सर्ग 69: अंगद द्वारा नरान्तक का वध

एवं विलपमानस्य रावणस्य दुरात्मनः ।
श्रुत्वा शोकाभिभूतस्य त्रिशिरा वाक्यमब्रवीत्

evaṃ vilapamānasya rāvaṇasya durātmanaḥ |
śrutvā śokābhibhūtasya triśirā vākyamabravīt

एवमेव महावीर्यो हतो नस्तातमध्यमः ।
न तु सत्पुरुषा राजन् विलपन्ति यथा भवान्

evameva mahāvīryo hato nastātamadhyamaḥ |
na tu satpuruṣā rājan vilapanti yathā bhavān

नूनं त्रिभुवनस्यापि पर्याप्तस्त्वमसि प्रभो ।
स कस्मात् प्राकृत इव शोचस्यात्मानमीदृशम्

nūnaṃ tribhuvanasyāpi paryāptastvamasi prabho |
sa kasmāt prākṛta iva śocasyātmānamīdṛśam

ब्रह्मदत्तास्ति ते शक्तिः कवचं सायको धनुः ।
सहस्रखरसंयुक्तो रथो मेघसमस्वनः

brahmadattāsti te śaktiḥ kavacaṃ sāyako dhanuḥ |
sahasrakharasaṃyukto ratho meghasamasvanaḥ

त्वयासकृद्धि शस्त्रेण विशस्ता देवदानवाः ।
स सर्वायुधसम्पन्नो राघवं शास्तुमर्हसि

tvayāsakṛddhi śastreṇa viśastā devadānavāḥ |
sa sarvāyudhasampanno rāghavaṃ śāstumarhasi

कामं तिष्ठ महाराज निर्गमिष्याम्यहं रणे ।
उद्धरिष्यामि ते शत्रून् गरुडः पन्नगानिव

kāmaṃ tiṣṭha mahārāja nirgamiṣyāmyahaṃ raṇe |
uddhariṣyāmi te śatrūn garuḍaḥ pannagāniva

शम्बरो देवराजेन नरको विष्णुना यथा ।
तथाद्य शयिता रामो मया युधि निपातितः

śambaro devarājena narako viṣṇunā yathā |
tathādya śayitā rāmo mayā yudhi nipātitaḥ

श्रुत्वा त्रिशिरसो वाक्यं रावणो राक्षसाधिपः ।
पुनर्जातमिवात्मानं मन्यते कालचोदितः

śrutvā triśiraso vākyaṃ rāvaṇo rākṣasādhipaḥ |
punarjātamivātmānaṃ manyate kālacoditaḥ

श्रुत्वा त्रिशिरसो वाक्यं देवान्तकनरान्तकौ ।
अतिकायश्च तेजस्वी बभूवुर्युद्धहर्षिताः

śrutvā triśiraso vākyaṃ devāntakanarāntakau |
atikāyaśca tejasvī babhūvuryuddhaharṣitāḥ

ततोऽहमहमित्येवं गर्जन्तो नैर्ऋतर्षभाः ।
रावणस्य सुता वीराः शक्रतुल्यपराक्रमाः

tato'hamahamityevaṃ garjanto nairṛtarṣabhāḥ |
rāvaṇasya sutā vīrāḥ śakratulyaparākramāḥ

अन्तरिक्षगताः सर्वे सर्वे मायाविशारदाः ।
सर्वे त्रिदशदर्पघ्नाः सर्वे समरदुर्मदाः

antarikṣagatāḥ sarve sarve māyāviśāradāḥ |
sarve tridaśadarpaghnāḥ sarve samaradurmadāḥ

सर्वे सुबलसम्पन्नाः सर्वे विस्तीर्णकीर्तयः ।
सर्वे समरमासाद्य न श्रूयन्ते स्म निर्जिताः

sarve subalasampannāḥ sarve vistīrṇakīrtayaḥ |
sarve samaramāsādya na śrūyante sma nirjitāḥ

देवैरपि सगन्धर्वैः सकिंनरमहोरगैः ।
सर्वेऽस्त्रविदुषो वीराः सर्वे युद्धविशारदाः ।
सर्वे प्रवरविज्ञानाः सर्वे लब्धवरास्तथा

devairapi sagandharvaiḥ sakiṃnaramahoragaiḥ |
sarve'straviduṣo vīrāḥ sarve yuddhaviśāradāḥ |
sarve pravaravijñānāḥ sarve labdhavarāstathā

स तैस्तथा भास्करतुल्यवर्चसैः
सुतैर्वृतः शत्रुबलश्रियार्दनैः ।
रराज राजा मघवान् यथामरै-
र्वृतो महादानवदर्पनाशनैः

sa taistathā bhāskaratulyavarcasaiḥ
sutairvṛtaḥ śatrubalaśriyārdanaiḥ |
rarāja rājā maghavān yathāmarai-
rvṛto mahādānavadarpanāśanaiḥ

स पुत्रान् सम्परिष्वज्य भूषयित्वा च भूषणैः ।
आशीर्भिश्च प्रशस्ताभिः प्रेषयामास वै रणे

sa putrān sampariṣvajya bhūṣayitvā ca bhūṣaṇaiḥ |
āśīrbhiśca praśastābhiḥ preṣayāmāsa vai raṇe

युद्धोन्मत्तं च मत्तं च भ्रातरौ चापि रावणः ।
रक्षणार्थं कुमाराणां प्रेषयामास संयुगे

yuddhonmattaṃ ca mattaṃ ca bhrātarau cāpi rāvaṇaḥ |
rakṣaṇārthaṃ kumārāṇāṃ preṣayāmāsa saṃyuge

तेऽभिवाद्य महात्मानं रावणं लोकरावणम् ।
कृत्वा प्रदक्षिणं चैव महाकायाः प्रतस्थिरे

te'bhivādya mahātmānaṃ rāvaṇaṃ lokarāvaṇam |
kṛtvā pradakṣiṇaṃ caiva mahākāyāḥ pratasthire

सर्वौषधीभिर्गन्धैश्च समालभ्य महाबलाः ।
निर्जग्मुर्नैर्ऋतश्रेष्ठाः षडेते युद्धकाङ्क्षिणः

sarvauṣadhībhirgandhaiśca samālabhya mahābalāḥ |
nirjagmurnairṛtaśreṣṭhāḥ ṣaḍete yuddhakāṅkṣiṇaḥ

त्रिशिराश्चातिकायश्च देवान्तकनरान्तकौ ।
महोदरमहापार्श्वौ निर्जग्मुः कालचोदिताः

triśirāścātikāyaśca devāntakanarāntakau |
mahodaramahāpārśvau nirjagmuḥ kālacoditāḥ

ततः सुदर्शनं नागं नीलजीमूतसंनिभम् ।
ऐरावतकुले जातमारुरोह महोदरः

tataḥ sudarśanaṃ nāgaṃ nīlajīmūtasaṃnibham |
airāvatakule jātamāruroha mahodaraḥ

सर्वायुधसमायुक्तस्तूणीभिश्चाप्यलंकृतः ।
रराज गजमास्थाय सवितेवास्तमूर्धनि

sarvāyudhasamāyuktastūṇībhiścāpyalaṃkṛtaḥ |
rarāja gajamāsthāya savitevāstamūrdhani

हयोत्तमसमायुक्तं सर्वायुधसमाकुलम् ।
आरुरोह रथश्रेष्ठं त्रिशिरा रावणात्मजः

hayottamasamāyuktaṃ sarvāyudhasamākulam |
āruroha rathaśreṣṭhaṃ triśirā rāvaṇātmajaḥ

त्रिशिरा रथमास्थाय विरराज धनुर्धरः ।
सविद्युदुल्कः सज्वालः सेन्द्रचाप इवाम्बुदः

triśirā rathamāsthāya virarāja dhanurdharaḥ |
savidyudulkaḥ sajvālaḥ sendracāpa ivāmbudaḥ

त्रिभिः किरीटैस्त्रिशिराः शुशुभे स रथोत्तमे ।
हिमवानिव शैलेन्द्रस्त्रिभिः काञ्चनपर्वतैः

tribhiḥ kirīṭaistriśirāḥ śuśubhe sa rathottame |
himavāniva śailendrastribhiḥ kāñcanaparvataiḥ

अतिकायोऽतितेजस्वी राक्षसेन्द्रसुतस्तदा ।
आरुरोह रथश्रेष्ठं श्रेष्ठः सर्वधनुष्मताम्

atikāyo'titejasvī rākṣasendrasutastadā |
āruroha rathaśreṣṭhaṃ śreṣṭhaḥ sarvadhanuṣmatām

सुचक्राक्षं सुसंयुक्तं स्वनुकर्षं सुकूबरम् ।
तूणीबाणासनैर्दीप्तं प्रासासिपरिघाकुलम्

sucakrākṣaṃ susaṃyuktaṃ svanukarṣaṃ sukūbaram |
tūṇībāṇāsanairdīptaṃ prāsāsiparighākulam

स काञ्चनविचित्रेण किरीटेन विराजता ।
भूषणैश्च बभौ मेरुः प्रभाभिरिव भासयन्

sa kāñcanavicitreṇa kirīṭena virājatā |
bhūṣaṇaiśca babhau meruḥ prabhābhiriva bhāsayan

स रराज रथे तस्मिन् राजसूनुर्महाबलः ।
वृतो नैर्ऋतशार्दूलैर्वज्रपाणिरिवामरैः

sa rarāja rathe tasmin rājasūnurmahābalaḥ |
vṛto nairṛtaśārdūlairvajrapāṇirivāmaraiḥ

हयमुच्चैःश्रवःप्रख्यं श्वेतं कनकभूषणम् ।
मनोजवं महाकायमारुरोह नरान्तकः

hayamuccaiḥśravaḥprakhyaṃ śvetaṃ kanakabhūṣaṇam |
manojavaṃ mahākāyamāruroha narāntakaḥ

गृहीत्वा प्रासमुल्काभं विरराज नरान्तकः ।
शक्तिमादाय तेजस्वी गुहः शिखिगतो यथा

gṛhītvā prāsamulkābhaṃ virarāja narāntakaḥ |
śaktimādāya tejasvī guhaḥ śikhigato yathā

देवान्तकः समादाय परिघं हेमभूषणम् ।
परिगृह्य गिरिं दोर्भ्यां वपुर्विष्णोर्विडम्बयन्

devāntakaḥ samādāya parighaṃ hemabhūṣaṇam |
parigṛhya giriṃ dorbhyāṃ vapurviṣṇorviḍambayan

महापार्श्वो महातेजा गदामादाय वीर्यवान् ।
विरराज गदापाणिः कुबेर इव संयुगे

mahāpārśvo mahātejā gadāmādāya vīryavān |
virarāja gadāpāṇiḥ kubera iva saṃyuge

ते प्रतस्थुर्महात्मानोऽमरावत्याः सुरा इव ।
तान् गजैश्च तुरङ्गैश्च रथैश्चाम्बुदनिःस्वनैः

te pratasthurmahātmāno'marāvatyāḥ surā iva |
tān gajaiśca turaṅgaiśca rathaiścāmbudaniḥsvanaiḥ

अनूत्पेतुर्महात्मानो राक्षसाः प्रवरायुधाः ।
ते विरेजुर्महात्मानः कुमाराः सूर्यवर्चसः

anūtpeturmahātmāno rākṣasāḥ pravarāyudhāḥ |
te virejurmahātmānaḥ kumārāḥ sūryavarcasaḥ

किरीटिनः श्रिया जुष्टा ग्रहा दीप्ता इवाम्बरे ।
प्रगृहीता बभौ तेषां शस्त्राणामवलिः सिता

kirīṭinaḥ śriyā juṣṭā grahā dīptā ivāmbare |
pragṛhītā babhau teṣāṃ śastrāṇāmavaliḥ sitā

शरदभ्रप्रतीकाशा हंसावलिरिवाम्बरे ।
मरणं वापि निश्चित्य शत्रूणां वा पराजयम्

śaradabhrapratīkāśā haṃsāvalirivāmbare |
maraṇaṃ vāpi niścitya śatrūṇāṃ vā parājayam

इति कृत्वा मतिं वीराः संजग्मुः संयुगार्थिनः ।
जगर्जुश्च प्रणेदुश्च चिक्षिपुश्चापि सायकान्

iti kṛtvā matiṃ vīrāḥ saṃjagmuḥ saṃyugārthinaḥ |
jagarjuśca praṇeduśca cikṣipuścāpi sāyakān

जगृहुश्च महात्मानो निर्यान्तो युद्धदुर्मदाः ।
क्ष्वेडितास्फोटितानां वै संचचालेव मेदिनी

jagṛhuśca mahātmāno niryānto yuddhadurmadāḥ |
kṣveḍitāsphoṭitānāṃ vai saṃcacāleva medinī

रक्षसां सिंहनादैश्च संस्फोटितमिवाम्बरम् ।
तेऽभिनिष्क्रम्य मुदिता राक्षसेन्द्रा महाबलाः

rakṣasāṃ siṃhanādaiśca saṃsphoṭitamivāmbaram |
te'bhiniṣkramya muditā rākṣasendrā mahābalāḥ

ददृशुर्वानरानीकं समुद्यतशिलानगम् ।
हरयोऽपि महात्मानो ददृशू राक्षसं बलम्

dadṛśurvānarānīkaṃ samudyataśilānagam |
harayo'pi mahātmāno dadṛśū rākṣasaṃ balam

हस्त्यश्वरथसम्बाधं किङ्किणीशतनादितम् ।
नीलजीमूतसंकाशं समुद्यतमहायुधम्

hastyaśvarathasambādhaṃ kiṅkiṇīśatanāditam |
nīlajīmūtasaṃkāśaṃ samudyatamahāyudham

दीप्तानलरविप्रख्यैर्नैर्ऋतैः सर्वतो वृतम् ।
तद् दृष्ट्वा बलमायातं लब्धलक्षाः प्लवङ्गमाः

dīptānalaraviprakhyairnairṛtaiḥ sarvato vṛtam |
tad dṛṣṭvā balamāyātaṃ labdhalakṣāḥ plavaṅgamāḥ

समुद्यतमहाशैलाः सम्प्रणेदुर्मुहुर्मुहुः ।
अमृष्यमाणा रक्षांसि प्रतिनर्दन्त वानराः

samudyatamahāśailāḥ sampraṇedurmuhurmuhuḥ |
amṛṣyamāṇā rakṣāṃsi pratinardanta vānarāḥ

ततः समुत्कृष्टरवं निशम्य
रक्षोगणा वानरयूथपानाम् ।
अमृष्यमाणाः परहर्षमुग्रं
महाबला भीमतरं प्रणेदुः

tataḥ samutkṛṣṭaravaṃ niśamya
rakṣogaṇā vānarayūthapānām |
amṛṣyamāṇāḥ paraharṣamugraṃ
mahābalā bhīmataraṃ praṇeduḥ

ते राक्षसबलं घोरं प्रविश्य हरियूथपाः ।
विचेरुरुद्यतैः शैलैर्नगाः शिखरिणो यथा

te rākṣasabalaṃ ghoraṃ praviśya hariyūthapāḥ |
vicerurudyataiḥ śailairnagāḥ śikhariṇo yathā

केचिदाकाशमाविश्य केचिदुर्व्यां प्लवङ्गमाः ।
रक्षःसैन्येषु संक्रुद्धाः केचिद् द्रुमशिलायुधाः

kecidākāśamāviśya kecidurvyāṃ plavaṅgamāḥ |
rakṣaḥsainyeṣu saṃkruddhāḥ kecid drumaśilāyudhāḥ

द्रुमांश्च विपुलस्कन्धान् गृह्य वानरपुङ्गवाः ।
तद् युद्धमभवद् घोरं रक्षोवानरसंकुलम्

drumāṃśca vipulaskandhān gṛhya vānarapuṅgavāḥ |
tad yuddhamabhavad ghoraṃ rakṣovānarasaṃkulam

ते पादपशिलाशैलैश्चक्रुर्वृष्टिमनूपमाम् ।
बाणौघैर्वार्यमाणाश्च हरयो भीमविक्रमाः

te pādapaśilāśailaiścakrurvṛṣṭimanūpamām |
bāṇaughairvāryamāṇāśca harayo bhīmavikramāḥ

सिंहनादान् विनेदुश्च रणे राक्षसवानराः ।
शिलाभिश्चूर्णयामासुर्यातुधानान् प्लवङ्गमाः

siṃhanādān vineduśca raṇe rākṣasavānarāḥ |
śilābhiścūrṇayāmāsuryātudhānān plavaṅgamāḥ

निर्जघ्नुः संयुगे क्रुद्धाः कवचाभरणावृतान् ।
केचिद् रथगतान् वीरान् गजवाजिगतानपि

nirjaghnuḥ saṃyuge kruddhāḥ kavacābharaṇāvṛtān |
kecid rathagatān vīrān gajavājigatānapi

निर्जघ्नुः सहसाऽऽप्लुत्य यातुधानान् प्लवङ्गमाः ।
शैलशृङ्गान्विताङ्गास्ते मुष्टिभिर्वान्तलोचनाः

nirjaghnuḥ sahasā''plutya yātudhānān plavaṅgamāḥ |
śailaśṛṅgānvitāṅgāste muṣṭibhirvāntalocanāḥ

चेलुः पेतुश्च नेदुश्च तत्र राक्षसपुङ्गवाः ।
राक्षसाश्च शरैस्तीक्ष्णैर्बिभिदुः कपिकुञ्जरान्

celuḥ petuśca neduśca tatra rākṣasapuṅgavāḥ |
rākṣasāśca śaraistīkṣṇairbibhiduḥ kapikuñjarān

शूलमुद्गरखड्गैश्च जघ्नुः प्रासैश्च शक्तिभिः ।
अन्योन्यं पातयामासुः परस्परजयैषिणः

śūlamudgarakhaḍgaiśca jaghnuḥ prāsaiśca śaktibhiḥ |
anyonyaṃ pātayāmāsuḥ parasparajayaiṣiṇaḥ

रिपुशोणितदिग्धाङ्गास्तत्र वानरराक्षसाः ।
ततः शैलैश्च खड्गैश्च विसृष्टैर्हरिराक्षसैः

ripuśoṇitadigdhāṅgāstatra vānararākṣasāḥ |
tataḥ śailaiśca khaḍgaiśca visṛṣṭairharirākṣasaiḥ

मुहूर्तेनावृता भूमिरभवच्छोणितोक्षिता ।
विकीर्णैः पर्वताकारै रक्षोभिरभिमर्दितैः ।
आसीद् वसुमती पूर्णा तदा युद्धमदान्वितैः

muhūrtenāvṛtā bhūmirabhavacchoṇitokṣitā |
vikīrṇaiḥ parvatākārai rakṣobhirabhimarditaiḥ |
āsīd vasumatī pūrṇā tadā yuddhamadānvitaiḥ

आक्षिप्ताः क्षिप्यमाणाश्च भग्नशैलाश्च वानराः ।
पुनरङ्गैस्तदा चक्रुरासन्ना युद्धमद्भुतम्

ākṣiptāḥ kṣipyamāṇāśca bhagnaśailāśca vānarāḥ |
punaraṅgaistadā cakrurāsannā yuddhamadbhutam

वानरान् वानरैरेव जघ्नुस्ते नैर्ऋतर्षभाः ।
राक्षसान् राक्षसैरेव जघ्नुस्ते वानरा अपि

vānarān vānaraireva jaghnuste nairṛtarṣabhāḥ |
rākṣasān rākṣasaireva jaghnuste vānarā api

आक्षिप्य च शिलाः शैलाञ्जघ्नुस्ते राक्षसास्तदा ।
तेषां चाच्छिद्य शस्त्राणि जघ्नू रक्षांसि वानराः

ākṣipya ca śilāḥ śailāñjaghnuste rākṣasāstadā |
teṣāṃ cācchidya śastrāṇi jaghnū rakṣāṃsi vānarāḥ

निर्जघ्नुः शैलशृङ्गैश्च बिभिदुश्च परस्परम् ।
सिंहनादान् विनेदुश्च रणे राक्षसवानराः

nirjaghnuḥ śailaśṛṅgaiśca bibhiduśca parasparam |
siṃhanādān vineduśca raṇe rākṣasavānarāḥ

छिन्नवर्मतनुत्राणा राक्षसा वानरैर्हताः ।
रुधिरं प्रसृतास्तत्र रससारमिव द्रुमाः

chinnavarmatanutrāṇā rākṣasā vānarairhatāḥ |
rudhiraṃ prasṛtāstatra rasasāramiva drumāḥ

रथेन च रथं चापि वारणेनापि वारणम् ।
हयेन च हयं केचिन्निर्जघ्नुर्वानरा रणे

rathena ca rathaṃ cāpi vāraṇenāpi vāraṇam |
hayena ca hayaṃ kecinnirjaghnurvānarā raṇe

क्षुरप्रैरर्धचन्द्रैश्च भल्लैश्च निशितैः शरैः ।
राक्षसा वानरेन्द्राणां बिभिदुः पादपान् शिलाः

kṣuraprairardhacandraiśca bhallaiśca niśitaiḥ śaraiḥ |
rākṣasā vānarendrāṇāṃ bibhiduḥ pādapān śilāḥ

विकीर्णाः पर्वतास्तैश्च द्रुमच्छिन्नैश्च संयुगे ।
हतैश्च कपिरक्षोभिर्दुर्गमा वसुधाभवत्

vikīrṇāḥ parvatāstaiśca drumacchinnaiśca saṃyuge |
hataiśca kapirakṣobhirdurgamā vasudhābhavat

ते वानरा गर्वितहृष्टचेष्टाः
संग्राममासाद्य भयं विमुच्य ।
युद्धं स्म सर्वे सह राक्षसैस्ते
नानायुधाश्चक्रुरदीनसत्त्वाः

te vānarā garvitahṛṣṭaceṣṭāḥ
saṃgrāmamāsādya bhayaṃ vimucya |
yuddhaṃ sma sarve saha rākṣasaiste
nānāyudhāścakruradīnasattvāḥ

तस्मिन् प्रवृत्ते तुमुले विमर्दे
प्रहृष्यमाणेषु वलीमुखेषु ।
निपात्यमानेषु च राक्षसेषु
महर्षयो देवगणाश्च नेदुः

tasmin pravṛtte tumule vimarde
prahṛṣyamāṇeṣu valīmukheṣu |
nipātyamāneṣu ca rākṣaseṣu
maharṣayo devagaṇāśca neduḥ

ततो हयं मारुततुल्यवेग-
मारुह्य शक्तिं निशितां प्रगृह्य ।
नरान्तको वानरसैन्यमुग्रं
महार्णवं मीन इवाविवेश

tato hayaṃ mārutatulyavega-
māruhya śaktiṃ niśitāṃ pragṛhya |
narāntako vānarasainyamugraṃ
mahārṇavaṃ mīna ivāviveśa

स वानरान् सप्त शतानि वीरः
प्रासेन दीप्तेन विनिर्बिभेद ।
एकः क्षणेनेन्द्ररिपुर्महात्मा
जघान सैन्यं हरिपुङ्गवानाम्

sa vānarān sapta śatāni vīraḥ
prāsena dīptena vinirbibheda |
ekaḥ kṣaṇenendraripurmahātmā
jaghāna sainyaṃ haripuṅgavānām

ददृशुश्च महात्मानं हयपृष्ठप्रतिष्ठितम् ।
चरन्तं हरिसैन्येषु विद्याधरमहर्षयः

dadṛśuśca mahātmānaṃ hayapṛṣṭhapratiṣṭhitam |
carantaṃ harisainyeṣu vidyādharamaharṣayaḥ

स तस्य ददृशे मार्गो मांसशोणितकर्दमः ।
पतितैः पर्वताकारैर्वानरैरभिसंवृतः

sa tasya dadṛśe mārgo māṃsaśoṇitakardamaḥ |
patitaiḥ parvatākārairvānarairabhisaṃvṛtaḥ

यावद् विक्रमितुं बुद्धिं चक्रुः प्लवगपुङ्गवाः ।
तावदेतानतिक्रम्य निर्बिभेद नरान्तकः

yāvad vikramituṃ buddhiṃ cakruḥ plavagapuṅgavāḥ |
tāvadetānatikramya nirbibheda narāntakaḥ

ज्वलन्तं प्रासमुद्यम्य संग्रामाग्रे नरान्तकः ।
ददाह हरिसैन्यानि वनानीव विभावसुः

jvalantaṃ prāsamudyamya saṃgrāmāgre narāntakaḥ |
dadāha harisainyāni vanānīva vibhāvasuḥ

यावदुत्पाटयामासुर्वृक्षान् शैलान् वनौकसः ।
तावत् प्रासहताः पेतुर्वज्रकृत्ता इवाचलाः

yāvadutpāṭayāmāsurvṛkṣān śailān vanaukasaḥ |
tāvat prāsahatāḥ peturvajrakṛttā ivācalāḥ

दिक्षु सर्वासु बलवान् विचचार नरान्तकः ।
प्रमृद्नन् सर्वतो युद्धे प्रावृट्काले यथानिलः

dikṣu sarvāsu balavān vicacāra narāntakaḥ |
pramṛdnan sarvato yuddhe prāvṛṭkāle yathānilaḥ

न शेकुर्धावितुं वीरा न स्थातुं स्पन्दितुं भयात् ।
उत्पतन्तं स्थितं यान्तं सर्वान् विव्याध वीर्यवान्

na śekurdhāvituṃ vīrā na sthātuṃ spandituṃ bhayāt |
utpatantaṃ sthitaṃ yāntaṃ sarvān vivyādha vīryavān

एकेनान्तककल्पेन प्रासेनादित्यतेजसा ।
भग्नानि हरिसैन्यानि निपेतुर्धरणीतले

ekenāntakakalpena prāsenādityatejasā |
bhagnāni harisainyāni nipeturdharaṇītale

वज्रनिष्पेषसदृशं प्रासस्याभिनिपातनम् ।
न शेकुर्वानराः सोढुं ते विनेदुर्महास्वनम्

vajraniṣpeṣasadṛśaṃ prāsasyābhinipātanam |
na śekurvānarāḥ soḍhuṃ te vinedurmahāsvanam

पततां हरिवीराणां रूपाणि प्रचकाशिरे ।
वज्रभिन्नाग्रकूटानां शैलानां पततामिव

patatāṃ harivīrāṇāṃ rūpāṇi pracakāśire |
vajrabhinnāgrakūṭānāṃ śailānāṃ patatāmiva

ये तु पूर्वं महात्मानः कुम्भकर्णेन पातिताः ।
ते स्वस्था वानरश्रेष्ठाः सुग्रीवमुपतस्थिरे

ye tu pūrvaṃ mahātmānaḥ kumbhakarṇena pātitāḥ |
te svasthā vānaraśreṣṭhāḥ sugrīvamupatasthire

प्रेक्षमाणः स सुग्रीवो ददृशे हरिवाहिनीम् ।
नरान्तकभयत्रस्तां विद्रवन्तीं यतस्ततः

prekṣamāṇaḥ sa sugrīvo dadṛśe harivāhinīm |
narāntakabhayatrastāṃ vidravantīṃ yatastataḥ

विद्रुतां वाहिनीं दृष्ट्वा स ददर्श नरान्तकम् ।
गृहीतप्रासमायान्तं हयपृष्ठप्रतिष्ठितम्

vidrutāṃ vāhinīṃ dṛṣṭvā sa dadarśa narāntakam |
gṛhītaprāsamāyāntaṃ hayapṛṣṭhapratiṣṭhitam

दृष्ट्वोवाच महातेजाः सुग्रीवो वानराधिपः ।
कुमारमङ्गदं वीरं शक्रतुल्यपराक्रमम्

dṛṣṭvovāca mahātejāḥ sugrīvo vānarādhipaḥ |
kumāramaṅgadaṃ vīraṃ śakratulyaparākramam

गच्छैनं राक्षसं वीरं योऽसौ तुरगमास्थितः ।
क्षोभयन्तं हरिबलं क्षिप्रं प्राणैर्वियोजय

gacchainaṃ rākṣasaṃ vīraṃ yo'sau turagamāsthitaḥ |
kṣobhayantaṃ haribalaṃ kṣipraṃ prāṇairviyojaya

स भर्तुर्वचनं श्रुत्वा निष्पपाताङ्गदस्तदा ।
अनीकान्मेघसंकाशादंशुमानिव वीर्यवान्

sa bharturvacanaṃ śrutvā niṣpapātāṅgadastadā |
anīkānmeghasaṃkāśādaṃśumāniva vīryavān

शैलसंघातसंकाशो हरीणामुत्तमोऽङ्गदः ।
रराजाङ्गदसंनद्धः सधातुरिव पर्वतः

śailasaṃghātasaṃkāśo harīṇāmuttamo'ṅgadaḥ |
rarājāṅgadasaṃnaddhaḥ sadhāturiva parvataḥ

निरायुधो महातेजाः केवलं नखदंष्ट्रवान् ।
नरान्तकमभिक्रम्य वालिपुत्रोऽब्रवीद् वचः

nirāyudho mahātejāḥ kevalaṃ nakhadaṃṣṭravān |
narāntakamabhikramya vāliputro'bravīd vacaḥ

तिष्ठ किं प्राकृतैरेभिर्हरिभिस्त्वं करिष्यसि ।
अस्मिन् वज्रसमस्पर्शं प्रासं क्षिप्र ममोरसि

tiṣṭha kiṃ prākṛtairebhirharibhistvaṃ kariṣyasi |
asmin vajrasamasparśaṃ prāsaṃ kṣipra mamorasi

अङ्गदस्य वचः श्रुत्वा प्रचुक्रोध नरान्तकः ।
संदश्य दशनैरोष्ठं निःश्वस्य च भुजंगवत् ।
अभिगम्याङ्गदं क्रुद्धो वालिपुत्रं नरान्तकः

aṅgadasya vacaḥ śrutvā pracukrodha narāntakaḥ |
saṃdaśya daśanairoṣṭhaṃ niḥśvasya ca bhujaṃgavat |
abhigamyāṅgadaṃ kruddho vāliputraṃ narāntakaḥ

स प्रासमाविध्य तदाङ्गदाय
समुज्ज्वलन्तं सहसोत्ससर्ज ।
स वालिपुत्रोरसि वज्रकल्पे
बभूव भग्नो न्यपतच्च भूमौ

sa prāsamāvidhya tadāṅgadāya
samujjvalantaṃ sahasotsasarja |
sa vāliputrorasi vajrakalpe
babhūva bhagno nyapatacca bhūmau

तं प्रासमालोक्य तदा विभग्नं
सुपर्णकृत्तोरगभोगकल्पम् ।
तलं समुद्यम्य स वालिपुत्र-
स्तुरंगमस्याभिजघान मूर्ध्नि

taṃ prāsamālokya tadā vibhagnaṃ
suparṇakṛttoragabhogakalpam |
talaṃ samudyamya sa vāliputra-
sturaṃgamasyābhijaghāna mūrdhni

निमग्नपादः स्फुटिताक्षितारो
निष्क्रान्तजिह्वोऽचलसंनिकाशः ।
स तस्य वाजी निपपात भूमौ
तलप्रहारेण विकीर्णमूर्धा

nimagnapādaḥ sphuṭitākṣitāro
niṣkrāntajihvo'calasaṃnikāśaḥ |
sa tasya vājī nipapāta bhūmau
talaprahāreṇa vikīrṇamūrdhā

नरान्तकः क्रोधवशं जगाम
हतं तुरंगं पतितं समीक्ष्य ।
स मुष्टिमुद्यम्य महाप्रभावो
जघान शीर्षे युधि वालिपुत्रम्

narāntakaḥ krodhavaśaṃ jagāma
hataṃ turaṃgaṃ patitaṃ samīkṣya |
sa muṣṭimudyamya mahāprabhāvo
jaghāna śīrṣe yudhi vāliputram

अथाङ्गदो मुष्टिविशीर्णमूर्धा
सुस्राव तीव्रं रुधिरं भृशोष्णम् ।
मुहुर्विजज्वाल मुमोह चापि
संज्ञां समासाद्य विसिस्मिये च

athāṅgado muṣṭiviśīrṇamūrdhā
susrāva tīvraṃ rudhiraṃ bhṛśoṣṇam |
muhurvijajvāla mumoha cāpi
saṃjñāṃ samāsādya visismiye ca

अथाङ्गदो मृत्युसमानवेगं
संवर्त्य मुष्टिं गिरिशृङ्गकल्पम् ।
निपातयामास तदा महात्मा
नरान्तकस्योरसि वालिपुत्रः

athāṅgado mṛtyusamānavegaṃ
saṃvartya muṣṭiṃ giriśṛṅgakalpam |
nipātayāmāsa tadā mahātmā
narāntakasyorasi vāliputraḥ

स मुष्टिनिर्भिन्ननिमग्नवक्षा
ज्वाला वमन् शोणितदिग्धगात्रः ।
नरान्तको भूमितले पपात
यथाचलो वज्रनिपातभग्नः

sa muṣṭinirbhinnanimagnavakṣā
jvālā vaman śoṇitadigdhagātraḥ |
narāntako bhūmitale papāta
yathācalo vajranipātabhagnaḥ

तदान्तरिक्षे त्रिदशोत्तमानां
वनौकसां चैव महाप्रणादः ।
बभूव तस्मिन् निहतेऽग्र्यवीर्ये
नरान्तके वालिसुतेन संख्ये

tadāntarikṣe tridaśottamānāṃ
vanaukasāṃ caiva mahāpraṇādaḥ |
babhūva tasmin nihate'gryavīrye
narāntake vālisutena saṃkhye

अथाङ्गदो राममनःप्रहर्षणं
सुदुष्करं तं कृतवान् हि विक्रमम् ।
विसिस्मिये सोऽप्यथ भीमकर्मा
पुनश्च युद्धे स बभूव हर्षितः

athāṅgado rāmamanaḥpraharṣaṇaṃ
suduṣkaraṃ taṃ kṛtavān hi vikramam |
visismiye so'pyatha bhīmakarmā
punaśca yuddhe sa babhūva harṣitaḥ