सर्ग 68: कुम्भकर्ण के लिए रावण का शोक

कुम्भकर्णं हतं दृष्ट्वा राघवेण महात्मना ।
राक्षसा राक्षसेन्द्राय रावणाय न्यवेदयन्

kumbhakarṇaṃ hataṃ dṛṣṭvā rāghaveṇa mahātmanā |
rākṣasā rākṣasendrāya rāvaṇāya nyavedayan

राजन् स कालसंकाशः संयुक्तः कालकर्मणा ।
विद्राव्य वानरीं सेनां भक्षयित्वा च वानरान्

rājan sa kālasaṃkāśaḥ saṃyuktaḥ kālakarmaṇā |
vidrāvya vānarīṃ senāṃ bhakṣayitvā ca vānarān

प्रतपित्वा मुहूर्तं तु प्रशान्तो रामतेजसा ।
कायेनार्धप्रविष्टेन समुद्रं भीमदर्शनम्

pratapitvā muhūrtaṃ tu praśānto rāmatejasā |
kāyenārdhapraviṣṭena samudraṃ bhīmadarśanam

निकृत्तनासाकर्णेन विक्षरद्रुधिरेण च ।
रुद्ध्वा द्वारं शरीरेण लङ्कायाः पर्वतोपमः

nikṛttanāsākarṇena vikṣaradrudhireṇa ca |
ruddhvā dvāraṃ śarīreṇa laṅkāyāḥ parvatopamaḥ

कुम्भकर्णस्तव भ्राता काकुत्स्थशरपीडितः ।
अगण्डभूतो विवृतो दावदग्ध इव द्रुमः

kumbhakarṇastava bhrātā kākutsthaśarapīḍitaḥ |
agaṇḍabhūto vivṛto dāvadagdha iva drumaḥ

श्रुत्वा विनिहतं संख्ये कुम्भकर्णं महाबलम् ।
रावणः शोकसंतप्तो मुमोह च पपात च

śrutvā vinihataṃ saṃkhye kumbhakarṇaṃ mahābalam |
rāvaṇaḥ śokasaṃtapto mumoha ca papāta ca

पितृव्यं निहतं श्रुत्वा देवान्तकनरान्तकौ ।
त्रिशिराश्चातिकायश्च रुरुदुः शोकपीडिताः

pitṛvyaṃ nihataṃ śrutvā devāntakanarāntakau |
triśirāścātikāyaśca ruruduḥ śokapīḍitāḥ

भ्रातरं निहतं श्रुत्वा रामेणाक्लिष्टकर्मणा ।
महोदरमहापार्श्वौ शोकाक्रान्तौ बभूवतुः

bhrātaraṃ nihataṃ śrutvā rāmeṇākliṣṭakarmaṇā |
mahodaramahāpārśvau śokākrāntau babhūvatuḥ

ततः कृच्छ्रात् समासाद्य संज्ञां राक्षसपुङ्गवः ।
कुम्भकर्णवधाद् दीनो विललापाकुलेन्द्रियः

tataḥ kṛcchrāt samāsādya saṃjñāṃ rākṣasapuṅgavaḥ |
kumbhakarṇavadhād dīno vilalāpākulendriyaḥ

हा वीर रिपुदर्पघ्न कुम्भकर्ण महाबल ।
त्वं मां विहाय वै दैवाद् यातोऽसि यमसादनम्

hā vīra ripudarpaghna kumbhakarṇa mahābala |
tvaṃ māṃ vihāya vai daivād yāto'si yamasādanam

मम शल्यमनुद्धृत्य बान्धवानां महाबल ।
शत्रुसैन्यं प्रताप्यैकः क्व मां संत्यज्य गच्छसि

mama śalyamanuddhṛtya bāndhavānāṃ mahābala |
śatrusainyaṃ pratāpyaikaḥ kva māṃ saṃtyajya gacchasi

इदानीं खल्वहं नास्मि यस्य मे पतितो भुजः ।
दक्षिणोऽयं समाश्रित्य न बिभेमि सुरासुरात्

idānīṃ khalvahaṃ nāsmi yasya me patito bhujaḥ |
dakṣiṇo'yaṃ samāśritya na bibhemi surāsurāt

कथमेवंविधो वीरो देवदानवदर्पहा ।
कालाग्निप्रतिमो ह्यद्य राघवेण रणे हतः

kathamevaṃvidho vīro devadānavadarpahā |
kālāgnipratimo hyadya rāghaveṇa raṇe hataḥ

यस्य ते वज्रनिष्पेषो न कुर्याद् व्यसनं सदा ।
स कथं रामबाणार्तः प्रसुप्तोऽसि महीतले

yasya te vajraniṣpeṣo na kuryād vyasanaṃ sadā |
sa kathaṃ rāmabāṇārtaḥ prasupto'si mahītale

एते देवगणाः सार्धमृषिभिर्गगने स्थिताः ।
निहतं त्वां रणे दृष्ट्वा निनदन्ति प्रहर्षिताः

ete devagaṇāḥ sārdhamṛṣibhirgagane sthitāḥ |
nihataṃ tvāṃ raṇe dṛṣṭvā ninadanti praharṣitāḥ

ध्रुवमद्यैव संहृष्टा लब्धलक्षाः प्लवंगमाः ।
आरोक्ष्यन्तीह दुर्गाणि लङ्काद्वाराणि सर्वशः

dhruvamadyaiva saṃhṛṣṭā labdhalakṣāḥ plavaṃgamāḥ |
ārokṣyantīha durgāṇi laṅkādvārāṇi sarvaśaḥ

राज्येन नास्ति मे कार्यं किं करिष्यामि सीतया ।
कुम्भकर्णविहीनस्य जीविते नास्ति मे मतिः

rājyena nāsti me kāryaṃ kiṃ kariṣyāmi sītayā |
kumbhakarṇavihīnasya jīvite nāsti me matiḥ

यद्यहं भ्रातृहन्तारं न हन्मि युधि राघवम् ।
ननु मे मरणं श्रेयो न चेदं व्यर्थजीवितम्

yadyahaṃ bhrātṛhantāraṃ na hanmi yudhi rāghavam |
nanu me maraṇaṃ śreyo na cedaṃ vyarthajīvitam

अद्यैव तं गमिष्यामि देशं यत्रानुजो मम ।
नहि भ्रातॄन् समुत्सृज्य क्षणं जीवितुमुत्सहे

adyaiva taṃ gamiṣyāmi deśaṃ yatrānujo mama |
nahi bhrātṝn samutsṛjya kṣaṇaṃ jīvitumutsahe

देवा हि मां हसिष्यन्ति दृष्ट्वा पूर्वापकारिणम् ।
कथमिन्द्रं जयिष्यामि कुम्भकर्ण हते त्वयि

devā hi māṃ hasiṣyanti dṛṣṭvā pūrvāpakāriṇam |
kathamindraṃ jayiṣyāmi kumbhakarṇa hate tvayi

तदिदं मामनुप्राप्तं विभीषणवचः शुभम् ।
यदज्ञानान्मया तस्य न गृहीतं महात्मनः

tadidaṃ māmanuprāptaṃ vibhīṣaṇavacaḥ śubham |
yadajñānānmayā tasya na gṛhītaṃ mahātmanaḥ

विभीषणवचस्तावत् कुम्भकर्णप्रहस्तयोः ।
विनाशोऽयं समुत्पन्नो मां व्रीडयति दारुणः

vibhīṣaṇavacastāvat kumbhakarṇaprahastayoḥ |
vināśo'yaṃ samutpanno māṃ vrīḍayati dāruṇaḥ

तस्यायं कर्मणः प्राप्तो विपाको मम शोकदः ।
यन्मया धार्मिकः श्रीमान् स निरस्तो विभीषणः

tasyāyaṃ karmaṇaḥ prāpto vipāko mama śokadaḥ |
yanmayā dhārmikaḥ śrīmān sa nirasto vibhīṣaṇaḥ

इति बहुविधमाकुलान्तरात्मा
कृपणमतीव विलप्य कुम्भकर्णम् ।
न्यपतदपि दशाननो भृशार्त-
स्तमनुजमिन्द्ररिपुं हतं विदित्वा

iti bahuvidhamākulāntarātmā
kṛpaṇamatīva vilapya kumbhakarṇam |
nyapatadapi daśānano bhṛśārta-
stamanujamindraripuṃ hataṃ viditvā