दशम मण्डल

सूक्त 34: जुआरी का पछतावा: पासों से मत खेलो

ऋषि: कवष ऐलूषः अश्नो भोजवान् वा · देवता: १, ७, ९, १२ अक्षाः, १३ कृषिः, २, ६, ८, १०, ११, १४ अक्ष कितव-निन्दा · छन्द: त्रिष्टुप्, ७ जगती

14 श्लोक · 34 में से 191

इस अध्याय में क्या होता है

जुआरी का पछतावा: पासों से मत खेलो

अक्ष सूक्त, जिसके ऋषि कवष ऐलूष या अक्ष मौजवान हैं, पासों और जुआरी के विनाश का वर्णन करता है। बहेड़े के पासे उसे सोम जैसा मद देते हैं। पत्नी ने कभी उसका अपमान नहीं किया, फिर भी एक हारे दाँव के कारण उसने उसे दूर कर दिया। सास द्वेष करती है, पत्नी द्वार बन्द करती है, अपने ही लोग कहते हैं कि हम इसे नहीं जानते, इसे बाँधकर ले जाओ। पासे चुभने वाले अंकुश हैं, ठण्डे अंगारे जो हृदय जलाते हैं, राजा भी उनके आगे झुकता है। फिर सविता का उपदेश: पासों से मत खेलो, खेती करो, अपने धन में रमो; वहीं तुम्हारी गायें हैं, वहीं पत्नी।

34.1

प्रा॒वे॒पा मा॑ बृह॒तो मा॑दयन्ति प्रवाते॒जा इरि॑णे॒ वर्वृ॑तानाः ।
सोम॑स्येव मौजव॒तस्य॑ भ॒क्षो वि॒भीद॑को॒ जागृ॑वि॒र्मह्य॑मच्छान्

prāvepā mā bṛhato mādayanti pravātejā iriṇe varvṛtānāḥ |
somasyeva maujavatasya bhakṣo vibhīdako jāgṛvirmahyamacchān

34.2

न मा॑ मिमेथ॒ न जि॑हीळ ए॒षा शि॒वा सखि॑भ्य उ॒त मह्य॑मासीत् ।
अ॒क्षस्या॒हमे॑कप॒रस्य॑ हे॒तोरनु॑व्रता॒मप॑ जा॒याम॑रोधम्

na mā mimetha na jihīḻa eṣā śivā sakhibhya uta mahyamāsīt |
akṣasyāhamekaparasya hetoranuvratāmapa jāyāmarodham

34.3

द्वेष्टि॑ श्व॒श्रूरप॑ जा॒या रु॑णद्धि॒ न ना॑थि॒तो वि॑न्दते मर्डि॒तार॑म् ।
अश्व॑स्येव॒ जर॑तो॒ वस्न्य॑स्य॒ नाहं वि॑न्दामि कित॒वस्य॒ भोग॑म्

dveṣṭi śvaśrūrapa jāyā ruṇaddhi na nāthito vindate marḍitāram |
aśvasyeva jarato vasnyasya nāhaṃ vindāmi kitavasya bhogam

34.4

अ॒न्ये जा॒यां परि॑ मृशन्त्यस्य॒ यस्यागृ॑ध॒द्वेद॑ने वा॒ज्य१॒॑क्षः ।
पि॒ता मा॒ता भ्रात॑र एनमाहु॒र्न जा॑नीमो॒ नय॑ता ब॒द्धमे॒तम्

anye jāyāṃ pari mṛśantyasya yasyāgṛdhadvedane vājyakṣaḥ |
pitā mātā bhrātara enamāhurna jānīmo nayatā baddhametam

34.5

यदा॒दीध्ये॒ न द॑विषाण्येभिः परा॒यद्भ्योऽव॑ हीये॒ सखि॑भ्यः ।
न्यु॑प्ताश्च ब॒भ्रवो॒ वाच॒मक्र॑तँ॒ एमीदे॑षां निष्कृ॒तं जा॒रिणी॑व

yadādīdhye na daviṣāṇyebhiḥ parāyadbhyo'va hīye sakhibhyaḥ |
nyuptāśca babhravo vācamakratam̐ emīdeṣāṃ niṣkṛtaṃ jāriṇīva

34.6

स॒भामे॑ति कित॒वः पृ॒च्छमा॑नो जे॒ष्यामीति॑ त॒न्वा॒३॒॑ शूशु॑जानः ।
अ॒क्षासो॑ अस्य॒ वि ति॑रन्ति॒ कामं॑ प्रति॒दीव्ने॒ दध॑त॒ आ कृ॒तानि॑

sabhāmeti kitavaḥ pṛcchamāno jeṣyāmīti tanvā śūśujānaḥ |
akṣāso asya vi tiranti kāmaṃ pratidīvne dadhata ā kṛtāni

34.7

अ॒क्षास॒ इद॑ङ्कु॒शिनो॑ नितो॒दिनो॑ नि॒कृत्वा॑न॒स्तप॑नास्तापयि॒ष्णव॑ः ।
कु॒मा॒रदे॑ष्णा॒ जय॑तः पुन॒र्हणो॒ मध्वा॒ सम्पृ॑क्ताः कित॒वस्य॑ ब॒र्हणा॑

akṣāsa idaṅkuśino nitodino nikṛtvānastapanāstāpayiṣṇavaḥ |
kumāradeṣṇā jayataḥ punarhaṇo madhvā sampṛktāḥ kitavasya barhaṇā

34.8

त्रि॒प॒ञ्चा॒शः क्री॑ळति॒ व्रात॑ एषां दे॒व इ॑व सवि॒ता स॒त्यध॑र्मा ।
उ॒ग्रस्य॑ चिन्म॒न्यवे॒ ना न॑मन्ते॒ राजा॑ चिदेभ्यो॒ नम॒ इत्कृ॑णोति

tripañcāśaḥ krīḻati vrāta eṣāṃ deva iva savitā satyadharmā |
ugrasya cinmanyave nā namante rājā cidebhyo nama itkṛṇoti

34.9

नी॒चा व॑र्तन्त उ॒परि॑ स्फुरन्त्यह॒स्तासो॒ हस्त॑वन्तं सहन्ते ।
दि॒व्या अङ्गा॑रा॒ इरि॑णे॒ न्यु॑प्ताः शी॒ताः सन्तो॒ हृद॑यं॒ निर्द॑हन्ति

nīcā vartanta upari sphurantyahastāso hastavantaṃ sahante |
divyā aṅgārā iriṇe nyuptāḥ śītāḥ santo hṛdayaṃ nirdahanti

34.10

जा॒या त॑प्यते कित॒वस्य॑ ही॒ना मा॒ता पु॒त्रस्य॒ चर॑त॒ः क्व॑ स्वित् ।
ऋ॒णा॒वा बिभ्य॒द्धन॑मि॒च्छमा॑नो॒ऽन्येषा॒मस्त॒मुप॒ नक्त॑मेति

jāyā tapyate kitavasya hīnā mātā putrasya carataḥ kva svit |
ṛṇāvā bibhyaddhanamicchamāno'nyeṣāmastamupa naktameti

34.11

स्त्रियं॑ दृ॒ष्ट्वाय॑ कित॒वं त॑तापा॒न्येषां॑ जा॒यां सुकृ॑तं च॒ योनि॑म् ।
पू॒र्वा॒ह्णे अश्वा॑न्युयु॒जे हि ब॒भ्रून्सो अ॒ग्नेरन्ते॑ वृष॒लः प॑पाद

striyaṃ dṛṣṭvāya kitavaṃ tatāpānyeṣāṃ jāyāṃ sukṛtaṃ ca yonim |
pūrvāhṇe aśvānyuyuje hi babhrūnso agnerante vṛṣalaḥ papāda

34.12

यो व॑ः सेना॒नीर्म॑ह॒तो ग॒णस्य॒ राजा॒ व्रात॑स्य प्रथ॒मो ब॒भूव॑ ।
तस्मै॑ कृणोमि॒ न धना॑ रुणध्मि॒ दशा॒हं प्राची॒स्तदृ॒तं व॑दामि

yo vaḥ senānīrmahato gaṇasya rājā vrātasya prathamo babhūva |
tasmai kṛṇomi na dhanā ruṇadhmi daśāhaṃ prācīstadṛtaṃ vadāmi

34.13

अ॒क्षैर्मा दी॑व्यः कृ॒षिमित्कृ॑षस्व वि॒त्ते र॑मस्व ब॒हु मन्य॑मानः ।
तत्र॒ गाव॑ः कितव॒ तत्र॑ जा॒या तन्मे॒ वि च॑ष्टे सवि॒तायम॒र्यः

akṣairmā dīvyaḥ kṛṣimitkṛṣasva vitte ramasva bahu manyamānaḥ |
tatra gāvaḥ kitava tatra jāyā tanme vi caṣṭe savitāyamaryaḥ

34.14

मि॒त्रं कृ॑णुध्वं॒ खलु॑ मृ॒ळता॑ नो॒ मा नो॑ घो॒रेण॑ चरता॒भि धृ॒ष्णु ।
नि वो॒ नु म॒न्युर्वि॑शता॒मरा॑तिर॒न्यो ब॑भ्रू॒णां प्रसि॑तौ॒ न्व॑स्तु

mitraṃ kṛṇudhvaṃ khalu mṛḻatā no mā no ghoreṇa caratābhi dhṛṣṇu |
ni vo nu manyurviśatāmarātiranyo babhrūṇāṃ prasitau nvastu

पाठ का स्रोत: Wikisource · CC BY-SA 4.0 (Wikisource transcription of a public-domain text)