सर्ग 75: वानरों द्वारा लंका दहन

ततोऽब्रवीन्महातेजाः सुग्रीवो वानरेश्वरः ।
अर्थ्यं विज्ञापयंश्चापि हनूमन्तमिदं वचः

tato'bravīnmahātejāḥ sugrīvo vānareśvaraḥ |
arthyaṃ vijñāpayaṃścāpi hanūmantamidaṃ vacaḥ

यतो हतः कुम्भकर्णः कुमाराश्च निषूदिताः ।
नेदानीमुपनिर्हारं रावणो दातुमर्हति

yato hataḥ kumbhakarṇaḥ kumārāśca niṣūditāḥ |
nedānīmupanirhāraṃ rāvaṇo dātumarhati

ये ये महाबलाः सन्ति लघवश्च प्लवंगमाः ।
लङ्कामभिपतन्त्वाशु गृह्योल्काः प्लवगर्षभाः

ye ye mahābalāḥ santi laghavaśca plavaṃgamāḥ |
laṅkāmabhipatantvāśu gṛhyolkāḥ plavagarṣabhāḥ

ततोऽस्तं गत आदित्ये रौद्रे तस्मिन् निशामुखे ।
लङ्कामभिमुखाः सोल्का जग्मुस्ते प्लवगर्षभाः

tato'staṃ gata āditye raudre tasmin niśāmukhe |
laṅkāmabhimukhāḥ solkā jagmuste plavagarṣabhāḥ

उल्काहस्तैर्हरिगणैः सर्वतः समभिद्रुताः ।
आरक्षस्था विरूपाक्षाः सहसा विप्रदुद्रुवुः

ulkāhastairharigaṇaiḥ sarvataḥ samabhidrutāḥ |
ārakṣasthā virūpākṣāḥ sahasā vipradudruvuḥ

गोपुराट्टप्रतोलीषु चर्यासु विविधासु च ।
प्रासादेषु च संहृष्टाः ससृजुस्ते हुताशनम्

gopurāṭṭapratolīṣu caryāsu vividhāsu ca |
prāsādeṣu ca saṃhṛṣṭāḥ sasṛjuste hutāśanam

तेषां गृहसहस्राणि ददाह हुतभुक् तदा ।
प्रासादाः पर्वताकाराः पतन्ति धरणीतले

teṣāṃ gṛhasahasrāṇi dadāha hutabhuk tadā |
prāsādāḥ parvatākārāḥ patanti dharaṇītale

अगुरुर्दह्यते तत्र परं चैव सुचन्दनम् ।
मौक्तिका मणयः स्निग्धा वज्रं चापि प्रवालकम्

agururdahyate tatra paraṃ caiva sucandanam |
mauktikā maṇayaḥ snigdhā vajraṃ cāpi pravālakam

क्षौमं च दह्यते तत्र कौशेयं चापि शोभनम् ।
आविकं विविधं चौर्णं काञ्चनं भाण्डमायुधम्

kṣaumaṃ ca dahyate tatra kauśeyaṃ cāpi śobhanam |
āvikaṃ vividhaṃ caurṇaṃ kāñcanaṃ bhāṇḍamāyudham

नानाविकृतसंस्थानं वाजिभाण्डपरिच्छदम् ।
गजग्रैवेयकक्ष्याश्च रथभाण्डांश्च संस्कृतान्

nānāvikṛtasaṃsthānaṃ vājibhāṇḍaparicchadam |
gajagraiveyakakṣyāśca rathabhāṇḍāṃśca saṃskṛtān

तनुत्राणि च योधानां हस्त्यश्वानां च वर्म च ।
खड्गा धनूंषि ज्याबाणास्तोमराङ्कुशशक्तयः

tanutrāṇi ca yodhānāṃ hastyaśvānāṃ ca varma ca |
khaḍgā dhanūṃṣi jyābāṇāstomarāṅkuśaśaktayaḥ

रोमजं वालजं चर्म व्याघ्रजं चाण्डजं बहु ।
मुक्तामणिविचित्रांश्च प्रासादांश्च समन्ततः

romajaṃ vālajaṃ carma vyāghrajaṃ cāṇḍajaṃ bahu |
muktāmaṇivicitrāṃśca prāsādāṃśca samantataḥ

विविधानस्त्रसंघातानग्निर्दहति तत्र वै ।
नानाविधान् गृहांश्चित्रान् ददाह हुतभुक् तदा

vividhānastrasaṃghātānagnirdahati tatra vai |
nānāvidhān gṛhāṃścitrān dadāha hutabhuk tadā

आवासान् राक्षसानां च सर्वेषां गृहगृध्नुनाम् ।
हेमचित्रतनुत्राणां स्रग्भाण्डाम्बरधारिणाम्

āvāsān rākṣasānāṃ ca sarveṣāṃ gṛhagṛdhnunām |
hemacitratanutrāṇāṃ sragbhāṇḍāmbaradhāriṇām

सीधुपानचलाक्षाणां मदविह्वलगामिनाम् ।
कान्तालम्बितवस्त्राणां शत्रुसंजातमन्युनाम्

sīdhupānacalākṣāṇāṃ madavihvalagāminām |
kāntālambitavastrāṇāṃ śatrusaṃjātamanyunām

गदाशूलासिहस्तानां खादतां पिबतामपि ।
शयनेषु महार्हेषु प्रसुप्तानां प्रियैः सह

gadāśūlāsihastānāṃ khādatāṃ pibatāmapi |
śayaneṣu mahārheṣu prasuptānāṃ priyaiḥ saha

त्रस्तानां गच्छतां तूर्णं पुत्रानादाय सर्वतः ।
तेषां शतसहस्राणि तदा लङ्कानिवासिनाम्

trastānāṃ gacchatāṃ tūrṇaṃ putrānādāya sarvataḥ |
teṣāṃ śatasahasrāṇi tadā laṅkānivāsinām

अदहत् पावकस्तत्र जज्वाल च पुनः पुनः ।
सारवन्ति महार्हाणि गम्भीरगुणवन्ति च

adahat pāvakastatra jajvāla ca punaḥ punaḥ |
sāravanti mahārhāṇi gambhīraguṇavanti ca

हेमचन्द्रार्धचन्द्राणि चन्द्रशालोन्नतानि च ।
तत्र चित्रगवाक्षाणि साधिष्ठानानि सर्वशः

hemacandrārdhacandrāṇi candraśālonnatāni ca |
tatra citragavākṣāṇi sādhiṣṭhānāni sarvaśaḥ

मणिविद्रुमचित्राणि स्पृशन्तीव दिवाकरम् ।
क्रौञ्चबर्हिणवीणानां भूषणानां च निःस्वनैः

maṇividrumacitrāṇi spṛśantīva divākaram |
krauñcabarhiṇavīṇānāṃ bhūṣaṇānāṃ ca niḥsvanaiḥ

नादितान्यचलाभानि वेश्मान्यग्निर्ददाह सः ।
ज्वलनेन परीतानि तोरणानि चकाशिरे

nāditānyacalābhāni veśmānyagnirdadāha saḥ |
jvalanena parītāni toraṇāni cakāśire

विद्युद्भिरिव नद्धानि मेघजालानि घर्मगे ।
ज्वलनेन परीतानि गृहाणि प्रचकाशिरे

vidyudbhiriva naddhāni meghajālāni gharmage |
jvalanena parītāni gṛhāṇi pracakāśire

दावाग्निदीप्तानि यथा शिखराणि महागिरेः ।
विमानेषु प्रसुप्ताश्च दह्यमाना वराङ्गनाः

dāvāgnidīptāni yathā śikharāṇi mahāgireḥ |
vimāneṣu prasuptāśca dahyamānā varāṅganāḥ

त्यक्ताभरणसंयोगा हाहेत्युच्चैर्विचुक्रुशुः ।
तत्र चाग्निपरीतानि निपेतुर्भवनान्यपि

tyaktābharaṇasaṃyogā hāhetyuccairvicukruśuḥ |
tatra cāgniparītāni nipeturbhavanānyapi

वज्रिवज्रहतानीव शिखराणि महागिरेः ।
तानि निर्दह्यमानानि दूरतः प्रचकाशिरे

vajrivajrahatānīva śikharāṇi mahāgireḥ |
tāni nirdahyamānāni dūrataḥ pracakāśire

हिमवच्छिखराणीव दह्यमानानि सर्वशः ।
हर्म्याग्रैर्दह्यमानैश्च ज्वालाप्रज्वलितैरपि

himavacchikharāṇīva dahyamānāni sarvaśaḥ |
harmyāgrairdahyamānaiśca jvālāprajvalitairapi

रात्रौ सा दृश्यते लङ्का पुष्पितैरिव किंशुकैः ।
हस्त्यध्यक्षैर्गजैर्मुक्तैर्मुक्तैश्च तुरगैरपि ।
बभूव लङ्का लोकान्ते भ्रान्तग्राह इवार्णवः

rātrau sā dṛśyate laṅkā puṣpitairiva kiṃśukaiḥ |
hastyadhyakṣairgajairmuktairmuktaiśca turagairapi |
babhūva laṅkā lokānte bhrāntagrāha ivārṇavaḥ

अश्वं मुक्तं गजो दृष्ट्वा क्वचिद् भीतोऽपसर्पति ।
भीतो भीतं गजं दृष्ट्वा क्वचिदश्वो निवर्तते

aśvaṃ muktaṃ gajo dṛṣṭvā kvacid bhīto'pasarpati |
bhīto bhītaṃ gajaṃ dṛṣṭvā kvacidaśvo nivartate

लङ्कायां दह्यमानायां शुशुभे च महोदधिः ।
छायासंसक्तसलिलो लोहितोद इवार्णवः

laṅkāyāṃ dahyamānāyāṃ śuśubhe ca mahodadhiḥ |
chāyāsaṃsaktasalilo lohitoda ivārṇavaḥ

सा बभूव मुहूर्तेन हरिभिर्दीपिता पुरी ।
लोकस्यास्य क्षये घोरे प्रदीप्तेव वसुन्धरा

sā babhūva muhūrtena haribhirdīpitā purī |
lokasyāsya kṣaye ghore pradīpteva vasundharā

नारीजनस्य धूमेन व्याप्तस्योच्चैर्विनेदुषः ।
स्वनो ज्वलनतप्तस्य शुश्रुवे शतयोजनम्

nārījanasya dhūmena vyāptasyoccairvineduṣaḥ |
svano jvalanataptasya śuśruve śatayojanam

प्रदग्धकायानपरान् राक्षसान् निर्गतान् बहिः ।
सहसा ह्युत्पतन्ति स्म हरयोऽथ युयुत्सवः

pradagdhakāyānaparān rākṣasān nirgatān bahiḥ |
sahasā hyutpatanti sma harayo'tha yuyutsavaḥ

उद्घुष्टं वानराणां च राक्षसानां च निःस्वनम् ।
दिशो दश समुद्रं च पृथिवीं च व्यनादयत्

udghuṣṭaṃ vānarāṇāṃ ca rākṣasānāṃ ca niḥsvanam |
diśo daśa samudraṃ ca pṛthivīṃ ca vyanādayat

विशल्यौ च महात्मानौ तावुभौ रामलक्ष्मणौ ।
असम्भ्रान्तौ जगृहतुस्ते उभे धनुषी वरे

viśalyau ca mahātmānau tāvubhau rāmalakṣmaṇau |
asambhrāntau jagṛhatuste ubhe dhanuṣī vare

ततो विस्फारयामास रामश्च धनुरुत्तमम् ।
बभूव तुमुलः शब्दो राक्षसानां भयावहः

tato visphārayāmāsa rāmaśca dhanuruttamam |
babhūva tumulaḥ śabdo rākṣasānāṃ bhayāvahaḥ

अशोभत तदा रामो धनुर्विस्फारयन् महत् ।
भगवानिव संक्रुद्धो भवो वेदमयं धनुः

aśobhata tadā rāmo dhanurvisphārayan mahat |
bhagavāniva saṃkruddho bhavo vedamayaṃ dhanuḥ

उद्घुष्टं वानराणां च राक्षसानां च निःस्वनम् ।
ज्याशब्दस्तावुभौ शब्दावति रामस्य शुश्रुवे

udghuṣṭaṃ vānarāṇāṃ ca rākṣasānāṃ ca niḥsvanam |
jyāśabdastāvubhau śabdāvati rāmasya śuśruve

वानरोद्घुष्टघोषश्च राक्षसानां च निःस्वनः ।
ज्याशब्दश्चापि रामस्य त्रयं व्याप दिशो दश

vānarodghuṣṭaghoṣaśca rākṣasānāṃ ca niḥsvanaḥ |
jyāśabdaścāpi rāmasya trayaṃ vyāpa diśo daśa

तस्य कार्मुकनिर्मुक्तैः शरैस्तत्पुरगोपुरम् ।
कैलासशृङ्गप्रतिमं विकीर्णमभवद् भुवि

tasya kārmukanirmuktaiḥ śaraistatpuragopuram |
kailāsaśṛṅgapratimaṃ vikīrṇamabhavad bhuvi

ततो रामशरान् दृष्ट्वा विमानेषु गृहेषु च ।
संनाहो राक्षसेन्द्राणां तुमुलः समपद्यत

tato rāmaśarān dṛṣṭvā vimāneṣu gṛheṣu ca |
saṃnāho rākṣasendrāṇāṃ tumulaḥ samapadyata

तेषां संनह्यमानानां सिंहनादं च कुर्वताम् ।
शर्वरी राक्षसेन्द्राणां रौद्रीव समपद्यत

teṣāṃ saṃnahyamānānāṃ siṃhanādaṃ ca kurvatām |
śarvarī rākṣasendrāṇāṃ raudrīva samapadyata

आदिष्टा वानरेन्द्रास्ते सुग्रीवेण महात्मना ।
आसन्नं द्वारमासाद्य युध्यध्वं च प्लवंगमाः

ādiṣṭā vānarendrāste sugrīveṇa mahātmanā |
āsannaṃ dvāramāsādya yudhyadhvaṃ ca plavaṃgamāḥ

यश्च वो वितथं कुर्यात् तत्र तत्राप्युपस्थितः ।
स हन्तव्योऽभिसम्प्लुत्य राजशासनदूषकः

yaśca vo vitathaṃ kuryāt tatra tatrāpyupasthitaḥ |
sa hantavyo'bhisamplutya rājaśāsanadūṣakaḥ

तेषु वानरमुख्येषु दीप्तोल्कोज्ज्वलपाणिषु ।
स्थितेषु द्वारमाश्रित्य रावणं क्रोध आविशत्

teṣu vānaramukhyeṣu dīptolkojjvalapāṇiṣu |
sthiteṣu dvāramāśritya rāvaṇaṃ krodha āviśat

तस्य जृम्भितविक्षेपाद् व्यामिश्रा वै दिशो दश ।
रूपवानिव रुद्रस्य मन्युर्गात्रेष्वदृश्यत

tasya jṛmbhitavikṣepād vyāmiśrā vai diśo daśa |
rūpavāniva rudrasya manyurgātreṣvadṛśyata

स कुम्भं च निकुम्भं च कुम्भकर्णात्मजावुभौ ।
प्रेषयामास संक्रुद्धो राक्षसैर्बहुभिः सह

sa kumbhaṃ ca nikumbhaṃ ca kumbhakarṇātmajāvubhau |
preṣayāmāsa saṃkruddho rākṣasairbahubhiḥ saha

यूपाक्षः शोणिताक्षश्च प्रजङ्घः कम्पनस्तथा ।
निर्ययुः कौम्भकर्णिभ्यां सह रावणशासनात्

yūpākṣaḥ śoṇitākṣaśca prajaṅghaḥ kampanastathā |
niryayuḥ kaumbhakarṇibhyāṃ saha rāvaṇaśāsanāt

शशास चैव तान् सर्वान् राक्षसान् स महाबलान् ।
राक्षसा गच्छताद्यैव सिंहनादं च नादयन्

śaśāsa caiva tān sarvān rākṣasān sa mahābalān |
rākṣasā gacchatādyaiva siṃhanādaṃ ca nādayan

ततस्तु चोदितास्तेन राक्षसा ज्वलितायुधाः ।
लङ्काया निर्ययुर्वीराः प्रणदन्तः पुनः पुनः

tatastu coditāstena rākṣasā jvalitāyudhāḥ |
laṅkāyā niryayurvīrāḥ praṇadantaḥ punaḥ punaḥ

रक्षसां भूषणस्थाभिर्भाभिः स्वाभिश्च सर्वशः ।
चक्रुस्ते सप्रभं व्योम हरयश्चाग्निभिः सह

rakṣasāṃ bhūṣaṇasthābhirbhābhiḥ svābhiśca sarvaśaḥ |
cakruste saprabhaṃ vyoma harayaścāgnibhiḥ saha

तत्र ताराधिपस्याभा ताराणां भा तथैव च ।
तयोराभरणाभा च ज्वलिता द्यामभासयत्

tatra tārādhipasyābhā tārāṇāṃ bhā tathaiva ca |
tayorābharaṇābhā ca jvalitā dyāmabhāsayat

चन्द्राभा भूषणाभा च ग्रहाणां ज्वलतां च भा ।
हरिराक्षससैन्यानि भ्राजयामास सर्वतः

candrābhā bhūṣaṇābhā ca grahāṇāṃ jvalatāṃ ca bhā |
harirākṣasasainyāni bhrājayāmāsa sarvataḥ

तत्र चार्धप्रदीप्तानां गृहाणां सागरः पुनः ।
भाभिः संसक्तसलिलश्चलोर्मिः शुशुभेऽधिकम्

tatra cārdhapradīptānāṃ gṛhāṇāṃ sāgaraḥ punaḥ |
bhābhiḥ saṃsaktasalilaścalormiḥ śuśubhe'dhikam

पताकाध्वजसंयुक्तमुत्तमासिपरश्वधम् ।
भीमाश्वरथमातङ्गं नानापत्तिसमाकुलम्

patākādhvajasaṃyuktamuttamāsiparaśvadham |
bhīmāśvarathamātaṅgaṃ nānāpattisamākulam

दीप्तशूलगदाखड्गप्रासतोमरकार्मुकम् ।
तद् राक्षसबलं भीमं घोरविक्रमपौरुषम्

dīptaśūlagadākhaḍgaprāsatomarakārmukam |
tad rākṣasabalaṃ bhīmaṃ ghoravikramapauruṣam

ददृशे ज्वलितप्रासं किङ्किणीशतनादितम् ।
हेमजालाचितभुजं व्यावेष्टितपरश्वधम्

dadṛśe jvalitaprāsaṃ kiṅkiṇīśatanāditam |
hemajālācitabhujaṃ vyāveṣṭitaparaśvadham

व्याघूर्णितमहाशस्त्रं बाणसंसक्तकार्मुकम् ।
गन्धमाल्यमधूत्सेकसम्मोदितमहानिलम्

vyāghūrṇitamahāśastraṃ bāṇasaṃsaktakārmukam |
gandhamālyamadhūtsekasammoditamahānilam

घोरं शूरजनाकीर्णं महाम्बुधरनिःस्वनम् ।
तद् दृष्ट्वा बलमायातं राक्षसानां दुरासदम्

ghoraṃ śūrajanākīrṇaṃ mahāmbudharaniḥsvanam |
tad dṛṣṭvā balamāyātaṃ rākṣasānāṃ durāsadam

संचचाल प्लवंगानां बलमुच्चैर्ननाद च ।
जवेनाप्लुत्य च पुनस्तद् बलं रक्षसां महत्

saṃcacāla plavaṃgānāṃ balamuccairnanāda ca |
javenāplutya ca punastad balaṃ rakṣasāṃ mahat

अभ्ययात् प्रत्यरिबलं पतंगा इव पावकम् ।
तेषां भुजपरामर्शव्यामृष्टपरिघाशनि

abhyayāt pratyaribalaṃ pataṃgā iva pāvakam |
teṣāṃ bhujaparāmarśavyāmṛṣṭaparighāśani

राक्षसानां बलं श्रेष्ठं भूयः परमशोभत ।
तत्रोन्मत्ता इवोत्पेतुर्हरयोऽथ युयुत्सवः

rākṣasānāṃ balaṃ śreṣṭhaṃ bhūyaḥ paramaśobhata |
tatronmattā ivotpeturharayo'tha yuyutsavaḥ

तरुशैलैरभिघ्नन्तो मुष्टिभिश्च निशाचरान् ।
तथैवापततां तेषां हरीणां निशितैः शरैः

taruśailairabhighnanto muṣṭibhiśca niśācarān |
tathaivāpatatāṃ teṣāṃ harīṇāṃ niśitaiḥ śaraiḥ

शिरांसि सहसा जह्रू राक्षसा भीमविक्रमाः ।
दशनैर्हतकर्णाश्च मुष्टिभिर्भिन्नमस्तकाः ।
शिलाप्रहारभग्नाङ्गा विचेरुस्तत्र राक्षसाः

śirāṃsi sahasā jahrū rākṣasā bhīmavikramāḥ |
daśanairhatakarṇāśca muṣṭibhirbhinnamastakāḥ |
śilāprahārabhagnāṅgā vicerustatra rākṣasāḥ

तथैवाप्यपरे तेषां कपीनामसिभिः शितैः ।
प्रवरानभितो जघ्नुर्घोररूपा निशाचराः

tathaivāpyapare teṣāṃ kapīnāmasibhiḥ śitaiḥ |
pravarānabhito jaghnurghorarūpā niśācarāḥ

घ्नन्तमन्यं जघानान्यः पातयन्तमपातयत् ।
गर्हमाणं जगर्हान्यो दशन्तमपरोऽदशत्

ghnantamanyaṃ jaghānānyaḥ pātayantamapātayat |
garhamāṇaṃ jagarhānyo daśantamaparo'daśat

देहीत्यन्यो ददात्यन्यो ददामीत्यपरः पुनः ।
किं क्लेशयसि तिष्ठेति तत्रान्योन्यं बभाषिरे

dehītyanyo dadātyanyo dadāmītyaparaḥ punaḥ |
kiṃ kleśayasi tiṣṭheti tatrānyonyaṃ babhāṣire

विप्रलम्भितशस्त्रं च विमुक्तकवचायुधम् ।
समुद्यतमहाप्रासं मुष्टिशूलासिकुन्तलम्

vipralambhitaśastraṃ ca vimuktakavacāyudham |
samudyatamahāprāsaṃ muṣṭiśūlāsikuntalam

प्रावर्तत महारौद्रं युद्धं वानररक्षसाम् ।
वानरान् दश सप्तेति राक्षसा जघ्नुराहवे

prāvartata mahāraudraṃ yuddhaṃ vānararakṣasām |
vānarān daśa sapteti rākṣasā jaghnurāhave

राक्षसान् दश सप्तेति वानराश्चाभ्यपातयन् ।
विप्रलम्भितवस्त्रं च विमुक्तकवचध्वजम् ।
बलं राक्षसमालम्ब्य वानराः पर्यवारयन्

rākṣasān daśa sapteti vānarāścābhyapātayan |
vipralambhitavastraṃ ca vimuktakavacadhvajam |
balaṃ rākṣasamālambya vānarāḥ paryavārayan