सर्ग 76: सुग्रीव द्वारा कुम्भ का वध

प्रवृत्ते संकुले तस्मिन् घोरे वीरजनक्षये ।
अङ्गदः कम्पनं वीरमाससाद रणोत्सुकः

pravṛtte saṃkule tasmin ghore vīrajanakṣaye |
aṅgadaḥ kampanaṃ vīramāsasāda raṇotsukaḥ

आहूय सोऽङ्गदं कोपात् ताडयामास वेगितः ।
गदया कम्पनः पूर्वं स चचाल भृशाहतः

āhūya so'ṅgadaṃ kopāt tāḍayāmāsa vegitaḥ |
gadayā kampanaḥ pūrvaṃ sa cacāla bhṛśāhataḥ

स संज्ञां प्राप्य तेजस्वी चिक्षेप शिखरं गिरेः ।
अर्दितश्च प्रहारेण कम्पनः पतितो भुवि

sa saṃjñāṃ prāpya tejasvī cikṣepa śikharaṃ gireḥ |
arditaśca prahāreṇa kampanaḥ patito bhuvi

ततस्तु कम्पनं दृष्ट्वा शोणिताक्षो हतं रणे ।
रथेनाभ्यपतत् क्षिप्रं तत्राङ्गदमभीतवत्

tatastu kampanaṃ dṛṣṭvā śoṇitākṣo hataṃ raṇe |
rathenābhyapatat kṣipraṃ tatrāṅgadamabhītavat

सोऽङ्गदं निशितैर्बाणैस्तदा विव्याध वेगितः ।
शरीरदारणैस्तीक्ष्णैः कालाग्निसमविग्रहैः

so'ṅgadaṃ niśitairbāṇaistadā vivyādha vegitaḥ |
śarīradāraṇaistīkṣṇaiḥ kālāgnisamavigrahaiḥ

क्षुरक्षुरप्रनाराचैर्वत्सदन्तैः शिलीमुखैः ।
कर्णिशल्यविपाठैश्च बहुभिर्निशितैः शरैः

kṣurakṣurapranārācairvatsadantaiḥ śilīmukhaiḥ |
karṇiśalyavipāṭhaiśca bahubhirniśitaiḥ śaraiḥ

अङ्गदः प्रतिविद्धाङ्गो वालिपुत्रः प्रतापवान् ।
धनुरुग्रं रथं बाणान् ममर्द तरसा बली

aṅgadaḥ pratividdhāṅgo vāliputraḥ pratāpavān |
dhanurugraṃ rathaṃ bāṇān mamarda tarasā balī

शोणिताक्षस्ततः क्षिप्रमसिचर्म समाददे ।
उत्पपात तदा क्रुद्धो वेगवानविचारयन्

śoṇitākṣastataḥ kṣipramasicarma samādade |
utpapāta tadā kruddho vegavānavicārayan

तं क्षिप्रतरमाप्लुत्य परामृश्याङ्गदो बली ।
करेण तस्य तं खड्गं समाच्छिद्य ननाद च

taṃ kṣiprataramāplutya parāmṛśyāṅgado balī |
kareṇa tasya taṃ khaḍgaṃ samācchidya nanāda ca

तस्यांसफलके खड्गं निजघान ततोऽङ्गदः ।
यज्ञोपवीतवच्चैनं चिच्छेद कपिकुञ्जरः

tasyāṃsaphalake khaḍgaṃ nijaghāna tato'ṅgadaḥ |
yajñopavītavaccainaṃ ciccheda kapikuñjaraḥ

तं प्रगृह्य महाखड्गं विनद्य च पुनः पुनः ।
वालिपुत्रोऽभिदुद्राव रणशीर्षे परानरीन्

taṃ pragṛhya mahākhaḍgaṃ vinadya ca punaḥ punaḥ |
vāliputro'bhidudrāva raṇaśīrṣe parānarīn

प्रजङ्घसहितो वीरो यूपाक्षस्तु ततो बली ।
रथेनाभिययौ क्रुद्धो वालिपुत्रं महाबलम्

prajaṅghasahito vīro yūpākṣastu tato balī |
rathenābhiyayau kruddho vāliputraṃ mahābalam

आयसीं तु गदां गृह्य स वीरः कनकाङ्गदः ।
शोणिताक्षः समाश्वस्य तमेवानुपपात ह

āyasīṃ tu gadāṃ gṛhya sa vīraḥ kanakāṅgadaḥ |
śoṇitākṣaḥ samāśvasya tamevānupapāta ha

प्रजङ्घस्तु महावीरो यूपाक्षसहितो बली ।
गदयाभिययौ क्रुद्धो वालिपुत्रं महाबलम्

prajaṅghastu mahāvīro yūpākṣasahito balī |
gadayābhiyayau kruddho vāliputraṃ mahābalam

तयोर्मध्ये कपिश्रेष्ठः शोणिताक्षप्रजङ्घयोः ।
विशाखयोर्मध्यगतः पूर्णचन्द्र इवाबभौ

tayormadhye kapiśreṣṭhaḥ śoṇitākṣaprajaṅghayoḥ |
viśākhayormadhyagataḥ pūrṇacandra ivābabhau

अङ्गदं परिरक्षन्तौ मैन्दो द्विविद एव च ।
तस्य तस्थतुरभ्याशे परस्परदिदृक्षया

aṅgadaṃ parirakṣantau maindo dvivida eva ca |
tasya tasthaturabhyāśe parasparadidṛkṣayā

अभिपेतुर्महाकायाः प्रतियत्ता महाबलाः ।
राक्षसा वानरान् रोषादसिबाणगदाधराः

abhipeturmahākāyāḥ pratiyattā mahābalāḥ |
rākṣasā vānarān roṣādasibāṇagadādharāḥ

त्रयाणां वानरेन्द्राणां त्रिभी राक्षसपुंगवैः ।
संसक्तानां महद् युद्धमभवद् रोमहर्षणम्

trayāṇāṃ vānarendrāṇāṃ tribhī rākṣasapuṃgavaiḥ |
saṃsaktānāṃ mahad yuddhamabhavad romaharṣaṇam

ते तु वृक्षान् समादाय सम्प्रचिक्षिपुराहवे ।
खड्गेन प्रतिचिक्षेप तान् प्रजङ्घो महाबलः

te tu vṛkṣān samādāya sampracikṣipurāhave |
khaḍgena praticikṣepa tān prajaṅgho mahābalaḥ

रथानश्वान् द्रुमाञ्छैलान् प्रतिचिक्षिपुराहवे ।
शरौघैः प्रतिचिच्छेद तान् यूपाक्षो महाबलः

rathānaśvān drumāñchailān praticikṣipurāhave |
śaraughaiḥ praticiccheda tān yūpākṣo mahābalaḥ

सृष्टान् द्विविदमैन्दाभ्यां द्रुमानुत्पाट्य वीर्यवान् ।
बभञ्ज गदया मध्ये शोणिताक्षः प्रतापवान्

sṛṣṭān dvividamaindābhyāṃ drumānutpāṭya vīryavān |
babhañja gadayā madhye śoṇitākṣaḥ pratāpavān

उद्यम्य विपुलं खड्गं परमर्मविदारणम् ।
प्रजङ्घो वालिपुत्राय अभिदुद्राव वेगितः

udyamya vipulaṃ khaḍgaṃ paramarmavidāraṇam |
prajaṅgho vāliputrāya abhidudrāva vegitaḥ

तमभ्याशगतं दृष्ट्वा वानरेन्द्रो महाबलः ।
आजघानाश्वकर्णेन द्रुमेणातिबलस्तदा

tamabhyāśagataṃ dṛṣṭvā vānarendro mahābalaḥ |
ājaghānāśvakarṇena drumeṇātibalastadā

बाहुं चास्य सनिस्त्रिंशमाजघान स मुष्टिना ।
वालिपुत्रस्य घातेन स पपात क्षितावसिः

bāhuṃ cāsya sanistriṃśamājaghāna sa muṣṭinā |
vāliputrasya ghātena sa papāta kṣitāvasiḥ

तं दृष्ट्वा पतितं भूमौ खड्गं मुसलसंनिभम् ।
मुष्टिं संवर्तयामास वज्रकल्पं महाबलः

taṃ dṛṣṭvā patitaṃ bhūmau khaḍgaṃ musalasaṃnibham |
muṣṭiṃ saṃvartayāmāsa vajrakalpaṃ mahābalaḥ

स ललाटे महावीर्यमङ्गदं वानरर्षभम् ।
आजघान महातेजाः स मुहूर्तं चचाल ह

sa lalāṭe mahāvīryamaṅgadaṃ vānararṣabham |
ājaghāna mahātejāḥ sa muhūrtaṃ cacāla ha

स संज्ञां प्राप्य तेजस्वी वालिपुत्रः प्रतापवान् ।
प्रजङ्घस्य शिरः कायात् पातयामास मुष्टिना

sa saṃjñāṃ prāpya tejasvī vāliputraḥ pratāpavān |
prajaṅghasya śiraḥ kāyāt pātayāmāsa muṣṭinā

स यूपाक्षोऽश्रुपूर्णाक्षः पितृव्ये निहते रणे ।
अवरुह्य रथात् क्षिप्रं क्षीणेषुः खड्गमाददे

sa yūpākṣo'śrupūrṇākṣaḥ pitṛvye nihate raṇe |
avaruhya rathāt kṣipraṃ kṣīṇeṣuḥ khaḍgamādade

तमापतन्तं सम्प्रेक्ष्य यूपाक्षं द्विविदस्त्वरन् ।
आजघानोरसि क्रुद्धो जग्राह च बलाद् बली

tamāpatantaṃ samprekṣya yūpākṣaṃ dvividastvaran |
ājaghānorasi kruddho jagrāha ca balād balī

गृहीतं भ्रातरं दृष्ट्वा शोणिताक्षो महाबलः ।
आजघान महातेजा वक्षसि द्विविदं ततः

gṛhītaṃ bhrātaraṃ dṛṣṭvā śoṇitākṣo mahābalaḥ |
ājaghāna mahātejā vakṣasi dvividaṃ tataḥ

स ततोऽभिहतस्तेन चचाल च महाबलः ।
उद्यतां च पुनस्तस्य जहार द्विविदो गदाम्

sa tato'bhihatastena cacāla ca mahābalaḥ |
udyatāṃ ca punastasya jahāra dvivido gadām

एतस्मिन्नन्तरे मैन्दो द्विविदाभ्याशमागमत् ।
यूपाक्षं ताडयामास तलेनोरसि वीर्यवान्

etasminnantare maindo dvividābhyāśamāgamat |
yūpākṣaṃ tāḍayāmāsa talenorasi vīryavān

तौ शोणिताक्षयूपाक्षौ प्लवंगाभ्यां तरस्विनौ ।
चक्रतुः समरे तीव्रमाकर्षोत्पाटनं भृशम्

tau śoṇitākṣayūpākṣau plavaṃgābhyāṃ tarasvinau |
cakratuḥ samare tīvramākarṣotpāṭanaṃ bhṛśam

द्विविदः शोणिताक्षं तु विददार नखैर्मुखे ।
निष्पिपेष स वीर्येण क्षितावाविध्य वीर्यवान्

dvividaḥ śoṇitākṣaṃ tu vidadāra nakhairmukhe |
niṣpipeṣa sa vīryeṇa kṣitāvāvidhya vīryavān

यूपाक्षमभिसंक्रुद्धो मैन्दो वानरपुङ्गवः ।
पीडयामास बाहुभ्यां पपात स हतः क्षितौ

yūpākṣamabhisaṃkruddho maindo vānarapuṅgavaḥ |
pīḍayāmāsa bāhubhyāṃ papāta sa hataḥ kṣitau

हतप्रवीरा व्यथिता राक्षसेन्द्रचमूस्तथा ।
जगामाभिमुखी सा तु कुम्भकर्णात्मजो यतः

hatapravīrā vyathitā rākṣasendracamūstathā |
jagāmābhimukhī sā tu kumbhakarṇātmajo yataḥ

आपतन्तीं च वेगेन कुम्भस्तां सान्त्वयच्चमूम् ।
अथोत्कृष्टं महावीर्यैर्लब्धलक्षैः प्लवंगमैः

āpatantīṃ ca vegena kumbhastāṃ sāntvayaccamūm |
athotkṛṣṭaṃ mahāvīryairlabdhalakṣaiḥ plavaṃgamaiḥ

निपातितमहावीरां दृष्ट्वा रक्षश्चमूं तदा ।
कुम्भः प्रचक्रे तेजस्वी रणे कर्म सुदुष्करम्

nipātitamahāvīrāṃ dṛṣṭvā rakṣaścamūṃ tadā |
kumbhaḥ pracakre tejasvī raṇe karma suduṣkaram

स धनुर्धन्विनां श्रेष्ठः प्रगृह्य सुसमाहितः ।
मुमोचाशीविषप्रख्याञ्छरान् देहविदारणान्

sa dhanurdhanvināṃ śreṣṭhaḥ pragṛhya susamāhitaḥ |
mumocāśīviṣaprakhyāñcharān dehavidāraṇān

तस्य तच्छुशुभे भूयः सशरं धनुरुत्तमम् ।
विद्युदैरावतार्चिष्मद्द्वितीयेन्द्रधनुर्यथा

tasya tacchuśubhe bhūyaḥ saśaraṃ dhanuruttamam |
vidyudairāvatārciṣmaddvitīyendradhanuryathā

आकर्णकृष्टमुक्तेन जघान द्विविदं तदा ।
तेन हाटकपुङ्खेन पत्रिणा पत्रवाससा

ākarṇakṛṣṭamuktena jaghāna dvividaṃ tadā |
tena hāṭakapuṅkhena patriṇā patravāsasā

सहसाभिहतस्तेन विप्रमुक्तपदः स्फुरन् ।
निपपात त्रिकूटाभो विह्वलन् प्लवगोत्तमः

sahasābhihatastena vipramuktapadaḥ sphuran |
nipapāta trikūṭābho vihvalan plavagottamaḥ

मैन्दस्तु भ्रातरं तत्र भग्नं दृष्ट्वा महाहवे ।
अभिदुद्राव वेगेन प्रगृह्य विपुलां शिलाम्

maindastu bhrātaraṃ tatra bhagnaṃ dṛṣṭvā mahāhave |
abhidudrāva vegena pragṛhya vipulāṃ śilām

तां शिलां तु प्रचिक्षेप राक्षसाय महाबलः ।
बिभेद तां शिलां कुम्भः प्रसन्नैः पञ्चभिः शरैः

tāṃ śilāṃ tu pracikṣepa rākṣasāya mahābalaḥ |
bibheda tāṃ śilāṃ kumbhaḥ prasannaiḥ pañcabhiḥ śaraiḥ

संधाय चान्यं सुमुखं शरमाशीविषोपमम् ।
आजघान महातेजा वक्षसि द्विविदाग्रजम्

saṃdhāya cānyaṃ sumukhaṃ śaramāśīviṣopamam |
ājaghāna mahātejā vakṣasi dvividāgrajam

स तु तेन प्रहारेण मैन्दो वानरयूथपः ।
मर्मण्यभिहतस्तेन पपात भुवि मूर्च्छितः

sa tu tena prahāreṇa maindo vānarayūthapaḥ |
marmaṇyabhihatastena papāta bhuvi mūrcchitaḥ

अङ्गदो मातुलौ दृष्ट्वा मथितौ तु महाबलौ ।
अभिदुद्राव वेगेन कुम्भमुद्यतकार्मुकम्

aṅgado mātulau dṛṣṭvā mathitau tu mahābalau |
abhidudrāva vegena kumbhamudyatakārmukam

तमापतन्तं विव्याध कुम्भः पञ्चभिरायसैः ।
त्रिभिश्चान्यैः शितैर्बाणैर्मातंगमिव तोमरैः ।
सोऽङ्गदं बहुभिर्बाणैः कुम्भो विव्याध वीर्यवान्

tamāpatantaṃ vivyādha kumbhaḥ pañcabhirāyasaiḥ |
tribhiścānyaiḥ śitairbāṇairmātaṃgamiva tomaraiḥ |
so'ṅgadaṃ bahubhirbāṇaiḥ kumbho vivyādha vīryavān

अकुण्ठधारैर्निशितैस्तीक्ष्णैः कनकभूषणैः ।
अङ्गदः प्रतिविद्धाङ्गो वालिपुत्रो न कम्पते

akuṇṭhadhārairniśitaistīkṣṇaiḥ kanakabhūṣaṇaiḥ |
aṅgadaḥ pratividdhāṅgo vāliputro na kampate

शिलापादपवर्षाणि तस्य मूर्ध्नि ववर्ष ह ।
स प्रचिच्छेद तान् सर्वान् बिभेद च पुनः शिलाः

śilāpādapavarṣāṇi tasya mūrdhni vavarṣa ha |
sa praciccheda tān sarvān bibheda ca punaḥ śilāḥ

कुम्भकर्णात्मजः श्रीमान् वालिपुत्रसमीरितान् ।
आपतन्तं च सम्प्रेक्ष्य कुम्भो वानरयूथपम्

kumbhakarṇātmajaḥ śrīmān vāliputrasamīritān |
āpatantaṃ ca samprekṣya kumbho vānarayūthapam

भ्रुवौ विव्याध बाणाभ्यामुल्काभ्यामिव कुञ्जरम् ।
तस्य सुस्राव रुधिरं पिहिते चास्य लोचने

bhruvau vivyādha bāṇābhyāmulkābhyāmiva kuñjaram |
tasya susrāva rudhiraṃ pihite cāsya locane

अङ्गदः पाणिना नेत्रे पिधाय रुधिरोक्षिते ।
सालमासन्नमेकेन परिजग्राह पाणिना

aṅgadaḥ pāṇinā netre pidhāya rudhirokṣite |
sālamāsannamekena parijagrāha pāṇinā

सम्पीड्योरसि सस्कन्धं करेणाभिनिवेश्य च ।
किंचिदभ्यवनम्यैनमुन्ममाथ महारणे

sampīḍyorasi saskandhaṃ kareṇābhiniveśya ca |
kiṃcidabhyavanamyainamunmamātha mahāraṇe

तमिन्द्रकेतुप्रतिमं वृक्षं मन्दरसंनिभम् ।
समुत्सृजत वेगेन मिषतां सर्वरक्षसाम्

tamindraketupratimaṃ vṛkṣaṃ mandarasaṃnibham |
samutsṛjata vegena miṣatāṃ sarvarakṣasām

स चिच्छेद शितैर्बाणैः सप्तभिः कायभेदनैः ।
अङ्गदो विव्यथेऽभीक्ष्णं स पपात मुमोह च

sa ciccheda śitairbāṇaiḥ saptabhiḥ kāyabhedanaiḥ |
aṅgado vivyathe'bhīkṣṇaṃ sa papāta mumoha ca

अङ्गदं पतितं दृष्ट्वा सीदन्तमिव सागरे ।
दुरासदं हरिश्रेष्ठा राघवाय न्यवेदयन्

aṅgadaṃ patitaṃ dṛṣṭvā sīdantamiva sāgare |
durāsadaṃ hariśreṣṭhā rāghavāya nyavedayan

रामस्तु व्यथितं श्रुत्वा वालिपुत्रं महाहवे ।
व्यादिदेश हरिश्रेष्ठाञ्जाम्बवत्प्रमुखांस्ततः

rāmastu vyathitaṃ śrutvā vāliputraṃ mahāhave |
vyādideśa hariśreṣṭhāñjāmbavatpramukhāṃstataḥ

ते तु वानरशार्दूलाः श्रुत्वा रामस्य शासनम् ।
अभिपेतुः सुसंक्रुद्धाः कुम्भमुद्यतकार्मुकम्

te tu vānaraśārdūlāḥ śrutvā rāmasya śāsanam |
abhipetuḥ susaṃkruddhāḥ kumbhamudyatakārmukam

ततो द्रुमशिलाहस्ताः कोपसंरक्तलोचनाः ।
रिरक्षिषन्तोऽभ्यपतन्नङ्गदं वानरर्षभाः

tato drumaśilāhastāḥ kopasaṃraktalocanāḥ |
rirakṣiṣanto'bhyapatannaṅgadaṃ vānararṣabhāḥ

जाम्बवांश्च सुषेणश्च वेगदर्शी च वानरः ।
कुम्भकर्णात्मजं वीरं क्रुद्धाः समभिदुद्रुवुः

jāmbavāṃśca suṣeṇaśca vegadarśī ca vānaraḥ |
kumbhakarṇātmajaṃ vīraṃ kruddhāḥ samabhidudruvuḥ

समीक्ष्यापततस्तांस्तु वानरेन्द्रान् महाबलान् ।
आववार शरौघेण नगेनेव जलाशयम्

samīkṣyāpatatastāṃstu vānarendrān mahābalān |
āvavāra śaraugheṇa nageneva jalāśayam

तस्य बाणपथं प्राप्य न शेकुरपि वीक्षितुम् ।
वानरेन्द्रा महात्मानो वेलामिव महोदधिः

tasya bāṇapathaṃ prāpya na śekurapi vīkṣitum |
vānarendrā mahātmāno velāmiva mahodadhiḥ

तांस्तु दृष्ट्वा हरिगणान् शरवृष्टिभिरर्दितान् ।
अङ्गदं पृष्ठतः कृत्वा भ्रातृजं प्लवगेश्वरः

tāṃstu dṛṣṭvā harigaṇān śaravṛṣṭibhirarditān |
aṅgadaṃ pṛṣṭhataḥ kṛtvā bhrātṛjaṃ plavageśvaraḥ

अभिदुद्राव सुग्रीवः कुम्भकर्णात्मजं रणे ।
शैलसानुचरं नागं वेगवानिव केसरी

abhidudrāva sugrīvaḥ kumbhakarṇātmajaṃ raṇe |
śailasānucaraṃ nāgaṃ vegavāniva kesarī

उत्पाट्य च महावृक्षानश्वकर्णादिकान् बहून् ।
अन्यांश्च विविधान् वृक्षांश्चिक्षेप स महाकपिः

utpāṭya ca mahāvṛkṣānaśvakarṇādikān bahūn |
anyāṃśca vividhān vṛkṣāṃścikṣepa sa mahākapiḥ

तां छादयन्तीमाकाशं वृक्षवृष्टिं दुरासदाम् ।
कुम्भकर्णात्मजः श्रीमांश्चिच्छेद स्वशरैः शितैः

tāṃ chādayantīmākāśaṃ vṛkṣavṛṣṭiṃ durāsadām |
kumbhakarṇātmajaḥ śrīmāṃściccheda svaśaraiḥ śitaiḥ

अभिलक्ष्येण तीव्रेण कुम्भेन निशितैः शरैः ।
आचितास्ते द्रुमा रेजुर्यथा घोराः शतघ्नयः ।
द्रुमवर्षं तु तद् भिन्नं दृष्ट्वा कुम्भेन वीर्यवान्

abhilakṣyeṇa tīvreṇa kumbhena niśitaiḥ śaraiḥ |
ācitāste drumā rejuryathā ghorāḥ śataghnayaḥ |
drumavarṣaṃ tu tad bhinnaṃ dṛṣṭvā kumbhena vīryavān

वानराधिपतिः श्रीमान् महासत्त्वो न विव्यथे ।
स विध्यमानः सहसा सहमानस्तु ताञ्छरान्

vānarādhipatiḥ śrīmān mahāsattvo na vivyathe |
sa vidhyamānaḥ sahasā sahamānastu tāñcharān

कुम्भस्य धनुराक्षिप्य बभञ्जेन्द्रधनुःप्रभम् ।
अवप्लुत्य ततः शीघ्रं कृत्वा कर्म सुदुष्करम्

kumbhasya dhanurākṣipya babhañjendradhanuḥprabham |
avaplutya tataḥ śīghraṃ kṛtvā karma suduṣkaram

अब्रवीत् कुपितः कुम्भं भग्नशृङ्गमिव द्विपम् ।
निकुम्भाग्रज वीर्यं ते बाणवेगं तदद्भुतम्

abravīt kupitaḥ kumbhaṃ bhagnaśṛṅgamiva dvipam |
nikumbhāgraja vīryaṃ te bāṇavegaṃ tadadbhutam

संनतिश्च प्रभावश्च तव वा रावणस्य वा ।
प्रह्लादबलिवृत्रघ्नकुबेरवरुणोपम

saṃnatiśca prabhāvaśca tava vā rāvaṇasya vā |
prahlādabalivṛtraghnakuberavaruṇopama

एकस्त्वमनुजातोऽसि पितरं बलवत्तरम् ।
त्वामेवैकं महाबाहुं शूलहस्तमरिंदमम्

ekastvamanujāto'si pitaraṃ balavattaram |
tvāmevaikaṃ mahābāhuṃ śūlahastamariṃdamam

त्रिदशा नातिवर्तन्ते जितेन्द्रियमिवाधयः ।
विक्रमस्व महाबुद्धे कर्माणि मम पश्य च

tridaśā nātivartante jitendriyamivādhayaḥ |
vikramasva mahābuddhe karmāṇi mama paśya ca

वरदानात् पितृव्यस्ते सहते देवदानवान् ।
कुम्भकर्णस्तु वीर्येण सहते च सुरासुरान्

varadānāt pitṛvyaste sahate devadānavān |
kumbhakarṇastu vīryeṇa sahate ca surāsurān

धनुषीन्द्रजितस्तुल्यः प्रतापे रावणस्य च ।
त्वमद्य रक्षसां लोके श्रेष्ठोऽसि बलवीर्यतः

dhanuṣīndrajitastulyaḥ pratāpe rāvaṇasya ca |
tvamadya rakṣasāṃ loke śreṣṭho'si balavīryataḥ

महाविमर्दं समरे मया सह तवाद्भुतम् ।
अद्य भूतानि पश्यन्तु शक्रशम्बरयोरिव

mahāvimardaṃ samare mayā saha tavādbhutam |
adya bhūtāni paśyantu śakraśambarayoriva

कृतमप्रतिमं कर्म दर्शितं चास्त्रकौशलम् ।
पतिता हरिवीराश्च त्वयैते भीमविक्रमाः

kṛtamapratimaṃ karma darśitaṃ cāstrakauśalam |
patitā harivīrāśca tvayaite bhīmavikramāḥ

उपालम्भभयाच्चैव नासि वीर मया हतः ।
कृतकर्मपरिश्रान्तो विश्रान्तः पश्य मे बलम्

upālambhabhayāccaiva nāsi vīra mayā hataḥ |
kṛtakarmapariśrānto viśrāntaḥ paśya me balam

तेन सुग्रीववाक्येन सावमानेन मानितः ।
अग्नेराज्यहुतस्येव तेजस्तस्याभ्यवर्धत

tena sugrīvavākyena sāvamānena mānitaḥ |
agnerājyahutasyeva tejastasyābhyavardhata

ततः कुम्भस्तु सुग्रीवं बाहुभ्यां जगृहे तदा ।
गजाविवातीतमदौ निःश्वसन्तौ मुहुर्मुहुः

tataḥ kumbhastu sugrīvaṃ bāhubhyāṃ jagṛhe tadā |
gajāvivātītamadau niḥśvasantau muhurmuhuḥ

अन्योन्यगात्रग्रथितौ घर्षन्तावितरेतरम् ।
सधूमां मुखतो ज्वालां विसृजन्तौ परिश्रमात्

anyonyagātragrathitau gharṣantāvitaretaram |
sadhūmāṃ mukhato jvālāṃ visṛjantau pariśramāt

तयोः पादाभिघाताच्च निमग्ना चाभवन्मही ।
व्याघूर्णिततरङ्गश्च चुक्षुभे वरुणालयः

tayoḥ pādābhighātācca nimagnā cābhavanmahī |
vyāghūrṇitataraṅgaśca cukṣubhe varuṇālayaḥ

ततः कुम्भं समुत्क्षिप्य सुग्रीवो लवणाम्भसि ।
पातयामास वेगेन दर्शयन्नुदधेस्तलम्

tataḥ kumbhaṃ samutkṣipya sugrīvo lavaṇāmbhasi |
pātayāmāsa vegena darśayannudadhestalam

ततः कुम्भनिपातेन जलराशिः समुत्थितः ।
विन्ध्यमन्दरसंकाशो विससर्प समन्ततः

tataḥ kumbhanipātena jalarāśiḥ samutthitaḥ |
vindhyamandarasaṃkāśo visasarpa samantataḥ

ततः कुम्भः समुत्पत्य सुग्रीवमभिपात्य च ।
आजघानोरसि क्रुद्धो वज्रकल्पेन मुष्टिना

tataḥ kumbhaḥ samutpatya sugrīvamabhipātya ca |
ājaghānorasi kruddho vajrakalpena muṣṭinā

तस्य वर्म च पुस्फोट संजज्ञे चापि शोणितम् ।
तस्य मुष्टिर्महावेगः प्रतिजघ्नेऽस्थिमण्डले

tasya varma ca pusphoṭa saṃjajñe cāpi śoṇitam |
tasya muṣṭirmahāvegaḥ pratijaghne'sthimaṇḍale

तस्य वेगेन तत्रासीत् तेजः प्रज्वलितं महत् ।
वज्रनिष्पेषसंजाता ज्वाला मेरोर्यथा गिरेः

tasya vegena tatrāsīt tejaḥ prajvalitaṃ mahat |
vajraniṣpeṣasaṃjātā jvālā meroryathā gireḥ

स तत्राभिहतस्तेन सुग्रीवो वानरर्षभः ।
मुष्टिं संवर्तयामास वज्रकल्पं महाबलः

sa tatrābhihatastena sugrīvo vānararṣabhaḥ |
muṣṭiṃ saṃvartayāmāsa vajrakalpaṃ mahābalaḥ

अर्चिःसहस्रविकचरविमण्डलवर्चसम् ।
स मुष्टिं पातयामास कुम्भस्योरसि वीर्यवान्

arciḥsahasravikacaravimaṇḍalavarcasam |
sa muṣṭiṃ pātayāmāsa kumbhasyorasi vīryavān

स तु तेन प्रहारेण विह्वलो भृशपीडितः ।
निपपात तदा कुम्भो गतार्चिरिव पावकः

sa tu tena prahāreṇa vihvalo bhṛśapīḍitaḥ |
nipapāta tadā kumbho gatārciriva pāvakaḥ

मुष्टिनाभिहतस्तेन निपपाताशु राक्षसः ।
लोहिताङ्ग इवाकाशाद् दीप्तरश्मिर्यदृच्छया

muṣṭinābhihatastena nipapātāśu rākṣasaḥ |
lohitāṅga ivākāśād dīptaraśmiryadṛcchayā

कुम्भस्य पततो रूपं भग्नस्योरसि मुष्टिना ।
बभौ रुद्राभिपन्नस्य यथा रूपं गवां पतेः

kumbhasya patato rūpaṃ bhagnasyorasi muṣṭinā |
babhau rudrābhipannasya yathā rūpaṃ gavāṃ pateḥ

तस्मिन् हते भीमपराक्रमेण
प्लवंगमानामृषभेण युद्धे ।
मही सशैला सवना चचाल
भयं च रक्षांस्यधिकं विवेश

tasmin hate bhīmaparākrameṇa
plavaṃgamānāmṛṣabheṇa yuddhe |
mahī saśailā savanā cacāla
bhayaṃ ca rakṣāṃsyadhikaṃ viveśa