सर्ग 96: सुग्रीव द्वारा विरूपाक्ष का वध

तथा तैः कृत्तगात्रैस्तु दशग्रीवेण मार्गणैः ।
बभूव वसुधा तत्र प्रकीर्णा हरिभिस्तदा

tathā taiḥ kṛttagātraistu daśagrīveṇa mārgaṇaiḥ |
babhūva vasudhā tatra prakīrṇā haribhistadā

रावणस्याप्रसह्यं तं शरसम्पातमेकतः ।
न शेकुः सहितुं दीप्तं पतङ्गा ज्वलनं यथा

rāvaṇasyāprasahyaṃ taṃ śarasampātamekataḥ |
na śekuḥ sahituṃ dīptaṃ pataṅgā jvalanaṃ yathā

तेऽर्दिता निशितैर्बाणैः क्रोशन्तो विप्रदुद्रुवुः ।
पावकार्चिः समाविष्टा दह्यमाना यथा गजाः

te'rditā niśitairbāṇaiḥ krośanto vipradudruvuḥ |
pāvakārciḥ samāviṣṭā dahyamānā yathā gajāḥ

प्लवंगानामनीकानि महाभ्राणीव मारुतः ।
संययौ समरे तस्मिन् विधमन् रावणः शरैः

plavaṃgānāmanīkāni mahābhrāṇīva mārutaḥ |
saṃyayau samare tasmin vidhaman rāvaṇaḥ śaraiḥ

कदनं तरसा कृत्वा राक्षसेन्द्रो वनौकसाम् ।
आससाद ततो युद्धे त्वरितं राघवं रणे

kadanaṃ tarasā kṛtvā rākṣasendro vanaukasām |
āsasāda tato yuddhe tvaritaṃ rāghavaṃ raṇe

सुग्रीवस्तान् कपीन् दृष्ट्वा भग्नान् विद्रावितान् रणे ।
गुल्मे सुषेणं निक्षिप्य चक्रे युद्धे द्रुतं मनः

sugrīvastān kapīn dṛṣṭvā bhagnān vidrāvitān raṇe |
gulme suṣeṇaṃ nikṣipya cakre yuddhe drutaṃ manaḥ

आत्मनः सदृशं वीरं स तं निक्षिप्य वानरम् ।
सुग्रीवोऽभिमुखं शत्रुं प्रतस्थे पादपायुधः

ātmanaḥ sadṛśaṃ vīraṃ sa taṃ nikṣipya vānaram |
sugrīvo'bhimukhaṃ śatruṃ pratasthe pādapāyudhaḥ

पार्श्वतः पृष्ठतश्चास्य सर्वे वानरयूथपाः ।
अनुजग्मुर्महाशैलान् विविधांश्च वनस्पतीन्

pārśvataḥ pṛṣṭhataścāsya sarve vānarayūthapāḥ |
anujagmurmahāśailān vividhāṃśca vanaspatīn

ननर्द युधि सुग्रीवः स्वरेण महता महान् ।
पोथयन् विविधांश्चान्यान् ममन्थोत्तमराक्षसान्

nanarda yudhi sugrīvaḥ svareṇa mahatā mahān |
pothayan vividhāṃścānyān mamanthottamarākṣasān

ममर्द च महाकायो राक्षसान् वानरेश्वरः ।
युगान्तसमये वायुः प्रवृद्धानगमानिव

mamarda ca mahākāyo rākṣasān vānareśvaraḥ |
yugāntasamaye vāyuḥ pravṛddhānagamāniva

राक्षसानामनीकेषु शैलवर्षं ववर्ष ह ।
अश्मवर्षं यथा मेघः पक्षिसङ्घेषु कानने

rākṣasānāmanīkeṣu śailavarṣaṃ vavarṣa ha |
aśmavarṣaṃ yathā meghaḥ pakṣisaṅgheṣu kānane

कपिराजविमुक्तैस्तैः शैलवर्षैस्तु राक्षसाः ।
विकीर्णशिरसः पेतुर्विकीर्णा इव पर्वताः

kapirājavimuktaistaiḥ śailavarṣaistu rākṣasāḥ |
vikīrṇaśirasaḥ peturvikīrṇā iva parvatāḥ

अथ संक्षीयमाणेषु राक्षसेषु समन्ततः ।
सुग्रीवेण प्रभग्नेषु नदत्सु च पतत्सु च

atha saṃkṣīyamāṇeṣu rākṣaseṣu samantataḥ |
sugrīveṇa prabhagneṣu nadatsu ca patatsu ca

विरूपाक्षः स्वकं नाम धन्वी विश्राव्य राक्षसः ।
रथादाप्लुत्य दुर्धर्षो गजस्कन्धमुपारुहत्

virūpākṣaḥ svakaṃ nāma dhanvī viśrāvya rākṣasaḥ |
rathādāplutya durdharṣo gajaskandhamupāruhat

स तं द्विपमथारुह्य विरूपाक्षो महाबलः ।
ननर्द भीमनिर्ह्रादं वानरानभ्यधावत

sa taṃ dvipamathāruhya virūpākṣo mahābalaḥ |
nanarda bhīmanirhrādaṃ vānarānabhyadhāvata

सुग्रीवे स शरान् घोरान् विससर्ज चमूमुखे ।
स्थापयामास चोद्विग्नान् राक्षसान् सम्प्रहर्षयन्

sugrīve sa śarān ghorān visasarja camūmukhe |
sthāpayāmāsa codvignān rākṣasān sampraharṣayan

सोऽतिविद्धः शितैर्बाणैः कपीन्द्रस्तेन रक्षसा ।
चुक्रोश च महाक्रोधो वधे चास्य मनो दधे

so'tividdhaḥ śitairbāṇaiḥ kapīndrastena rakṣasā |
cukrośa ca mahākrodho vadhe cāsya mano dadhe

ततः पादपमुद्धृत्य शूरः सम्प्रधनो हरिः ।
अभिपत्य जघानास्य प्रमुखे तं महागजम्

tataḥ pādapamuddhṛtya śūraḥ sampradhano hariḥ |
abhipatya jaghānāsya pramukhe taṃ mahāgajam

स तु प्रहाराभिहतः सुग्रीवेण महागजः ।
अपासर्पद् धनुर्मात्रं निषसाद ननाद च

sa tu prahārābhihataḥ sugrīveṇa mahāgajaḥ |
apāsarpad dhanurmātraṃ niṣasāda nanāda ca

गजात् तु मथितात् तूर्णमपक्रम्य स वीर्यवान् ।
राक्षसोऽभिमुखः शत्रुं प्रत्युद्गम्य ततः कपिम्

gajāt tu mathitāt tūrṇamapakramya sa vīryavān |
rākṣaso'bhimukhaḥ śatruṃ pratyudgamya tataḥ kapim

आर्षभं चर्म खड्गं च प्रगृह्य लघुविक्रमः ।
भर्त्सयन्निव सुग्रीवमाससाद व्यवस्थितम्

ārṣabhaṃ carma khaḍgaṃ ca pragṛhya laghuvikramaḥ |
bhartsayanniva sugrīvamāsasāda vyavasthitam

स हि तस्याभिसंक्रुद्धः प्रगृह्य विपुलां शिलाम् ।
विरूपाक्षस्य चिक्षेप सुग्रीवो जलदोपमाम्

sa hi tasyābhisaṃkruddhaḥ pragṛhya vipulāṃ śilām |
virūpākṣasya cikṣepa sugrīvo jaladopamām

स तां शिलामापतन्तीं दृष्ट्वा राक्षसपुंगवः ।
अपक्रम्य सुविक्रान्तः खड्गेन प्राहरत् तदा

sa tāṃ śilāmāpatantīṃ dṛṣṭvā rākṣasapuṃgavaḥ |
apakramya suvikrāntaḥ khaḍgena prāharat tadā

तेन खड्गप्रहारेण रक्षसा बलिना हतः ।
मुहूर्तमभवद् भूमौ विसंज्ञ इव वानरः

tena khaḍgaprahāreṇa rakṣasā balinā hataḥ |
muhūrtamabhavad bhūmau visaṃjña iva vānaraḥ

सहसा स तदोत्पत्य राक्षसस्य महाहवे ।
मुष्टिं संवर्त्य वेगेन पातयामास वक्षसि

sahasā sa tadotpatya rākṣasasya mahāhave |
muṣṭiṃ saṃvartya vegena pātayāmāsa vakṣasi

मुष्टिप्रहाराभिहतो विरूपाक्षो निशाचरः ।
तेन खड्गेन संक्रुद्धः सुग्रीवस्य चमूमुखे

muṣṭiprahārābhihato virūpākṣo niśācaraḥ |
tena khaḍgena saṃkruddhaḥ sugrīvasya camūmukhe

कवचं पातयामास पद्भ्यामभिहतोऽपतत् ।
स समुत्थाय पतितः कपिस्तस्य व्यसर्जयत्

kavacaṃ pātayāmāsa padbhyāmabhihato'patat |
sa samutthāya patitaḥ kapistasya vyasarjayat

तलप्रहारमशनेः समानं भीमनिःस्वनम् ।
तलप्रहारं तद् रक्षः सुग्रीवेण समुद्यतम्

talaprahāramaśaneḥ samānaṃ bhīmaniḥsvanam |
talaprahāraṃ tad rakṣaḥ sugrīveṇa samudyatam

नैपुण्यान्मोचयित्वैनं मुष्टिनोरसि ताडयत् ।
ततस्तु संक्रुद्धतरः सुग्रीवो वानरेश्वरः

naipuṇyānmocayitvainaṃ muṣṭinorasi tāḍayat |
tatastu saṃkruddhataraḥ sugrīvo vānareśvaraḥ

मोक्षितं चात्मनो दृष्ट्वा प्रहारं तेन रक्षसा ।
स ददर्शान्तरं तस्य विरूपाक्षस्य वानरः

mokṣitaṃ cātmano dṛṣṭvā prahāraṃ tena rakṣasā |
sa dadarśāntaraṃ tasya virūpākṣasya vānaraḥ

ततोऽन्यं पातयत् क्रोधाच्छङ्खदेशे महातलम् ।
महेन्द्राशनिकल्पेन तलेनाभिहतः क्षितौ

tato'nyaṃ pātayat krodhācchaṅkhadeśe mahātalam |
mahendrāśanikalpena talenābhihataḥ kṣitau

पपात रुधिरक्लिन्नः शोणितं हि समुद्गिरन् ।
स्रोतोभ्यस्तु विरूपाक्षो जलं प्रस्रवणादिव

papāta rudhiraklinnaḥ śoṇitaṃ hi samudgiran |
srotobhyastu virūpākṣo jalaṃ prasravaṇādiva

विवृत्तनयनं क्रोधात् सफेनं रुधिराप्लुतम् ।
ददृशुस्ते विरूपाक्षं विरूपाक्षतरं कृतम्

vivṛttanayanaṃ krodhāt saphenaṃ rudhirāplutam |
dadṛśuste virūpākṣaṃ virūpākṣataraṃ kṛtam

स्फुरन्तं परिवर्तन्तं पार्श्वेन रुधिरोक्षितम् ।
करुणं च विनर्दन्तं ददृशुः कपयो रिपुम्

sphurantaṃ parivartantaṃ pārśvena rudhirokṣitam |
karuṇaṃ ca vinardantaṃ dadṛśuḥ kapayo ripum

तथा तु तौ संयति सम्प्रयुक्तौ
तरस्विनौ वानरराक्षसानाम् ।
बलार्णवौ सस्वनतुश्च भीमौ
महार्णवौ द्वाविव भिन्नसेतू

tathā tu tau saṃyati samprayuktau
tarasvinau vānararākṣasānām |
balārṇavau sasvanatuśca bhīmau
mahārṇavau dvāviva bhinnasetū

विनाशितं प्रेक्ष्य विरूपनेत्रं
महाबलं तं हरिपार्थिवेन ।
बलं समेतं कपिराक्षसाना-
मुद्वृत्तगङ्गाप्रतिमं बभूव

vināśitaṃ prekṣya virūpanetraṃ
mahābalaṃ taṃ haripārthivena |
balaṃ sametaṃ kapirākṣasānā-
mudvṛttagaṅgāpratimaṃ babhūva