सर्ग 67: श्रीराम द्वारा कुम्भकर्ण का वध

ते निवृत्ता महाकायाः श्रुत्वाङ्गदवचस्तदा ।
नैष्ठिकीं बुद्धिमास्थाय सर्वे संग्रामकाङ्क्षिणः

te nivṛttā mahākāyāḥ śrutvāṅgadavacastadā |
naiṣṭhikīṃ buddhimāsthāya sarve saṃgrāmakāṅkṣiṇaḥ

समुदीरितवीर्यास्ते समारोपितविक्रमाः ।
पर्यवस्थापिता वाक्यैरङ्गदेन बलीयसा

samudīritavīryāste samāropitavikramāḥ |
paryavasthāpitā vākyairaṅgadena balīyasā

प्रयाताश्च गता हर्षं मरणे कृतनिश्चयाः ।
चक्रुः सुतुमुलं युद्धं वानरास्त्यक्तजीविताः

prayātāśca gatā harṣaṃ maraṇe kṛtaniścayāḥ |
cakruḥ sutumulaṃ yuddhaṃ vānarāstyaktajīvitāḥ

अथ वृक्षान् महाकायाः सानूनि सुमहान्ति च ।
वानरास्तूर्णमुद्यम्य कुम्भकर्णमभिद्रवन्

atha vṛkṣān mahākāyāḥ sānūni sumahānti ca |
vānarāstūrṇamudyamya kumbhakarṇamabhidravan

कुम्भकर्णः सुसंक्रुद्धो गदामुद्यम्य वीर्यवान् ।
धर्षयन् स महाकायः समन्ताद् व्यक्षिपद् रिपून्

kumbhakarṇaḥ susaṃkruddho gadāmudyamya vīryavān |
dharṣayan sa mahākāyaḥ samantād vyakṣipad ripūn

शतानि सप्त चाष्टौ च सहस्राणि च वानराः ।
प्रकीर्णाः शेरते भूमौ कुम्भकर्णेन ताडिताः

śatāni sapta cāṣṭau ca sahasrāṇi ca vānarāḥ |
prakīrṇāḥ śerate bhūmau kumbhakarṇena tāḍitāḥ

षोडशाष्टौ च दश च विंशत्त्रिंशत्तथैव च ।
परिक्षिप्य च बाहुभ्यां खादन् स परिधावति ।
भक्षयन् भृशसंक्रुद्धो गरुडः पन्नगानिव

ṣoḍaśāṣṭau ca daśa ca viṃśattriṃśattathaiva ca |
parikṣipya ca bāhubhyāṃ khādan sa paridhāvati |
bhakṣayan bhṛśasaṃkruddho garuḍaḥ pannagāniva

कृच्छ्रेण च समाश्वस्ताः संगम्य च ततस्ततः ।
वृक्षाद्रिहस्ता हरयस्तस्थुः संग्राममूर्धनि

kṛcchreṇa ca samāśvastāḥ saṃgamya ca tatastataḥ |
vṛkṣādrihastā harayastasthuḥ saṃgrāmamūrdhani

ततः पर्वतमुत्पाट्य द्विविदः प्लवगर्षभः ।
दुद्राव गिरिशृङ्गाभं विलम्ब इव तोयदः

tataḥ parvatamutpāṭya dvividaḥ plavagarṣabhaḥ |
dudrāva giriśṛṅgābhaṃ vilamba iva toyadaḥ

तं समुत्पाट्य चिक्षेप कुम्भकर्णाय वानरः ।
तमप्राप्य महाकायं तस्य सैन्येऽपतत् ततः

taṃ samutpāṭya cikṣepa kumbhakarṇāya vānaraḥ |
tamaprāpya mahākāyaṃ tasya sainye'patat tataḥ

ममर्दाश्वान् गजांश्चापि रथांश्चापि गजोत्तमान् ।
तानि चान्यानि रक्षांसि एवं चान्यद्गिरेः शिरः

mamardāśvān gajāṃścāpi rathāṃścāpi gajottamān |
tāni cānyāni rakṣāṃsi evaṃ cānyadgireḥ śiraḥ

तच्छैलवेगाभिहतं हताश्वं हतसारथिम् ।
रक्षसां रुधिरक्लिन्नं बभूवायोधनं महत्

tacchailavegābhihataṃ hatāśvaṃ hatasārathim |
rakṣasāṃ rudhiraklinnaṃ babhūvāyodhanaṃ mahat

रथिनो वानरेन्द्राणां शरैः कालान्तकोपमैः ।
शिरांसि नर्दतां जह्रुः सहसा भीमनिःस्वनाः

rathino vānarendrāṇāṃ śaraiḥ kālāntakopamaiḥ |
śirāṃsi nardatāṃ jahruḥ sahasā bhīmaniḥsvanāḥ

वानराश्च महात्मानः समुत्पाट्य महाद्रुमान् ।
रथानश्वान् गजानुष्ट्रान् राक्षसानभ्यसूदयन्

vānarāśca mahātmānaḥ samutpāṭya mahādrumān |
rathānaśvān gajānuṣṭrān rākṣasānabhyasūdayan

हनूमान् शैलशृङ्गाणि शिलाश्च विविधान् द्रुमान् ।
ववर्ष कुम्भकर्णस्य शिरस्यम्बरमास्थितः

hanūmān śailaśṛṅgāṇi śilāśca vividhān drumān |
vavarṣa kumbhakarṇasya śirasyambaramāsthitaḥ

तानि पर्वतशृङ्गाणि शूलेन स बिभेद ह ।
बभञ्ज वृक्षवर्षं च कुम्भकर्णो महाबलः

tāni parvataśṛṅgāṇi śūlena sa bibheda ha |
babhañja vṛkṣavarṣaṃ ca kumbhakarṇo mahābalaḥ

ततो हरीणां तदनीकमुग्रं
दुद्राव शूलं निशितं प्रगृह्य ।
तस्थौ स तस्यापततः परस्ता-
न्महीधराग्रं हनुमान् प्रगृह्य

tato harīṇāṃ tadanīkamugraṃ
dudrāva śūlaṃ niśitaṃ pragṛhya |
tasthau sa tasyāpatataḥ parastā-
nmahīdharāgraṃ hanumān pragṛhya

स कुम्भकर्णं कुपितो जघान
वेगेन शैलोत्तमभीमकायम् ।
संचुक्षुभे तेन तदाभिभूतो
मेदार्द्रगात्रो रुधिरावसिक्तः

sa kumbhakarṇaṃ kupito jaghāna
vegena śailottamabhīmakāyam |
saṃcukṣubhe tena tadābhibhūto
medārdragātro rudhirāvasiktaḥ

स शूलमाविध्य तडित्प्रकाशं
गिरिं यथा प्रज्वलिताग्निशृङ्गम् ।
बाह्वन्तरे मारुतिमाजघान
गुहोऽचलं क्रौञ्चमिवोग्रशक्त्या

sa śūlamāvidhya taḍitprakāśaṃ
giriṃ yathā prajvalitāgniśṛṅgam |
bāhvantare mārutimājaghāna
guho'calaṃ krauñcamivograśaktyā

स शूलनिर्भिन्नमहाभुजान्तरः
प्रविह्वलः शोणितमुद्वमन् मुखात् ।
ननाद भीमं हनुमान् महाहवे
युगान्तमेघस्तनितस्वनोपमम्

sa śūlanirbhinnamahābhujāntaraḥ
pravihvalaḥ śoṇitamudvaman mukhāt |
nanāda bhīmaṃ hanumān mahāhave
yugāntameghastanitasvanopamam

ततो विनेदुः सहसा प्रहृष्टा
रक्षोगणास्तं व्यथितं समीक्ष्य ।
प्लवंगमास्तु व्यथिता भयार्ताः
प्रदुद्रुवुः संयति कुम्भकर्णात्

tato vineduḥ sahasā prahṛṣṭā
rakṣogaṇāstaṃ vyathitaṃ samīkṣya |
plavaṃgamāstu vyathitā bhayārtāḥ
pradudruvuḥ saṃyati kumbhakarṇāt

ततस्तु नीलो बलवान् पर्यवस्थापयन् बलम् ।
प्रविचिक्षेप शैलाग्रं कुम्भकर्णाय धीमते

tatastu nīlo balavān paryavasthāpayan balam |
pravicikṣepa śailāgraṃ kumbhakarṇāya dhīmate

तदापतन्तं सम्प्रेक्ष्य मुष्टिनाभिजघान ह ।
मुष्टिप्रहाराभिहतं तच्छैलाग्रं व्यशीर्यत ।
सविस्फुलिङ्गं सज्वालं निपपात महीतले

tadāpatantaṃ samprekṣya muṣṭinābhijaghāna ha |
muṣṭiprahārābhihataṃ tacchailāgraṃ vyaśīryata |
savisphuliṅgaṃ sajvālaṃ nipapāta mahītale

ऋषभः शरभो नीलो गवाक्षो गन्धमादनः ।
पञ्च वानरशार्दूलाः कुम्भकर्णमुपाद्रवन्

ṛṣabhaḥ śarabho nīlo gavākṣo gandhamādanaḥ |
pañca vānaraśārdūlāḥ kumbhakarṇamupādravan

शैलैर्वृक्षैस्तलैः पादैर्मुष्टिभिश्च महाबलाः ।
कुम्भकर्णं महाकायं निजघ्नुः सर्वतो युधि

śailairvṛkṣaistalaiḥ pādairmuṣṭibhiśca mahābalāḥ |
kumbhakarṇaṃ mahākāyaṃ nijaghnuḥ sarvato yudhi

स्पर्शानिव प्रहारांस्तान् वेदयानो न विव्यथे ।
ऋषभं तु महावेगं बाहुभ्यां परिषस्वजे

sparśāniva prahārāṃstān vedayāno na vivyathe |
ṛṣabhaṃ tu mahāvegaṃ bāhubhyāṃ pariṣasvaje

कुम्भकर्णभुजाभ्यां तु पीडितो वानरर्षभः ।
निपपातर्षभो भीमः प्रमुखागतशोणितः

kumbhakarṇabhujābhyāṃ tu pīḍito vānararṣabhaḥ |
nipapātarṣabho bhīmaḥ pramukhāgataśoṇitaḥ

मुष्टिना शरभं हत्वा जानुना नीलमाहवे ।
आजघान गवाक्षं तु तलेनेन्द्ररिपुस्तदा ।
पादेनाभ्यहनत् क्रुद्धस्तरसा गन्धमादनम्

muṣṭinā śarabhaṃ hatvā jānunā nīlamāhave |
ājaghāna gavākṣaṃ tu talenendraripustadā |
pādenābhyahanat kruddhastarasā gandhamādanam

दत्तप्रहारव्यथिता मुमुहुः शोणितोक्षिताः ।
निपेतुस्ते तु मेदिन्यां निकृत्ता इव किंशुकाः

dattaprahāravyathitā mumuhuḥ śoṇitokṣitāḥ |
nipetuste tu medinyāṃ nikṛttā iva kiṃśukāḥ

तेषु वानरमुख्येषु पातितेषु महात्मसु ।
वानराणां सहस्राणि कुम्भकर्णं प्रदुद्रुवुः

teṣu vānaramukhyeṣu pātiteṣu mahātmasu |
vānarāṇāṃ sahasrāṇi kumbhakarṇaṃ pradudruvuḥ

तं शैलमिव शैलाभाः सर्वे तु प्लवगर्षभाः ।
समारुह्य समुत्पत्य ददंशुश्च महाबलाः

taṃ śailamiva śailābhāḥ sarve tu plavagarṣabhāḥ |
samāruhya samutpatya dadaṃśuśca mahābalāḥ

तं नखैर्दशनैश्चापि मुष्टिभिर्बाहुभिस्तथा ।
कुम्भकर्णं महाबाहुं निजघ्नुः प्लवगर्षभाः

taṃ nakhairdaśanaiścāpi muṣṭibhirbāhubhistathā |
kumbhakarṇaṃ mahābāhuṃ nijaghnuḥ plavagarṣabhāḥ

स वानरसहस्रैस्तु विचितः पर्वतोपमः ।
रराज राक्षसव्याघ्रो गिरिरात्मरुहैरिव

sa vānarasahasraistu vicitaḥ parvatopamaḥ |
rarāja rākṣasavyāghro girirātmaruhairiva

बाहुभ्यां वानरान् सर्वान् प्रगृह्य स महाबलः ।
भक्षयामास संक्रुद्धो गरुडः पन्नगानिव

bāhubhyāṃ vānarān sarvān pragṛhya sa mahābalaḥ |
bhakṣayāmāsa saṃkruddho garuḍaḥ pannagāniva

प्रक्षिप्ताः कुम्भकर्णेन वक्त्रे पातालसंनिभे ।
नासापुटाभ्यां संजग्मुः कर्णाभ्यां चैव वानराः

prakṣiptāḥ kumbhakarṇena vaktre pātālasaṃnibhe |
nāsāpuṭābhyāṃ saṃjagmuḥ karṇābhyāṃ caiva vānarāḥ

भक्षयन् भृशसंक्रुद्धो हरीन् पर्वतसंनिभः ।
बभञ्ज वानरान् सर्वान् संक्रुद्धो राक्षसोत्तमः

bhakṣayan bhṛśasaṃkruddho harīn parvatasaṃnibhaḥ |
babhañja vānarān sarvān saṃkruddho rākṣasottamaḥ

मांसशोणितसंक्लेदां कुर्वन् भूमिं स राक्षसः ।
चचार हरिसैन्येषु कालाग्निरिव मूर्च्छितः

māṃsaśoṇitasaṃkledāṃ kurvan bhūmiṃ sa rākṣasaḥ |
cacāra harisainyeṣu kālāgniriva mūrcchitaḥ

वज्रहस्तो यथा शक्रः पाशहस्त इवान्तकः ।
शूलहस्तो बभौ युद्धे कुम्भकर्णो महाबलः

vajrahasto yathā śakraḥ pāśahasta ivāntakaḥ |
śūlahasto babhau yuddhe kumbhakarṇo mahābalaḥ

यथा शुष्काण्यरण्यानि ग्रीष्मे दहति पावकः ।
तथा वानरसैन्यानि कुम्भकर्णो ददाह सः

yathā śuṣkāṇyaraṇyāni grīṣme dahati pāvakaḥ |
tathā vānarasainyāni kumbhakarṇo dadāha saḥ

ततस्ते वध्यमानास्तु हतयूथाः प्लवंगमाः ।
वानरा भयसंविग्ना विनेदुर्विकृतैः स्वरैः

tataste vadhyamānāstu hatayūthāḥ plavaṃgamāḥ |
vānarā bhayasaṃvignā vinedurvikṛtaiḥ svaraiḥ

अनेकशो वध्यमानाः कुम्भकर्णेन वानराः ।
राघवं शरणं जग्मुर्व्यथिता भिन्नचेतसः

anekaśo vadhyamānāḥ kumbhakarṇena vānarāḥ |
rāghavaṃ śaraṇaṃ jagmurvyathitā bhinnacetasaḥ

प्रभग्नान् वानरान् दृष्ट्वा वज्रहस्तात्मजात्मजः ।
अभ्यधावत वेगेन कुम्भकर्णं महाहवे

prabhagnān vānarān dṛṣṭvā vajrahastātmajātmajaḥ |
abhyadhāvata vegena kumbhakarṇaṃ mahāhave

शैलशृङ्गं महद् गृह्य विनदन् स मुहुर्मुहुः ।
त्रासयन् राक्षसान् सर्वान् कुम्भकर्णपदानुगान्

śailaśṛṅgaṃ mahad gṛhya vinadan sa muhurmuhuḥ |
trāsayan rākṣasān sarvān kumbhakarṇapadānugān

चिक्षेप शैलशिखरं कुम्भकर्णस्य मूर्धनि ।
स तेनाभिहतो मूर्ध्नि शैलेनेन्द्ररिपुस्तदा

cikṣepa śailaśikharaṃ kumbhakarṇasya mūrdhani |
sa tenābhihato mūrdhni śailenendraripustadā

कुम्भकर्णः प्रजज्वाल क्रोधेन महता तदा ।
सोऽभ्यधावत वेगेन वालिपुत्रममर्षणः

kumbhakarṇaḥ prajajvāla krodhena mahatā tadā |
so'bhyadhāvata vegena vāliputramamarṣaṇaḥ

कुम्भकर्णो महानादस्त्रासयन् सर्ववानरान् ।
शूलं ससर्ज वै रोषादङ्गदे तु महाबलः

kumbhakarṇo mahānādastrāsayan sarvavānarān |
śūlaṃ sasarja vai roṣādaṅgade tu mahābalaḥ

तदापतन्तं बलवान् युद्धमार्गविशारदः ।
लाघवान्मोक्षयामास बलवान् वानरर्षभः

tadāpatantaṃ balavān yuddhamārgaviśāradaḥ |
lāghavānmokṣayāmāsa balavān vānararṣabhaḥ

उत्पत्य चैनं तरसा तलेनोरस्यताडयत् ।
स तेनाभिहतः कोपात् प्रमुमोहाचलोपमः

utpatya cainaṃ tarasā talenorasyatāḍayat |
sa tenābhihataḥ kopāt pramumohācalopamaḥ

स लब्धसंज्ञोऽतिबलो मुष्टिं संगृह्य राक्षसः ।
अपहस्तेन चिक्षेप विसंज्ञः स पपात ह

sa labdhasaṃjño'tibalo muṣṭiṃ saṃgṛhya rākṣasaḥ |
apahastena cikṣepa visaṃjñaḥ sa papāta ha

तस्मिन् प्लवगशार्दूले विसंज्ञे पतिते भुवि ।
तच्छूलं समुपादाय सुग्रीवमभिदुद्रुवे

tasmin plavagaśārdūle visaṃjñe patite bhuvi |
tacchūlaṃ samupādāya sugrīvamabhidudruve

तमापतन्तं सम्प्रेक्ष्य कुम्भकर्णं महाबलम् ।
उत्पपात तदा वीरः सुग्रीवो वानराधिपः

tamāpatantaṃ samprekṣya kumbhakarṇaṃ mahābalam |
utpapāta tadā vīraḥ sugrīvo vānarādhipaḥ

स पर्वताग्रमुत्क्षिप्य समाविध्य महाकपिः ।
अभिदुद्राव वेगेन कुम्भकर्णं महाबलम्

sa parvatāgramutkṣipya samāvidhya mahākapiḥ |
abhidudrāva vegena kumbhakarṇaṃ mahābalam

तमापतन्तं सम्प्रेक्ष्य कुम्भकर्णः प्लवंगमम् ।
तस्थौ विवृत्तसर्वाङ्गो वानरेन्द्रस्य सम्मुखः

tamāpatantaṃ samprekṣya kumbhakarṇaḥ plavaṃgamam |
tasthau vivṛttasarvāṅgo vānarendrasya sammukhaḥ

कपिशोणितदिग्धाङ्गं भक्षयन्तं महाकपीन् ।
कुम्भकर्णं स्थितं दृष्ट्वा सुग्रीवो वाक्यमब्रवीत्

kapiśoṇitadigdhāṅgaṃ bhakṣayantaṃ mahākapīn |
kumbhakarṇaṃ sthitaṃ dṛṣṭvā sugrīvo vākyamabravīt

पातिताश्च त्वया वीराः कृतं कर्म सुदुष्करम् ।
भक्षितानि च सैन्यानि प्राप्तं ते परमं यशः

pātitāśca tvayā vīrāḥ kṛtaṃ karma suduṣkaram |
bhakṣitāni ca sainyāni prāptaṃ te paramaṃ yaśaḥ

त्यज तद् वानरानीकं प्राकृतैः किं करिष्यसि ।
सहस्वैकं निपातं मे पर्वतस्यास्य राक्षस

tyaja tad vānarānīkaṃ prākṛtaiḥ kiṃ kariṣyasi |
sahasvaikaṃ nipātaṃ me parvatasyāsya rākṣasa

तद् वाक्यं हरिराजस्य सत्त्वधैर्यसमन्वितम् ।
श्रुत्वा राक्षसशार्दूलः कुम्भकर्णोऽब्रवीद् वचः

tad vākyaṃ harirājasya sattvadhairyasamanvitam |
śrutvā rākṣasaśārdūlaḥ kumbhakarṇo'bravīd vacaḥ

प्रजापतेस्तु पौत्रस्त्वं तथैवर्क्षरजःसुतः ।
धृतिपौरुषसम्पन्नस्तस्माद् गर्जसि वानर

prajāpatestu pautrastvaṃ tathaivarkṣarajaḥsutaḥ |
dhṛtipauruṣasampannastasmād garjasi vānara

स कुम्भकर्णस्य वचो निशम्य
व्याविध्य शैलं सहसा मुमोच ।
तेनाजघानोरसि कुम्भकर्णं
शैलेन वज्राशनिसंनिभेन

sa kumbhakarṇasya vaco niśamya
vyāvidhya śailaṃ sahasā mumoca |
tenājaghānorasi kumbhakarṇaṃ
śailena vajrāśanisaṃnibhena

तच्छैलशृङ्गं सहसा विभिन्नं
भुजान्तरे तस्य तदा विशाले ।
ततो विषेदुः सहसा प्लवंगा
रक्षोगणाश्चापि मुदा विनेदुः

tacchailaśṛṅgaṃ sahasā vibhinnaṃ
bhujāntare tasya tadā viśāle |
tato viṣeduḥ sahasā plavaṃgā
rakṣogaṇāścāpi mudā vineduḥ

स शैलशृङ्गाभिहतश्चुकोप
ननाद रोषाच्च विवृत्य वक्त्रम् ।
व्याविध्य शूलं स तडित्प्रकाशं
चिक्षेप हर्यृक्षपतेर्वधाय

sa śailaśṛṅgābhihataścukopa
nanāda roṣācca vivṛtya vaktram |
vyāvidhya śūlaṃ sa taḍitprakāśaṃ
cikṣepa haryṛkṣapatervadhāya

तत् कुम्भकर्णस्य भुजप्रणुन्नं
शूलं शितं काञ्चनधामयष्टिम् ।
क्षिप्रं समुत्पत्य निगृह्य दोर्भ्यां
बभञ्ज वेगेन सुतोऽनिलस्य

tat kumbhakarṇasya bhujapraṇunnaṃ
śūlaṃ śitaṃ kāñcanadhāmayaṣṭim |
kṣipraṃ samutpatya nigṛhya dorbhyāṃ
babhañja vegena suto'nilasya

कृतं भारसहस्रस्य शूलं कालायसं महत् ।
बभञ्ज जानुमारोप्य तदा हृष्टः प्लवंगमः

kṛtaṃ bhārasahasrasya śūlaṃ kālāyasaṃ mahat |
babhañja jānumāropya tadā hṛṣṭaḥ plavaṃgamaḥ

शूलं भग्नं हनुमता दृष्ट्वा वानरवाहिनी ।
हृष्टा ननाद बहुशः सर्वतश्चापि दुद्रुवे

śūlaṃ bhagnaṃ hanumatā dṛṣṭvā vānaravāhinī |
hṛṣṭā nanāda bahuśaḥ sarvataścāpi dudruve

बभूवाथ परित्रस्तो राक्षसो विमुखोऽभवत् ।
सिंहनादं च ते चक्रुः प्रहृष्टा वनगोचराः ।
मारुतिं पूजयांचक्रुर्दृष्ट्वा शूलं तथागतम्

babhūvātha paritrasto rākṣaso vimukho'bhavat |
siṃhanādaṃ ca te cakruḥ prahṛṣṭā vanagocarāḥ |
mārutiṃ pūjayāṃcakrurdṛṣṭvā śūlaṃ tathāgatam

स तत् तथा भग्नमवेक्ष्य शूलं
चुकोप रक्षोधिपतिर्महात्मा ।
उत्पाट्य लङ्कामलयात् स शृङ्गं
जघान सुग्रीवमुपेत्य तेन

sa tat tathā bhagnamavekṣya śūlaṃ
cukopa rakṣodhipatirmahātmā |
utpāṭya laṅkāmalayāt sa śṛṅgaṃ
jaghāna sugrīvamupetya tena

स शैलशृङ्गाभिहतो विसंज्ञः
पपात भूमौ युधि वानरेन्द्रः ।
तं वीक्ष्य भूमौ पतितं विसंज्ञं
नेदुः प्रहृष्टा युधि यातुधानाः

sa śailaśṛṅgābhihato visaṃjñaḥ
papāta bhūmau yudhi vānarendraḥ |
taṃ vīkṣya bhūmau patitaṃ visaṃjñaṃ
neduḥ prahṛṣṭā yudhi yātudhānāḥ

समभ्युपेत्याद्भुतघोरवीर्यं
स कुम्भकर्णो युधि वानरेन्द्रम् ।
जहार सुग्रीवमभिप्रगृह्य
यथानिलो मेघमिव प्रचण्डः

samabhyupetyādbhutaghoravīryaṃ
sa kumbhakarṇo yudhi vānarendram |
jahāra sugrīvamabhipragṛhya
yathānilo meghamiva pracaṇḍaḥ

स तं महामेघनिकाशरूप-
मुत्पाट्य गच्छन् युधि कुम्भकर्णः ।
रराज मेरुप्रतिमानरूपो
मेरुर्यथा व्युच्छ्रितघोरशृङ्गः

sa taṃ mahāmeghanikāśarūpa-
mutpāṭya gacchan yudhi kumbhakarṇaḥ |
rarāja merupratimānarūpo
meruryathā vyucchritaghoraśṛṅgaḥ

ततस्तमादाय जगाम वीरः
संस्तूयमानो युधि राक्षसेन्द्रः ।
शृण्वन् निनादं त्रिदिवालयानां
प्लवङ्गराजग्रहविस्मितानाम्

tatastamādāya jagāma vīraḥ
saṃstūyamāno yudhi rākṣasendraḥ |
śṛṇvan ninādaṃ tridivālayānāṃ
plavaṅgarājagrahavismitānām

ततस्तमादाय तदा स मेने
हरीन्द्रमिन्द्रोपममिन्द्रवीर्यः ।
अस्मिन् हते सर्वमिदं हतं स्यात्
सराघवं सैन्यमितीन्द्रशत्रुः

tatastamādāya tadā sa mene
harīndramindropamamindravīryaḥ |
asmin hate sarvamidaṃ hataṃ syāt
sarāghavaṃ sainyamitīndraśatruḥ

विद्रुतां वाहिनीं दृष्ट्वा वानराणामितस्ततः ।
कुम्भकर्णेन सुग्रीवं गृहीतं चापि वानरम्

vidrutāṃ vāhinīṃ dṛṣṭvā vānarāṇāmitastataḥ |
kumbhakarṇena sugrīvaṃ gṛhītaṃ cāpi vānaram

हनूमांश्चिन्तयामास मतिमान् मारुतात्मजः ।
एवं गृहीते सुग्रीवे किं कर्तव्यं मया भवेत्

hanūmāṃścintayāmāsa matimān mārutātmajaḥ |
evaṃ gṛhīte sugrīve kiṃ kartavyaṃ mayā bhavet

यद्धि न्याय्यं मया कर्तुं तत् करिष्याम्यसंशयम् ।
भूत्वा पर्वतसंकाशो नाशयिष्यामि राक्षसम्

yaddhi nyāyyaṃ mayā kartuṃ tat kariṣyāmyasaṃśayam |
bhūtvā parvatasaṃkāśo nāśayiṣyāmi rākṣasam

मया हते संयति कुम्भकर्णे
महाबले मुष्टिविशीर्णदेहे ।
विमोचिते वानरपार्थिवे च
भवन्तु हृष्टाः प्लवगाः समग्राः

mayā hate saṃyati kumbhakarṇe
mahābale muṣṭiviśīrṇadehe |
vimocite vānarapārthive ca
bhavantu hṛṣṭāḥ plavagāḥ samagrāḥ

अथवा स्वयमप्येष मोक्षं प्राप्स्यति वानरः ।
गृहीतोऽयं यदि भवेत् त्रिदशैः सासुरोरगैः

athavā svayamapyeṣa mokṣaṃ prāpsyati vānaraḥ |
gṛhīto'yaṃ yadi bhavet tridaśaiḥ sāsuroragaiḥ

मन्ये न तावदात्मानं बुध्यते वानराधिपः ।
शैलप्रहाराभिहतः कुम्भकर्णेन संयुगे

manye na tāvadātmānaṃ budhyate vānarādhipaḥ |
śailaprahārābhihataḥ kumbhakarṇena saṃyuge

अयं मुहूर्तात् सुग्रीवो लब्धसंज्ञो महाहवे ।
आत्मनो वानराणां च यत् पथ्यं तत् करिष्यति

ayaṃ muhūrtāt sugrīvo labdhasaṃjño mahāhave |
ātmano vānarāṇāṃ ca yat pathyaṃ tat kariṣyati

मया तु मोक्षितस्यास्य सुग्रीवस्य महात्मनः ।
अप्रीतिश्च भवेत् कष्टा कीर्तिनाशश्च शाश्वतः

mayā tu mokṣitasyāsya sugrīvasya mahātmanaḥ |
aprītiśca bhavet kaṣṭā kīrtināśaśca śāśvataḥ

तस्मान्मुहूर्तं कांक्षिष्ये विक्रमं मोक्षितस्य तु ।
भिन्नं च वानरानीकं तावदाश्वासयाम्यहम्

tasmānmuhūrtaṃ kāṃkṣiṣye vikramaṃ mokṣitasya tu |
bhinnaṃ ca vānarānīkaṃ tāvadāśvāsayāmyaham

इत्येवं चिन्तयित्वाथ हनूमान् मारुतात्मजः ।
भूयः संस्तम्भयामास वानराणां महाचमूम्

ityevaṃ cintayitvātha hanūmān mārutātmajaḥ |
bhūyaḥ saṃstambhayāmāsa vānarāṇāṃ mahācamūm

स कुम्भकर्णोऽथ विवेश लङ्कां
स्फुरन्तमादाय महाहरिं तम् ।
विमानचर्यागृहगोपुरस्थैः
पुष्पाग्र्यवर्षैरभिपूज्यमानः

sa kumbhakarṇo'tha viveśa laṅkāṃ
sphurantamādāya mahāhariṃ tam |
vimānacaryāgṛhagopurasthaiḥ
puṣpāgryavarṣairabhipūjyamānaḥ

लाजगन्धोदवर्षैस्तु सेच्यमानः शनैः शनैः ।
राजवीथ्यास्तु शीतत्वात् संज्ञां प्राप महाबलः

lājagandhodavarṣaistu secyamānaḥ śanaiḥ śanaiḥ |
rājavīthyāstu śītatvāt saṃjñāṃ prāpa mahābalaḥ

ततः स संज्ञामुपलभ्य कृच्छ्राद्
बलीयसस्तस्य भुजान्तरस्थः ।
अवेक्षमाणः पुरराजमार्गं
विचिन्तयामास मुहुर्महात्मा

tataḥ sa saṃjñāmupalabhya kṛcchrād
balīyasastasya bhujāntarasthaḥ |
avekṣamāṇaḥ purarājamārgaṃ
vicintayāmāsa muhurmahātmā

एवं गृहीतेन कथं नु नाम
शक्यं मया सम्प्रतिकर्तुमद्य ।
तथा करिष्यामि यथा हरीणां
भविष्यतीष्टं च हितं च कार्यम्

evaṃ gṛhītena kathaṃ nu nāma
śakyaṃ mayā sampratikartumadya |
tathā kariṣyāmi yathā harīṇāṃ
bhaviṣyatīṣṭaṃ ca hitaṃ ca kāryam

ततः कराग्रैः सहसा समेत्य
राजा हरीणाममरेन्द्रशत्रोः ।
खरैश्च कर्णौ दशनैश्च नासां
ददंश पादैर्विददार पार्श्वौ

tataḥ karāgraiḥ sahasā sametya
rājā harīṇāmamarendraśatroḥ |
kharaiśca karṇau daśanaiśca nāsāṃ
dadaṃśa pādairvidadāra pārśvau

स कुम्भकर्णो हृतकर्णनासो
विदारितस्तेन रदैर्नखैश्च ।
रोषाभिभूतः क्षतजार्द्रगात्रः
सुग्रीवमाविध्य पिपेष भूमौ

sa kumbhakarṇo hṛtakarṇanāso
vidāritastena radairnakhaiśca |
roṣābhibhūtaḥ kṣatajārdragātraḥ
sugrīvamāvidhya pipeṣa bhūmau

स भूतले भीमबलाभिपिष्टः
सुरारिभिस्तैरभिहन्यमानः ।
जगाम खं कन्दुकवज्जवेन
पुनश्च रामेण समाजगाम

sa bhūtale bhīmabalābhipiṣṭaḥ
surāribhistairabhihanyamānaḥ |
jagāma khaṃ kandukavajjavena
punaśca rāmeṇa samājagāma

कर्णनासाविहीनस्तु कुम्भकर्णो महाबलः ।
रराज शोणितोत्सिक्तो गिरिः प्रस्रवणैरिव

karṇanāsāvihīnastu kumbhakarṇo mahābalaḥ |
rarāja śoṇitotsikto giriḥ prasravaṇairiva

शोणितार्द्रो महाकायो राक्षसो भीमदर्शनः ।
युद्धायाभिमुखो भूयो मनश्चक्रे निशाचरः

śoṇitārdro mahākāyo rākṣaso bhīmadarśanaḥ |
yuddhāyābhimukho bhūyo manaścakre niśācaraḥ

अमर्षाच्छोणितोद्गारी शुशुभे रावणानुजः ।
नीलाञ्जनचयप्रख्यः ससंध्य इव तोयदः

amarṣācchoṇitodgārī śuśubhe rāvaṇānujaḥ |
nīlāñjanacayaprakhyaḥ sasaṃdhya iva toyadaḥ

गते च तस्मिन् सुरराजशत्रुः
क्रोधात् प्रदुद्राव रणाय भूयः ।
अनायुधोऽस्मीति विचिन्त्य रौद्रो
घोरं तदा मुद्गरमाससाद

gate ca tasmin surarājaśatruḥ
krodhāt pradudrāva raṇāya bhūyaḥ |
anāyudho'smīti vicintya raudro
ghoraṃ tadā mudgaramāsasāda

ततः स पुर्याः सहसा महौजा
निष्क्रम्य तद् वानरसैन्यमुग्रम् ।
बभक्ष रक्षो युधि कुम्भकर्णः
प्रजा युगान्ताग्निरिव प्रवृद्धः

tataḥ sa puryāḥ sahasā mahaujā
niṣkramya tad vānarasainyamugram |
babhakṣa rakṣo yudhi kumbhakarṇaḥ
prajā yugāntāgniriva pravṛddhaḥ

बुभुक्षितः शोणितमांसगृध्नुः
प्रविश्य तद् वानरसैन्यमुग्रम् ।
चखाद रक्षांसि हरीन् पिशाचा-
न्नृक्षांश्च मोहाद् युधि कुम्भकर्णः ।
यथैव मृत्युर्हरते युगान्ते
स भक्षयामास हरींश्च मुख्यान्

bubhukṣitaḥ śoṇitamāṃsagṛdhnuḥ
praviśya tad vānarasainyamugram |
cakhāda rakṣāṃsi harīn piśācā-
nnṛkṣāṃśca mohād yudhi kumbhakarṇaḥ |
yathaiva mṛtyurharate yugānte
sa bhakṣayāmāsa harīṃśca mukhyān

एकं द्वौ त्रीन् बहून् क्रुद्धो वानरान् सह राक्षसैः ।
समादायैकहस्तेन प्रचिक्षेप त्वरन् मुखे

ekaṃ dvau trīn bahūn kruddho vānarān saha rākṣasaiḥ |
samādāyaikahastena pracikṣepa tvaran mukhe

सम्प्रस्रवंस्तदा मेदः शोणितं च महाबलः ।
वध्यमानो नगेन्द्राग्रैर्भक्षयामास वानरान्

samprasravaṃstadā medaḥ śoṇitaṃ ca mahābalaḥ |
vadhyamāno nagendrāgrairbhakṣayāmāsa vānarān

ते भक्ष्यमाणा हरयो रामं जग्मुस्तदा गतिम् ।
कुम्भकर्णो भृशं क्रुद्धः कपीन् खादन् प्रधावति

te bhakṣyamāṇā harayo rāmaṃ jagmustadā gatim |
kumbhakarṇo bhṛśaṃ kruddhaḥ kapīn khādan pradhāvati

शतानि सप्त चाष्टौ च विंशत् त्रिंशत् तथैव च ।
सम्परिष्वज्य बाहुभ्यां खादन् विपरिधावति

śatāni sapta cāṣṭau ca viṃśat triṃśat tathaiva ca |
sampariṣvajya bāhubhyāṃ khādan viparidhāvati

मेदोवसाशोणितदिग्धगात्रः
कर्णावसक्तग्रथितान्त्रमालः ।
ववर्ष शूलानि सुतीक्ष्णदंष्ट्रः
कालो युगान्तस्थ इव प्रवृद्धः

medovasāśoṇitadigdhagātraḥ
karṇāvasaktagrathitāntramālaḥ |
vavarṣa śūlāni sutīkṣṇadaṃṣṭraḥ
kālo yugāntastha iva pravṛddhaḥ

तस्मिन् काले सुमित्रायाः पुत्रः परबलार्दनः ।
चकार लक्ष्मणः क्रुद्धो युद्धं परपुरंजयः

tasmin kāle sumitrāyāḥ putraḥ parabalārdanaḥ |
cakāra lakṣmaṇaḥ kruddho yuddhaṃ parapuraṃjayaḥ

स कुम्भकर्णस्य शरान् शरीरे सप्त वीर्यवान् ।
निचखानाददे चान्यान् विससर्ज च लक्ष्मणः

sa kumbhakarṇasya śarān śarīre sapta vīryavān |
nicakhānādade cānyān visasarja ca lakṣmaṇaḥ

पीड्यमानस्तदस्त्रं तु विशेषं तत् स राक्षसः ।
ततश्चुकोप बलवान् सुमित्रानन्दवर्धनः

pīḍyamānastadastraṃ tu viśeṣaṃ tat sa rākṣasaḥ |
tataścukopa balavān sumitrānandavardhanaḥ

अथास्य कवचं शुभ्रं जाम्बूनदमयं शुभम् ।
प्रच्छादयामास शरैः संध्याभ्रमिव मारुतः

athāsya kavacaṃ śubhraṃ jāmbūnadamayaṃ śubham |
pracchādayāmāsa śaraiḥ saṃdhyābhramiva mārutaḥ

नीलाञ्जनचयप्रख्यः शरैः काञ्चनभूषणैः ।
आपीड्यमानः शुशुभे मेघैः सूर्य इवांशुमान्

nīlāñjanacayaprakhyaḥ śaraiḥ kāñcanabhūṣaṇaiḥ |
āpīḍyamānaḥ śuśubhe meghaiḥ sūrya ivāṃśumān

ततः स राक्षसो भीमः सुमित्रानन्दवर्धनम् ।
सावज्ञमेव प्रोवाच वाक्यं मेघौघनिःस्वनः

tataḥ sa rākṣaso bhīmaḥ sumitrānandavardhanam |
sāvajñameva provāca vākyaṃ meghaughaniḥsvanaḥ

अन्तकस्याप्यकष्टेन युधि जेतारमाहवे ।
युध्यता मामभीतेन ख्यापिता वीरता त्वया

antakasyāpyakaṣṭena yudhi jetāramāhave |
yudhyatā māmabhītena khyāpitā vīratā tvayā

प्रगृहीतायुधस्येह मृत्योरिव महामृधे ।
तिष्ठन्नप्यग्रतः पूज्यः किमु युद्धप्रदायकः

pragṛhītāyudhasyeha mṛtyoriva mahāmṛdhe |
tiṣṭhannapyagrataḥ pūjyaḥ kimu yuddhapradāyakaḥ

ऐरावतं समारूढो वृतः सर्वामरैः प्रभुः ।
नैव शक्रोऽपि समरे स्थितपूर्वः कदाचन

airāvataṃ samārūḍho vṛtaḥ sarvāmaraiḥ prabhuḥ |
naiva śakro'pi samare sthitapūrvaḥ kadācana

अद्य त्वयाहं सौमित्रे बालेनापि पराक्रमैः ।
तोषितो गन्तुमिच्छामि त्वामनुज्ञाप्य राघवम्

adya tvayāhaṃ saumitre bālenāpi parākramaiḥ |
toṣito gantumicchāmi tvāmanujñāpya rāghavam

यत् तु वीर्यबलोत्साहैस्तोषितोऽहं रणे त्वया ।
राममेवैकमिच्छामि हन्तुं यस्मिन् हते हतम्

yat tu vīryabalotsāhaistoṣito'haṃ raṇe tvayā |
rāmamevaikamicchāmi hantuṃ yasmin hate hatam

रामे मयात्र निहते येऽन्ये स्थास्यन्ति संयुगे ।
तानहं योधयिष्यामि स्वबलेन प्रमाथिना

rāme mayātra nihate ye'nye sthāsyanti saṃyuge |
tānahaṃ yodhayiṣyāmi svabalena pramāthinā

इत्युक्तवाक्यं तद् रक्षः प्रोवाच स्तुतिसंहितम् ।
मृधे घोरतरं वाक्यं सौमित्रिः प्रहसन्निव

ityuktavākyaṃ tad rakṣaḥ provāca stutisaṃhitam |
mṛdhe ghorataraṃ vākyaṃ saumitriḥ prahasanniva

यस्त्वं शक्रादिभिर्देवैरसह्यः प्राप्य पौरुषम् ।
तत् सत्यं नान्यथा वीर दृष्टस्तेऽद्य पराक्रमः

yastvaṃ śakrādibhirdevairasahyaḥ prāpya pauruṣam |
tat satyaṃ nānyathā vīra dṛṣṭaste'dya parākramaḥ

एष दाशरथी रामस्तिष्ठत्यद्रिरिवाचलः ।
इति श्रुत्वा ह्यनादृत्य लक्ष्मणं स निशाचरः

eṣa dāśarathī rāmastiṣṭhatyadririvācalaḥ |
iti śrutvā hyanādṛtya lakṣmaṇaṃ sa niśācaraḥ

अतिक्रम्य च सौमित्रिं कुम्भकर्णो महाबलः ।
राममेवाभिदुद्राव कम्पयन्निव मेदिनीम्

atikramya ca saumitriṃ kumbhakarṇo mahābalaḥ |
rāmamevābhidudrāva kampayanniva medinīm

अथ दाशरथी रामो रौद्रमस्त्रं प्रयोजयन् ।
कुम्भकर्णस्य हृदये ससर्ज निशितान् शरान्

atha dāśarathī rāmo raudramastraṃ prayojayan |
kumbhakarṇasya hṛdaye sasarja niśitān śarān

तस्य रामेण विद्धस्य सहसाभिप्रधावतः ।
अङ्गारमिश्राः क्रुद्धस्य मुखान्निश्चेरुरर्चिषः

tasya rāmeṇa viddhasya sahasābhipradhāvataḥ |
aṅgāramiśrāḥ kruddhasya mukhānniścerurarciṣaḥ

रामास्त्रविद्धो घोरं वै नर्दन् राक्षसपुङ्गवः ।
अभ्यधावत संक्रुद्धो हरीन् विद्रावयन् रणे

rāmāstraviddho ghoraṃ vai nardan rākṣasapuṅgavaḥ |
abhyadhāvata saṃkruddho harīn vidrāvayan raṇe

तस्योरसि निमग्नास्ते शरा बर्हिणवाससः ।
हस्ताच्चास्य परिभ्रष्टा गदा चोर्व्यां पपात ह

tasyorasi nimagnāste śarā barhiṇavāsasaḥ |
hastāccāsya paribhraṣṭā gadā corvyāṃ papāta ha

आयुधानि च सर्वाणि विप्रकीर्यन्त भूतले ।
स निरायुधमात्मानं यदा मेने महाबलः

āyudhāni ca sarvāṇi viprakīryanta bhūtale |
sa nirāyudhamātmānaṃ yadā mene mahābalaḥ

मुष्टिभ्यां च कराभ्यां च चकार कदनं महत् ।
स बाणैरतिविद्धाङ्गः क्षतजेन समुक्षितः ।
रुधिरं परिसुस्राव गिरिः प्रस्रवणं यथा

muṣṭibhyāṃ ca karābhyāṃ ca cakāra kadanaṃ mahat |
sa bāṇairatividdhāṅgaḥ kṣatajena samukṣitaḥ |
rudhiraṃ parisusrāva giriḥ prasravaṇaṃ yathā

स तीव्रेण च कोपेन रुधिरेण च मूर्च्छितः ।
वानरान् राक्षसानृक्षान् खादन् स परिधावति

sa tīvreṇa ca kopena rudhireṇa ca mūrcchitaḥ |
vānarān rākṣasānṛkṣān khādan sa paridhāvati

अथ शृङ्गं समाविध्य भीमं भीमपराक्रमः ।
चिक्षेप राममुद्दिश्य बलवानन्तकोपमः

atha śṛṅgaṃ samāvidhya bhīmaṃ bhīmaparākramaḥ |
cikṣepa rāmamuddiśya balavānantakopamaḥ

अप्राप्तमन्तरा रामः सप्तभिस्तमजिह्मगैः ।
चिच्छेद गिरिशृङ्गं तं पुनः संधाय कार्मुकम्

aprāptamantarā rāmaḥ saptabhistamajihmagaiḥ |
ciccheda giriśṛṅgaṃ taṃ punaḥ saṃdhāya kārmukam

ततस्तु रामो धर्मात्मा तस्य शृङ्गं महत् तदा ।
शरैः काञ्चनचित्राङ्गैश्चिच्छेद भरताग्रजः

tatastu rāmo dharmātmā tasya śṛṅgaṃ mahat tadā |
śaraiḥ kāñcanacitrāṅgaiściccheda bharatāgrajaḥ

तन्मेरुशिखराकारं द्योतमानमिव श्रिया ।
द्वे शते वानराणां च पतमानमपातयत्

tanmeruśikharākāraṃ dyotamānamiva śriyā |
dve śate vānarāṇāṃ ca patamānamapātayat

तस्मिन् काले स धर्मात्मा लक्ष्मणो राममब्रवीत् ।
कुम्भकर्णवधे युक्तो योगान् परिमृशन् बहून्

tasmin kāle sa dharmātmā lakṣmaṇo rāmamabravīt |
kumbhakarṇavadhe yukto yogān parimṛśan bahūn

नैवायं वानरान् राजन् न विजानाति राक्षसान् ।
मत्तः शोणितगन्धेन स्वान् परांश्चैव खादति

naivāyaṃ vānarān rājan na vijānāti rākṣasān |
mattaḥ śoṇitagandhena svān parāṃścaiva khādati

साध्वेनमधिरोहन्तु सर्वतो वानरर्षभाः ।
यूथपाश्च यथा मुख्यास्तिष्ठन्त्वस्मिन् समन्ततः

sādhvenamadhirohantu sarvato vānararṣabhāḥ |
yūthapāśca yathā mukhyāstiṣṭhantvasmin samantataḥ

अद्यायं दुर्मतिः काले गुरुभारप्रपीडितः ।
प्रचरन् राक्षसो भूमौ नान्यान् हन्यात् प्लवंगमान्

adyāyaṃ durmatiḥ kāle gurubhāraprapīḍitaḥ |
pracaran rākṣaso bhūmau nānyān hanyāt plavaṃgamān

तस्य तद् वचनं श्रुत्वा राजपुत्रस्य धीमतः ।
ते समारुरुहुर्हृष्टाः कुम्भकर्णं महाबलाः

tasya tad vacanaṃ śrutvā rājaputrasya dhīmataḥ |
te samāruruhurhṛṣṭāḥ kumbhakarṇaṃ mahābalāḥ

कुम्भकर्णस्तु संक्रुद्धः समारूढः प्लवंगमैः ।
व्यधूनयत् तान् वेगेन दुष्टहस्तीव हस्तिपान्

kumbhakarṇastu saṃkruddhaḥ samārūḍhaḥ plavaṃgamaiḥ |
vyadhūnayat tān vegena duṣṭahastīva hastipān

तान् दृष्ट्वा निर्धुतान् रामो रुष्टोऽयमिति राक्षसम् ।
समुत्पपात वेगेन धनुरुत्तममाददे

tān dṛṣṭvā nirdhutān rāmo ruṣṭo'yamiti rākṣasam |
samutpapāta vegena dhanuruttamamādade

क्रोधरक्तेक्षणो धीरो निर्दहन्निव चक्षुषा ।
राघवो राक्षसं वेगादभिदुद्राव वेगितः ।
यूथपान् हर्षयन् सर्वान् कुम्भकर्णबलार्दितान्

krodharaktekṣaṇo dhīro nirdahanniva cakṣuṣā |
rāghavo rākṣasaṃ vegādabhidudrāva vegitaḥ |
yūthapān harṣayan sarvān kumbhakarṇabalārditān

स चापमादाय भुजंगकल्पं
दृढज्यमुग्रं तपनीयचित्रम् ।
हरीन् समाश्वास्य समुत्पपात
रामो निबद्धोत्तमतूणबाणः

sa cāpamādāya bhujaṃgakalpaṃ
dṛḍhajyamugraṃ tapanīyacitram |
harīn samāśvāsya samutpapāta
rāmo nibaddhottamatūṇabāṇaḥ

स वानरगणैस्तैस्तु वृतः परमदुर्जयैः ।
लक्ष्मणानुचरो वीरः सम्प्रतस्थे महाबलः

sa vānaragaṇaistaistu vṛtaḥ paramadurjayaiḥ |
lakṣmaṇānucaro vīraḥ sampratasthe mahābalaḥ

स ददर्श महात्मानं किरीटिनमरिंदमम् ।
शोणिताप्लुतरक्ताक्षं कुम्भकर्णं महाबलः

sa dadarśa mahātmānaṃ kirīṭinamariṃdamam |
śoṇitāplutaraktākṣaṃ kumbhakarṇaṃ mahābalaḥ

सर्वान् समभिधावन्तं यथा रुष्टं दिशागजम् ।
मार्गमाणं हरीन् क्रुद्धं राक्षसैः परिवारितम्

sarvān samabhidhāvantaṃ yathā ruṣṭaṃ diśāgajam |
mārgamāṇaṃ harīn kruddhaṃ rākṣasaiḥ parivāritam

विन्ध्यमन्दरसंकाशं काञ्चनाङ्गदभूषणम् ।
स्रवन्तं रुधिरं वक्त्राद् वर्षमेघमिवोत्थितम्

vindhyamandarasaṃkāśaṃ kāñcanāṅgadabhūṣaṇam |
sravantaṃ rudhiraṃ vaktrād varṣameghamivotthitam

जिह्वया परिलिह्यन्तं सृक्किणी शोणितोक्षिते ।
मृद्नन्तं वानरानीकं कालान्तकयमोपमम्

jihvayā parilihyantaṃ sṛkkiṇī śoṇitokṣite |
mṛdnantaṃ vānarānīkaṃ kālāntakayamopamam

तं दृष्ट्वा राक्षसश्रेष्ठं प्रदीप्तानलवर्चसम् ।
विस्फारयामास तदा कार्मुकं पुरुषर्षभः

taṃ dṛṣṭvā rākṣasaśreṣṭhaṃ pradīptānalavarcasam |
visphārayāmāsa tadā kārmukaṃ puruṣarṣabhaḥ

स तस्य चापनिर्घोषात् कुपितो राक्षसर्षभः ।
अमृष्यमाणस्तं घोषमभिदुद्राव राघवम्

sa tasya cāpanirghoṣāt kupito rākṣasarṣabhaḥ |
amṛṣyamāṇastaṃ ghoṣamabhidudrāva rāghavam

ततस्तु वातोद्धतमेघकल्पं
भुजंगराजोत्तमभोगबाहुः ।
तमापतन्तं धरणीधराभ-
मुवाच रामो युधि कुम्भकर्णम्

tatastu vātoddhatameghakalpaṃ
bhujaṃgarājottamabhogabāhuḥ |
tamāpatantaṃ dharaṇīdharābha-
muvāca rāmo yudhi kumbhakarṇam

आगच्छ रक्षोऽधिप मा विषाद-
मवस्थितोऽहं प्रगृहीतचापः ।
अवेहि मां राक्षसवंशनाशनं
यस्त्वं मुहूर्ताद् भविता विचेताः

āgaccha rakṣo'dhipa mā viṣāda-
mavasthito'haṃ pragṛhītacāpaḥ |
avehi māṃ rākṣasavaṃśanāśanaṃ
yastvaṃ muhūrtād bhavitā vicetāḥ

रामोऽयमिति विज्ञाय जहास विकृतस्वनम् ।
अभ्यधावत संक्रुद्धो हरीन् विद्रावयन् रणे

rāmo'yamiti vijñāya jahāsa vikṛtasvanam |
abhyadhāvata saṃkruddho harīn vidrāvayan raṇe

दारयन्निव सर्वेषां हृदयानि वनौकसाम् ।
प्रहस्य विकृतं भीमं स मेघस्तनितोपमम्

dārayanniva sarveṣāṃ hṛdayāni vanaukasām |
prahasya vikṛtaṃ bhīmaṃ sa meghastanitopamam

कुम्भकर्णो महातेजा राघवं वाक्यमब्रवीत् ।
नाहं विराधो विज्ञेयो न कबन्धः खरो न च ।
न वाली न च मारीचः कुम्भकर्णः समागतः

kumbhakarṇo mahātejā rāghavaṃ vākyamabravīt |
nāhaṃ virādho vijñeyo na kabandhaḥ kharo na ca |
na vālī na ca mārīcaḥ kumbhakarṇaḥ samāgataḥ

पश्य मे मुद्गरं भीमं सर्वं कालायसं महत् ।
अनेन निर्जिता देवा दानवाश्च पुरा मया

paśya me mudgaraṃ bhīmaṃ sarvaṃ kālāyasaṃ mahat |
anena nirjitā devā dānavāśca purā mayā

विकर्णनास इति मां नावज्ञातुं त्वमर्हसि ।
स्वल्पापि हि न मे पीडा कर्णनासाविनाशनात्

vikarṇanāsa iti māṃ nāvajñātuṃ tvamarhasi |
svalpāpi hi na me pīḍā karṇanāsāvināśanāt

दर्शयेक्ष्वाकुशार्दूल वीर्यं गात्रेषु मेऽनघ ।
ततस्त्वां भक्षयिष्यामि दृष्टपौरुषविक्रमम्

darśayekṣvākuśārdūla vīryaṃ gātreṣu me'nagha |
tatastvāṃ bhakṣayiṣyāmi dṛṣṭapauruṣavikramam

स कुम्भकर्णस्य वचो निशम्य
रामः सुपुङ्खान् विससर्ज बाणान् ।
तैराहतो वज्रसमप्रवेगै-
र्न चुक्षुभे न व्यथते सुरारिः

sa kumbhakarṇasya vaco niśamya
rāmaḥ supuṅkhān visasarja bāṇān |
tairāhato vajrasamapravegai-
rna cukṣubhe na vyathate surāriḥ

यैः सायकैः सालवरा निकृत्ता
वाली हतो वानरपुङ्गवश्च ।
ते कुम्भकर्णस्य तदा शरीरं
वज्रोपमा न व्यथयाम्प्रचक्रुः

yaiḥ sāyakaiḥ sālavarā nikṛttā
vālī hato vānarapuṅgavaśca |
te kumbhakarṇasya tadā śarīraṃ
vajropamā na vyathayāmpracakruḥ

स वारिधारा इव सायकांस्तान्
पिबन् शरीरेण महेन्द्रशत्रुः ।
जघान रामस्य शरप्रवेगं
व्याविध्य तं मुद्गरमुग्रवेगम्

sa vāridhārā iva sāyakāṃstān
piban śarīreṇa mahendraśatruḥ |
jaghāna rāmasya śarapravegaṃ
vyāvidhya taṃ mudgaramugravegam

ततस्तु रक्षः क्षतजानुलिप्तं
वित्रासनं देवमहाचमूनाम् ।
व्याविध्य तं मुद्गरमुग्रवेगं
विद्रावयामास चमूं हरीणाम्

tatastu rakṣaḥ kṣatajānuliptaṃ
vitrāsanaṃ devamahācamūnām |
vyāvidhya taṃ mudgaramugravegaṃ
vidrāvayāmāsa camūṃ harīṇām

वायव्यमादाय ततोऽपरास्त्रं
रामः प्रचिक्षेप निशाचराय ।
समुद्गरं तेन जहार बाहुं
स कृत्तबाहुस्तुमुलं ननाद

vāyavyamādāya tato'parāstraṃ
rāmaḥ pracikṣepa niśācarāya |
samudgaraṃ tena jahāra bāhuṃ
sa kṛttabāhustumulaṃ nanāda

स तस्य बाहुर्गिरिशृङ्गकल्पः
समुद्गरो राघवबाणकृत्तः ।
पपात तस्मिन् हरिराजसैन्ये
जघान तां वानरवाहिनीं च

sa tasya bāhurgiriśṛṅgakalpaḥ
samudgaro rāghavabāṇakṛttaḥ |
papāta tasmin harirājasainye
jaghāna tāṃ vānaravāhinīṃ ca

ते वानरा भग्नहतावशेषाः
पर्यन्तमाश्रित्य तदा विषण्णाः ।
प्रपीडिताङ्गा ददृशुः सुघोरं
नरेन्द्ररक्षोऽधिपसंनिपातम्

te vānarā bhagnahatāvaśeṣāḥ
paryantamāśritya tadā viṣaṇṇāḥ |
prapīḍitāṅgā dadṛśuḥ sughoraṃ
narendrarakṣo'dhipasaṃnipātam

स कुम्भकर्णोऽस्त्रनिकृत्तबाहु-
र्महासिकृत्ताग्र इवाचलेन्द्रः ।
उत्पाटयामास करेण वृक्षं
ततोऽभिदुद्राव रणे नरेन्द्रम्

sa kumbhakarṇo'stranikṛttabāhu-
rmahāsikṛttāgra ivācalendraḥ |
utpāṭayāmāsa kareṇa vṛkṣaṃ
tato'bhidudrāva raṇe narendram

तं तस्य बाहुं सहतालवृक्षं
समुद्यतं पन्नगभोगकल्पम् ।
ऐन्द्रास्त्रयुक्तेन जघान रामो
बाणेन जाम्बूनदचित्रितेन

taṃ tasya bāhuṃ sahatālavṛkṣaṃ
samudyataṃ pannagabhogakalpam |
aindrāstrayuktena jaghāna rāmo
bāṇena jāmbūnadacitritena

स कुम्भकर्णस्य भुजो निकृत्तः
पपात भूमौ गिरिसंनिकाशः ।
विचेष्टमानो निजघान वृक्षान्
शैलान् शिलावानरराक्षसांश्च

sa kumbhakarṇasya bhujo nikṛttaḥ
papāta bhūmau girisaṃnikāśaḥ |
viceṣṭamāno nijaghāna vṛkṣān
śailān śilāvānararākṣasāṃśca

तं छिन्नबाहुं समवेक्ष्य रामः
समापतन्तं सहसा नदन्तम् ।
द्वावर्धचन्द्रौ निशितौ प्रगृह्य
चिच्छेद पादौ युधि राक्षसस्य

taṃ chinnabāhuṃ samavekṣya rāmaḥ
samāpatantaṃ sahasā nadantam |
dvāvardhacandrau niśitau pragṛhya
ciccheda pādau yudhi rākṣasasya

तौ तस्य पादौ प्रदिशो दिशश्च
गिरेर्गुहाश्चैव महार्णवं च ।
लङ्कां च सेनां कपिराक्षसानां
विनादयन्तौ विनिपेततुश्च

tau tasya pādau pradiśo diśaśca
girerguhāścaiva mahārṇavaṃ ca |
laṅkāṃ ca senāṃ kapirākṣasānāṃ
vinādayantau vinipetatuśca

निकृत्तबाहुर्विनिकृत्तपादो
विदार्य वक्त्रं वडवामुखाभम् ।
दुद्राव रामं सहसाभिगर्जन्
राहुर्यथा चन्द्रमिवान्तरिक्षे

nikṛttabāhurvinikṛttapādo
vidārya vaktraṃ vaḍavāmukhābham |
dudrāva rāmaṃ sahasābhigarjan
rāhuryathā candramivāntarikṣe

अपूरयत् तस्य मुखं शिताग्रै
रामः शरैर्हेमपिनद्धपुङ्खैः ।
सम्पूर्णवक्त्रो न शशाक वक्तुं
चुकूज कृच्छ्रेण मुमूर्च्छ चापि

apūrayat tasya mukhaṃ śitāgrai
rāmaḥ śarairhemapinaddhapuṅkhaiḥ |
sampūrṇavaktro na śaśāka vaktuṃ
cukūja kṛcchreṇa mumūrccha cāpi

अथाददे सूर्यमरीचिकल्पं
स ब्रह्मदण्डान्तककालकल्पम् ।
अरिष्टमैन्द्रं निशितं सुपुङ्खं
रामः शरं मारुततुल्यवेगम्

athādade sūryamarīcikalpaṃ
sa brahmadaṇḍāntakakālakalpam |
ariṣṭamaindraṃ niśitaṃ supuṅkhaṃ
rāmaḥ śaraṃ mārutatulyavegam

तं वज्रजाम्बूनदचारुपुङ्खं
प्रदीप्तसूर्यज्वलनप्रकाशम् ।
महेन्द्रवज्राशनितुल्यवेगं
रामः प्रचिक्षेप निशाचराय

taṃ vajrajāmbūnadacārupuṅkhaṃ
pradīptasūryajvalanaprakāśam |
mahendravajrāśanitulyavegaṃ
rāmaḥ pracikṣepa niśācarāya

स सायको राघवबाहुचोदितो
दिशःस्वभासा दश सम्प्रकाशयन् ।
विधूमवैश्वानरभीमदर्शनो
जगाम शक्राशनिभीमविक्रमः

sa sāyako rāghavabāhucodito
diśaḥsvabhāsā daśa samprakāśayan |
vidhūmavaiśvānarabhīmadarśano
jagāma śakrāśanibhīmavikramaḥ

स तन्महापर्वतकूटसंनिभं
सुवृत्तदंष्ट्रं चलचारुकुण्डलम् ।
चकर्त रक्षोऽधिपतेः शिरस्तदा
यथैव वृत्रस्य पुरा पुरंदरः

sa tanmahāparvatakūṭasaṃnibhaṃ
suvṛttadaṃṣṭraṃ calacārukuṇḍalam |
cakarta rakṣo'dhipateḥ śirastadā
yathaiva vṛtrasya purā puraṃdaraḥ

कुम्भकर्णशिरो भाति कुण्डलालंकृतं महत् ।
आदित्येऽभ्युदिते रात्रौ मध्यस्थ इव चन्द्रमाः

kumbhakarṇaśiro bhāti kuṇḍalālaṃkṛtaṃ mahat |
āditye'bhyudite rātrau madhyastha iva candramāḥ

तद् रामबाणाभिहतं पपात
रक्षःशिरः पर्वतसंनिकाशम् ।
बभञ्ज चर्यागृहगोपुराणि
प्राकारमुच्चं तमपातयच्च

tad rāmabāṇābhihataṃ papāta
rakṣaḥśiraḥ parvatasaṃnikāśam |
babhañja caryāgṛhagopurāṇi
prākāramuccaṃ tamapātayacca

तच्चातिकायं हिमवत् प्रकाशं
रक्षस्तदा तोयनिधौ पपात ।
ग्राहान् परान् मीनवरान् भुजंगमान्
ममर्द भूमिं च तथा विवेश

taccātikāyaṃ himavat prakāśaṃ
rakṣastadā toyanidhau papāta |
grāhān parān mīnavarān bhujaṃgamān
mamarda bhūmiṃ ca tathā viveśa

तस्मिन् हते ब्राह्मणदेवशत्रौ
महाबले संयति कुम्भकर्णे ।
चचाल भूर्भूमिधराश्च सर्वे
हर्षाच्च देवास्तुमुलं प्रणेदुः

tasmin hate brāhmaṇadevaśatrau
mahābale saṃyati kumbhakarṇe |
cacāla bhūrbhūmidharāśca sarve
harṣācca devāstumulaṃ praṇeduḥ

ततस्तु देवर्षिमहर्षिपन्नगाः
सुराश्च भूतानि सुपर्णगुह्यकाः ।
सयक्षगन्धर्वगणा नभोगताः
प्रहर्षिता रामपराक्रमेण

tatastu devarṣimaharṣipannagāḥ
surāśca bhūtāni suparṇaguhyakāḥ |
sayakṣagandharvagaṇā nabhogatāḥ
praharṣitā rāmaparākrameṇa

ततस्तु ते तस्य वधेन भूरिणा
मनस्विनो नैर्ऋतराजबान्धवाः ।
विनेदुरुच्चैर्व्यथिता रघूत्तमं
हरिं समीक्ष्यैव यथा मतंगजाः

tatastu te tasya vadhena bhūriṇā
manasvino nairṛtarājabāndhavāḥ |
vineduruccairvyathitā raghūttamaṃ
hariṃ samīkṣyaiva yathā mataṃgajāḥ

स देवलोकस्य तमो निहत्य
सूर्यो यथा राहुमुखाद् विमुक्तः ।
तथा व्यभासीद्धरिसैन्यमध्ये
निहत्य रामो युधि कुम्भकर्णम्

sa devalokasya tamo nihatya
sūryo yathā rāhumukhād vimuktaḥ |
tathā vyabhāsīddharisainyamadhye
nihatya rāmo yudhi kumbhakarṇam

प्रहर्षमीयुर्बहवश्च वानराः
प्रबुद्धपद्मप्रतिमैरिवाननैः ।
अपूजयन् राघवमिष्टभागिनं
हते रिपौ भीमबले नृपात्मजम्

praharṣamīyurbahavaśca vānarāḥ
prabuddhapadmapratimairivānanaiḥ |
apūjayan rāghavamiṣṭabhāginaṃ
hate ripau bhīmabale nṛpātmajam

स कुम्भकर्णं सुरसैन्यमर्दनं
महत्सु युद्धेषु कदाचनाजितम् ।
ननन्द हत्वा भरताग्रजो रणे
महासुरं वृत्रमिवामराधिपः

sa kumbhakarṇaṃ surasainyamardanaṃ
mahatsu yuddheṣu kadācanājitam |
nananda hatvā bharatāgrajo raṇe
mahāsuraṃ vṛtramivāmarādhipaḥ