सर्ग 97: सुग्रीव द्वारा महोदर का वध

हन्यमाने बले तूर्णमन्योन्यं ते महामृधे ।
सरसीव महाघर्मे सूपक्षीणे बभूवतुः

hanyamāne bale tūrṇamanyonyaṃ te mahāmṛdhe |
sarasīva mahāgharme sūpakṣīṇe babhūvatuḥ

स्वबलस्य तु घातेन विरूपाक्षवधेन च ।
बभूव द्विगुणं क्रुद्धो रावणो राक्षसाधिपः

svabalasya tu ghātena virūpākṣavadhena ca |
babhūva dviguṇaṃ kruddho rāvaṇo rākṣasādhipaḥ

प्रक्षीणं स्वबलं दृष्ट्वा वध्यमानं वलीमुखैः ।
बभूवास्य व्यथा युद्धे दृष्ट्वा दैवविपर्ययम्

prakṣīṇaṃ svabalaṃ dṛṣṭvā vadhyamānaṃ valīmukhaiḥ |
babhūvāsya vyathā yuddhe dṛṣṭvā daivaviparyayam

उवाच च समीपस्थं महोदरमनन्तरम् ।
अस्मिन् काले महाबाहो जयाशा त्वयि मे स्थिता

uvāca ca samīpasthaṃ mahodaramanantaram |
asmin kāle mahābāho jayāśā tvayi me sthitā

जहि शत्रुचमूं वीर दर्शयाद्य पराक्रमम् ।
भर्तृपिण्डस्य कालोऽयं निर्वेष्टुं साधु युध्यताम्

jahi śatrucamūṃ vīra darśayādya parākramam |
bhartṛpiṇḍasya kālo'yaṃ nirveṣṭuṃ sādhu yudhyatām

एवमुक्तस्तथेत्युक्त्वा राक्षसेन्द्रो महोदरः ।
प्रविवेशारिसेनां स पतङ्ग इव पावकम्

evamuktastathetyuktvā rākṣasendro mahodaraḥ |
praviveśārisenāṃ sa pataṅga iva pāvakam

ततः स कदनं चक्रे वानराणां महाबलः ।
भर्तृवाक्येन तेजस्वी स्वेन वीर्येण चोदितः

tataḥ sa kadanaṃ cakre vānarāṇāṃ mahābalaḥ |
bhartṛvākyena tejasvī svena vīryeṇa coditaḥ

वानराश्च महासत्त्वाः प्रगृह्य विपुलाः शिलाः ।
प्रविश्यारिबलं भीमं जघ्नुस्ते सर्वराक्षसान्

vānarāśca mahāsattvāḥ pragṛhya vipulāḥ śilāḥ |
praviśyāribalaṃ bhīmaṃ jaghnuste sarvarākṣasān

महोदरः सुसंक्रुद्धः शरैः काञ्चनभूषणैः ।
चिच्छेद पाणिपादोरु वानराणां महाहवे

mahodaraḥ susaṃkruddhaḥ śaraiḥ kāñcanabhūṣaṇaiḥ |
ciccheda pāṇipādoru vānarāṇāṃ mahāhave

ततस्ते वानराः सर्वे राक्षसैरर्दिता भृशम् ।
दिशो दश द्रुताः केचित् केचित् सुग्रीवमाश्रिताः

tataste vānarāḥ sarve rākṣasairarditā bhṛśam |
diśo daśa drutāḥ kecit kecit sugrīvamāśritāḥ

प्रभग्नं समरे दृष्ट्वा वानराणां महाबलम् ।
अभिदुद्राव सुग्रीवो महोदरमनन्तरम्

prabhagnaṃ samare dṛṣṭvā vānarāṇāṃ mahābalam |
abhidudrāva sugrīvo mahodaramanantaram

प्रगृह्य विपुलां घोरां महीधरसमां शिलाम् ।
चिक्षेप च महातेजास्तद्वधाय हरीश्वरः

pragṛhya vipulāṃ ghorāṃ mahīdharasamāṃ śilām |
cikṣepa ca mahātejāstadvadhāya harīśvaraḥ

तामापतन्तीं सहसा शिलां दृष्ट्वा महोदरः ।
असम्भ्रान्तस्ततो बाणैर्निर्बिभेद दुरासदाम्

tāmāpatantīṃ sahasā śilāṃ dṛṣṭvā mahodaraḥ |
asambhrāntastato bāṇairnirbibheda durāsadām

रक्षसा तेन बाणौघैर्निकृत्ता सा सहस्रधा ।
निपपात तदा भूमौ गृध्रचक्रमिवाकुलम्

rakṣasā tena bāṇaughairnikṛttā sā sahasradhā |
nipapāta tadā bhūmau gṛdhracakramivākulam

तां तु भिन्नां शिलां दृष्ट्वा सुग्रीवः क्रोधमूर्च्छितः ।
सालमुत्पाट्य चिक्षेप तं स चिच्छेद नैकधा

tāṃ tu bhinnāṃ śilāṃ dṛṣṭvā sugrīvaḥ krodhamūrcchitaḥ |
sālamutpāṭya cikṣepa taṃ sa ciccheda naikadhā

शरैश्च विददारैनं शूरः परबलार्दनः ।
स ददर्श ततः क्रुद्धः परिघं पतितं भुवि

śaraiśca vidadārainaṃ śūraḥ parabalārdanaḥ |
sa dadarśa tataḥ kruddhaḥ parighaṃ patitaṃ bhuvi

आविध्य तु स तं दीप्तं परिघं तस्य दर्शयन् ।
परिघेणोग्रवेगेन जघानास्य हयोत्तमान्

āvidhya tu sa taṃ dīptaṃ parighaṃ tasya darśayan |
parigheṇogravegena jaghānāsya hayottamān

तस्माद्धतहयाद् वीरः सोऽवप्लुत्य महारथात् ।
गदां जग्राह संक्रुद्धो राक्षसोऽथ महोदरः

tasmāddhatahayād vīraḥ so'vaplutya mahārathāt |
gadāṃ jagrāha saṃkruddho rākṣaso'tha mahodaraḥ

गदापरिघहस्तौ तौ युधि वीरौ समीयतुः ।
नर्दन्तौ गोवृषप्रख्यौ घनाविव सविद्युतौ

gadāparighahastau tau yudhi vīrau samīyatuḥ |
nardantau govṛṣaprakhyau ghanāviva savidyutau

ततः क्रुद्धो गदां तस्मै चिक्षेप रजनीचरः ।
ज्वलन्तीं भास्कराभासां सुग्रीवाय महोदरः

tataḥ kruddho gadāṃ tasmai cikṣepa rajanīcaraḥ |
jvalantīṃ bhāskarābhāsāṃ sugrīvāya mahodaraḥ

गदां तां सुमहाघोरामापतन्तीं महाबलः ।
सुग्रीवो रोषताम्राक्षः समुद्यम्य महाहवे

gadāṃ tāṃ sumahāghorāmāpatantīṃ mahābalaḥ |
sugrīvo roṣatāmrākṣaḥ samudyamya mahāhave

आजघान गदां तस्य परिघेण हरीश्वरः ।
पपात तरसा भिन्नः परिघस्तस्य भूतले

ājaghāna gadāṃ tasya parigheṇa harīśvaraḥ |
papāta tarasā bhinnaḥ parighastasya bhūtale

ततो जग्राह तेजस्वी सुग्रीवो वसुधातलात् ।
आयसं मुसलं घोरं सर्वतो हेमभूषितम्

tato jagrāha tejasvī sugrīvo vasudhātalāt |
āyasaṃ musalaṃ ghoraṃ sarvato hemabhūṣitam

स तमुद्यम्य चिक्षेप सोऽप्यस्य प्राक्षिपद् गदाम् ।
भिन्नावन्योन्यमासाद्य पेततुस्तौ महीतले

sa tamudyamya cikṣepa so'pyasya prākṣipad gadām |
bhinnāvanyonyamāsādya petatustau mahītale

ततो भिन्नप्रहरणौ मुष्टिभ्यां तौ समीयतुः ।
तेजोबलसमाविष्टौ दीप्ताविव हुताशनौ

tato bhinnapraharaṇau muṣṭibhyāṃ tau samīyatuḥ |
tejobalasamāviṣṭau dīptāviva hutāśanau

जघ्नतुस्तौ तदान्योन्यं नदन्तौ च पुनः पुनः ।
तलैश्चान्योन्यमासाद्य पेततुश्च महीतले

jaghnatustau tadānyonyaṃ nadantau ca punaḥ punaḥ |
talaiścānyonyamāsādya petatuśca mahītale

उत्पेततुस्तदा तूर्णं जघ्नतुश्च परस्परम् ।
भुजैश्चिक्षिपतुर्वीरावन्योन्यमपराजितौ

utpetatustadā tūrṇaṃ jaghnatuśca parasparam |
bhujaiścikṣipaturvīrāvanyonyamaparājitau

जग्मतुस्तौ श्रमं वीरौ बाहुयुद्धे परंतपौ ।
आजहार तदा खड्गमदूरपरिवर्तिनम्

jagmatustau śramaṃ vīrau bāhuyuddhe paraṃtapau |
ājahāra tadā khaḍgamadūraparivartinam

राक्षसश्चर्मणा सार्धं महावेगो महोदरः ।
तथैव च महाखड्गं चर्मणा पतितं सह ।
जग्राह वानरश्रेष्ठः सुग्रीवो वेगवत्तरः

rākṣasaścarmaṇā sārdhaṃ mahāvego mahodaraḥ |
tathaiva ca mahākhaḍgaṃ carmaṇā patitaṃ saha |
jagrāha vānaraśreṣṭhaḥ sugrīvo vegavattaraḥ

ततो रोषपरीताङ्गौ नदन्तावभ्यधावताम् ।
उद्यतासी रणे हृष्टौ युधि शस्त्रविशारदौ

tato roṣaparītāṅgau nadantāvabhyadhāvatām |
udyatāsī raṇe hṛṣṭau yudhi śastraviśāradau

दक्षिणं मण्डलं चोभौ सुतूर्णं सम्परीयतुः ।
अन्योन्यमभिसंक्रुद्धौ जये प्रणिहितावुभौ

dakṣiṇaṃ maṇḍalaṃ cobhau sutūrṇaṃ samparīyatuḥ |
anyonyamabhisaṃkruddhau jaye praṇihitāvubhau

स तु शूरो महावेगो वीर्यश्लाघी महोदरः ।
महावर्मणि तं खड्गं पातयामास दुर्मतिः

sa tu śūro mahāvego vīryaślāghī mahodaraḥ |
mahāvarmaṇi taṃ khaḍgaṃ pātayāmāsa durmatiḥ

लग्नमुत्कर्षतः खड्गं खड्गेन कपिकुञ्जरः ।
जहार सशिरस्त्राणं कुण्डलोपगतं शिरः

lagnamutkarṣataḥ khaḍgaṃ khaḍgena kapikuñjaraḥ |
jahāra saśirastrāṇaṃ kuṇḍalopagataṃ śiraḥ

निकृत्तशिरसस्तस्य पतितस्य महीतले ।
तद् बलं राक्षसेन्द्रस्य दृष्ट्वा तत्र न दृश्यते

nikṛttaśirasastasya patitasya mahītale |
tad balaṃ rākṣasendrasya dṛṣṭvā tatra na dṛśyate

हत्वा तं वानरैः सार्धं ननाद मुदितो हरिः ।
चुक्रोध च दशग्रीवो बभौ हृष्टश्च राघवः

hatvā taṃ vānaraiḥ sārdhaṃ nanāda mudito hariḥ |
cukrodha ca daśagrīvo babhau hṛṣṭaśca rāghavaḥ

विषण्णवदनाः सर्वे राक्षसा दीनचेतसः ।
विद्रवन्ति ततः सर्वे भयवित्रस्तचेतसः

viṣaṇṇavadanāḥ sarve rākṣasā dīnacetasaḥ |
vidravanti tataḥ sarve bhayavitrastacetasaḥ

महोदरं तं विनिपात्य भूमौ
महागिरेः कीर्णमिवैकदेशम् ।
सूर्यात्मजस्तत्र रराज लक्ष्म्या
सूर्यः स्वतेजोभिरिवाप्रधृष्यः

mahodaraṃ taṃ vinipātya bhūmau
mahāgireḥ kīrṇamivaikadeśam |
sūryātmajastatra rarāja lakṣmyā
sūryaḥ svatejobhirivāpradhṛṣyaḥ

अथ विजयमवाप्य वानरेन्द्रः
समरमुखे सुरसिद्धयक्षसङ्घैः ।
अवनितलगतैश्च भूतसङ्घै-
र्हरुषसमाकुलितैर्निरीक्ष्यमाणः

atha vijayamavāpya vānarendraḥ
samaramukhe surasiddhayakṣasaṅghaiḥ |
avanitalagataiśca bhūtasaṅghai-
rharuṣasamākulitairnirīkṣyamāṇaḥ