सर्ग 58: नील द्वारा प्रहस्त का वध

ततः प्रहस्तं निर्यान्तं दृष्ट्वा रणकृतोद्यमम् ।
उवाच सस्मितं रामो विभीषणमरिंदमः

tataḥ prahastaṃ niryāntaṃ dṛṣṭvā raṇakṛtodyamam |
uvāca sasmitaṃ rāmo vibhīṣaṇamariṃdamaḥ

क एष सुमहाकायो बलेन महता वृतः ।
आगच्छति महावेगः किंरूपबलपौरुषः

ka eṣa sumahākāyo balena mahatā vṛtaḥ |
āgacchati mahāvegaḥ kiṃrūpabalapauruṣaḥ

आचक्ष्व मे महाबाहो वीर्यवन्तं निशाचरम् ।
राघवस्य वचः श्रुत्वा प्रत्युवाच विभीषणः

ācakṣva me mahābāho vīryavantaṃ niśācaram |
rāghavasya vacaḥ śrutvā pratyuvāca vibhīṣaṇaḥ

एष सेनापतिस्तस्य प्रहस्तो नाम राक्षसः ।
लङ्कायां राक्षसेन्द्रस्य त्रिभागबलसंवृतः ।
वीर्यवानस्त्रविच्छूरः सुप्रख्यातपराक्रमः

eṣa senāpatistasya prahasto nāma rākṣasaḥ |
laṅkāyāṃ rākṣasendrasya tribhāgabalasaṃvṛtaḥ |
vīryavānastravicchūraḥ suprakhyātaparākramaḥ

ततः प्रहस्तं निर्यान्तं भीमं भीमपराक्रमम् ।
गर्जन्तं सुमहाकायं राक्षसैरभिसंवृतम्

tataḥ prahastaṃ niryāntaṃ bhīmaṃ bhīmaparākramam |
garjantaṃ sumahākāyaṃ rākṣasairabhisaṃvṛtam

ददर्श महती सेना वानराणां बलीयसाम् ।
अभिसंजातघोषाणां प्रहस्तमभिगर्जताम्

dadarśa mahatī senā vānarāṇāṃ balīyasām |
abhisaṃjātaghoṣāṇāṃ prahastamabhigarjatām

खड्गशक्त्यृष्टिशूलाश्च बाणानि मुसलानि च ।
गदाश्च परिघाः प्रासा विविधाश्च परश्वधाः

khaḍgaśaktyṛṣṭiśūlāśca bāṇāni musalāni ca |
gadāśca parighāḥ prāsā vividhāśca paraśvadhāḥ

धनूंषि च विचित्राणि राक्षसानां जयैषिणाम् ।
प्रगृहीतान्यराजन्त वानरानभिधावताम्

dhanūṃṣi ca vicitrāṇi rākṣasānāṃ jayaiṣiṇām |
pragṛhītānyarājanta vānarānabhidhāvatām

जगृहुः पादपांश्चापि पुष्पितांस्तु गिरींस्तथा ।
शिलाश्च विपुला दीर्घा योद्धुकामाः प्लवंगमाः

jagṛhuḥ pādapāṃścāpi puṣpitāṃstu girīṃstathā |
śilāśca vipulā dīrghā yoddhukāmāḥ plavaṃgamāḥ

तेषामन्योन्यमासाद्य संग्रामः सुमहानभूत् ।
बहूनामश्मवृष्टिं च शरवर्षं च वर्षताम्

teṣāmanyonyamāsādya saṃgrāmaḥ sumahānabhūt |
bahūnāmaśmavṛṣṭiṃ ca śaravarṣaṃ ca varṣatām

बहवो राक्षसा युद्धे बहून् वानरपुङ्गवान् ।
वानरा राक्षसांश्चापि निजघ्नुर्बहवो बहून्

bahavo rākṣasā yuddhe bahūn vānarapuṅgavān |
vānarā rākṣasāṃścāpi nijaghnurbahavo bahūn

शूलैः प्रमथिताः केचित् केचित् तु परमायुधैः ।
परिघैराहताः केचित् केचिच्छिन्नाः परश्वधैः

śūlaiḥ pramathitāḥ kecit kecit tu paramāyudhaiḥ |
parighairāhatāḥ kecit kecicchinnāḥ paraśvadhaiḥ

निरुच्छ्वासाः पुनः केचित् पतिता जगतीतले ।
विभिन्नहृदयाः केचिदिषुसंधानसाधिताः

nirucchvāsāḥ punaḥ kecit patitā jagatītale |
vibhinnahṛdayāḥ kecidiṣusaṃdhānasādhitāḥ

केचिद् द्विधा कृताः खड्गैः स्फुरन्तः पतिता भुवि ।
वानरा राक्षसैः शूरैः पार्श्वतश्च विदारिताः

kecid dvidhā kṛtāḥ khaḍgaiḥ sphurantaḥ patitā bhuvi |
vānarā rākṣasaiḥ śūraiḥ pārśvataśca vidāritāḥ

वानरैश्चापि संक्रुद्धै राक्षसौघाः समन्ततः ।
पादपैर्गिरिशृङ्गैश्च सम्पिष्टा वसुधातले

vānaraiścāpi saṃkruddhai rākṣasaughāḥ samantataḥ |
pādapairgiriśṛṅgaiśca sampiṣṭā vasudhātale

वज्रस्पर्शतलैर्हस्तैर्मुष्टिभिश्च हता भृशम् ।
वमन् शोणितमास्येभ्यो विशीर्णदशनेक्षणाः

vajrasparśatalairhastairmuṣṭibhiśca hatā bhṛśam |
vaman śoṇitamāsyebhyo viśīrṇadaśanekṣaṇāḥ

आर्तस्वनं च स्वनतां सिंहनादं च नर्दताम् ।
बभूव तुमुलः शब्दो हरीणां रक्षसामपि

ārtasvanaṃ ca svanatāṃ siṃhanādaṃ ca nardatām |
babhūva tumulaḥ śabdo harīṇāṃ rakṣasāmapi

वानरा राक्षसाः क्रुद्धा वीरमार्गमनुव्रताः ।
विवृत्तवदनाः क्रूराश्चक्रुः कर्माण्यभीतवत्

vānarā rākṣasāḥ kruddhā vīramārgamanuvratāḥ |
vivṛttavadanāḥ krūrāścakruḥ karmāṇyabhītavat

नरान्तकः कुम्भहनुर्महानादः समुन्नतः ।
एते प्रहस्तसचिवाः सर्वे जघ्नुर्वनौकसः

narāntakaḥ kumbhahanurmahānādaḥ samunnataḥ |
ete prahastasacivāḥ sarve jaghnurvanaukasaḥ

तेषां निपततां शीघ्रं निघ्नतां चापि वानरान् ।
द्विविदो गिरिशृङ्गेण जघानैकं नरान्तकम्

teṣāṃ nipatatāṃ śīghraṃ nighnatāṃ cāpi vānarān |
dvivido giriśṛṅgeṇa jaghānaikaṃ narāntakam

दुर्मुखः पुनरुत्थाय कपिः सविपुलद्रुमम् ।
राक्षसं क्षिप्रहस्तं तु समुन्नतमपोथयत्

durmukhaḥ punarutthāya kapiḥ savipuladrumam |
rākṣasaṃ kṣiprahastaṃ tu samunnatamapothayat

जाम्बवांस्तु सुसंक्रुद्धः प्रगृह्य महतीं शिलाम् ।
पातयामास तेजस्वी महानादस्य वक्षसि

jāmbavāṃstu susaṃkruddhaḥ pragṛhya mahatīṃ śilām |
pātayāmāsa tejasvī mahānādasya vakṣasi

अथ कुम्भहनुस्तत्र तारेणासाद्य वीर्यवान् ।
वृक्षेण महता सद्यः प्राणान् संत्याजयद् रणे

atha kumbhahanustatra tāreṇāsādya vīryavān |
vṛkṣeṇa mahatā sadyaḥ prāṇān saṃtyājayad raṇe

अमृष्यमाणस्तत्कर्म प्रहस्तो रथमास्थितः ।
चकार कदनं घोरं धनुष्पाणिर्वनौकसाम्

amṛṣyamāṇastatkarma prahasto rathamāsthitaḥ |
cakāra kadanaṃ ghoraṃ dhanuṣpāṇirvanaukasām

आवर्त इव संजज्ञे सेनयोरुभयोस्तदा ।
क्षुभितस्याप्रमेयस्य सागरस्येव निःस्वनः

āvarta iva saṃjajñe senayorubhayostadā |
kṣubhitasyāprameyasya sāgarasyeva niḥsvanaḥ

महता हि शरौघेण राक्षसो रणदुर्मदः ।
अर्दयामास संक्रुद्धो वानरान् परमाहवे

mahatā hi śaraugheṇa rākṣaso raṇadurmadaḥ |
ardayāmāsa saṃkruddho vānarān paramāhave

वानराणां शरीरैस्तु राक्षसानां च मेदिनी ।
बभूवातिचिता घोरैः पर्वतैरिव संवृता

vānarāṇāṃ śarīraistu rākṣasānāṃ ca medinī |
babhūvāticitā ghoraiḥ parvatairiva saṃvṛtā

सा मही रुधिरौघेण प्रच्छन्ना सम्प्रकाशते ।
संछन्ना माधवे मासि पलाशैरिव पुष्पितैः

sā mahī rudhiraugheṇa pracchannā samprakāśate |
saṃchannā mādhave māsi palāśairiva puṣpitaiḥ

हतवीरौघवप्रां तु भग्नायुधमहाद्रुमाम् ।
शोणितौघमहातोयां यमसागरगामिनीम्

hatavīraughavaprāṃ tu bhagnāyudhamahādrumām |
śoṇitaughamahātoyāṃ yamasāgaragāminīm

यकृत् प्लीहमहापङ्कां विनिकीर्णान्त्रशैवलाम् ।
भिन्नकायशिरोमीनामङ्गावयवशाद्वलाम्

yakṛt plīhamahāpaṅkāṃ vinikīrṇāntraśaivalām |
bhinnakāyaśiromīnāmaṅgāvayavaśādvalām

गृध्रहंसवराकीर्णां कङ्कसारससेविताम् ।
मेदःफेनसमाकीर्णामार्तस्तनितनिःस्वनाम्

gṛdhrahaṃsavarākīrṇāṃ kaṅkasārasasevitām |
medaḥphenasamākīrṇāmārtastanitaniḥsvanām

तां कापुरुषदुस्तारां युद्धभूमिमयीं नदीम् ।
नदीमिव घनापाये हंससारससेविताम्

tāṃ kāpuruṣadustārāṃ yuddhabhūmimayīṃ nadīm |
nadīmiva ghanāpāye haṃsasārasasevitām

राक्षसाः कपिमुख्यास्ते तेरुस्तां दुस्तरां नदीम् ।
यथा पद्मरजोध्वस्तां नलिनीं गजयूथपाः

rākṣasāḥ kapimukhyāste terustāṃ dustarāṃ nadīm |
yathā padmarajodhvastāṃ nalinīṃ gajayūthapāḥ

ततः सृजन्तं बाणौघान् प्रहस्तं स्यन्दने स्थितम् ।
ददर्श तरसा नीलो विधमन्तं प्लवंगमान्

tataḥ sṛjantaṃ bāṇaughān prahastaṃ syandane sthitam |
dadarśa tarasā nīlo vidhamantaṃ plavaṃgamān

उद्धूत इव वायुः खे महदभ्रबलं बलात् ।
समीक्ष्याभिद्रुतं युद्धे प्रहस्तो वाहिनीपतिः

uddhūta iva vāyuḥ khe mahadabhrabalaṃ balāt |
samīkṣyābhidrutaṃ yuddhe prahasto vāhinīpatiḥ

रथेनादित्यवर्णेन नीलमेवाभिदुद्रुवे ।
स धनुर्धन्विनां श्रेष्ठो विकृष्य परमाहवे

rathenādityavarṇena nīlamevābhidudruve |
sa dhanurdhanvināṃ śreṣṭho vikṛṣya paramāhave

नीलाय व्यसृजद् बाणान् प्रहस्तो वाहिनीपतिः ।
ते प्राप्य विशिखा नीलं विनिर्भिद्य समाहिताः

nīlāya vyasṛjad bāṇān prahasto vāhinīpatiḥ |
te prāpya viśikhā nīlaṃ vinirbhidya samāhitāḥ

महीं जग्मुर्महावेगा रोषिता इव पन्नगाः ।
नीलः शरैरभिहतो निशितैर्ज्वलनोपमैः

mahīṃ jagmurmahāvegā roṣitā iva pannagāḥ |
nīlaḥ śarairabhihato niśitairjvalanopamaiḥ

स तं परमदुर्धर्षमापतन्तं महाकपिः ।
प्रहस्तं ताडयामास वृक्षमुत्पाट्य वीर्यवान्

sa taṃ paramadurdharṣamāpatantaṃ mahākapiḥ |
prahastaṃ tāḍayāmāsa vṛkṣamutpāṭya vīryavān

स तेनाभिहतः क्रुद्धो नर्दन् राक्षसपुंगवः ।
ववर्ष शरवर्षाणि प्लवंगानां चमूपतौ

sa tenābhihataḥ kruddho nardan rākṣasapuṃgavaḥ |
vavarṣa śaravarṣāṇi plavaṃgānāṃ camūpatau

तस्य बाणगणानेव राक्षसस्य दुरात्मनः ।
अपारयन् वारयितुं प्रत्यगृह्णान्निमीलितः ।
यथैव गोवृषो वर्षं शारदं शीघ्रमागतम्

tasya bāṇagaṇāneva rākṣasasya durātmanaḥ |
apārayan vārayituṃ pratyagṛhṇānnimīlitaḥ |
yathaiva govṛṣo varṣaṃ śāradaṃ śīghramāgatam

एवमेव प्रहस्तस्य शरवर्षान् दुरासदान् ।
निमीलिताक्षः सहसा नीलः सेहे दुरासदान्

evameva prahastasya śaravarṣān durāsadān |
nimīlitākṣaḥ sahasā nīlaḥ sehe durāsadān

रोषितः शरवर्षेण सालेन महता महान् ।
प्रजघान हयान् नीलः प्रहस्तस्य महाबलः

roṣitaḥ śaravarṣeṇa sālena mahatā mahān |
prajaghāna hayān nīlaḥ prahastasya mahābalaḥ

ततो रोषपरीतात्मा धनुस्तस्य दुरात्मनः ।
बभञ्ज तरसा नीलो ननाद च पुनः पुनः

tato roṣaparītātmā dhanustasya durātmanaḥ |
babhañja tarasā nīlo nanāda ca punaḥ punaḥ

विधनुः स कृतस्तेन प्रहस्तो वाहिनीपतिः ।
प्रगृह्य मुसलं घोरं स्यन्दनादवपुप्लुवे

vidhanuḥ sa kṛtastena prahasto vāhinīpatiḥ |
pragṛhya musalaṃ ghoraṃ syandanādavapupluve

तावुभौ वाहिनीमुख्यौ जातवैरौ तरस्विनौ ।
स्थितौ क्षतजसिक्ताङ्गौ प्रभिन्नाविव कुञ्जरौ

tāvubhau vāhinīmukhyau jātavairau tarasvinau |
sthitau kṣatajasiktāṅgau prabhinnāviva kuñjarau

उल्लिखन्तौ सुतीक्ष्णाभिर्दंष्ट्राभिरितरेतरम् ।
सिंहशार्दूलसदृशौ सिंहशार्दूलचेष्टितौ

ullikhantau sutīkṣṇābhirdaṃṣṭrābhiritaretaram |
siṃhaśārdūlasadṛśau siṃhaśārdūlaceṣṭitau

विक्रान्तविजयौ वीरौ समरेष्वनिवर्तिनौ ।
काङ्क्षमाणौ यशः प्राप्तुं वृत्रवासवयोरिव

vikrāntavijayau vīrau samareṣvanivartinau |
kāṅkṣamāṇau yaśaḥ prāptuṃ vṛtravāsavayoriva

आजघान तदा नीलं ललाटे मुसलेन सः ।
प्रहस्तः परमायत्तस्ततः सुस्राव शोणितम्

ājaghāna tadā nīlaṃ lalāṭe musalena saḥ |
prahastaḥ paramāyattastataḥ susrāva śoṇitam

ततः शोणितदिग्धाङ्गः प्रगृह्य च महातरुम् ।
प्रहस्तस्योरसि क्रुद्धो विससर्ज महाकपिः

tataḥ śoṇitadigdhāṅgaḥ pragṛhya ca mahātarum |
prahastasyorasi kruddho visasarja mahākapiḥ

तमचिन्त्यप्रहारं स प्रगृह्य मुसलं महत् ।
अभिदुद्राव बलिनं बलान्नीलं प्लवङ्गमम्

tamacintyaprahāraṃ sa pragṛhya musalaṃ mahat |
abhidudrāva balinaṃ balānnīlaṃ plavaṅgamam

तमुग्रवेगं संरब्धमापतन्तं महाकपिः ।
ततः सम्प्रेक्ष्य जग्राह महावेगो महाशिलाम्

tamugravegaṃ saṃrabdhamāpatantaṃ mahākapiḥ |
tataḥ samprekṣya jagrāha mahāvego mahāśilām

तस्य युद्धाभिकामस्य मृधे मुसलयोधिनः ।
प्रहस्तस्य शिलां नीलो मूर्ध्नि तूर्णमपातयत्

tasya yuddhābhikāmasya mṛdhe musalayodhinaḥ |
prahastasya śilāṃ nīlo mūrdhni tūrṇamapātayat

नीलेन कपिमुख्येन विमुक्ता महती शिला ।
बिभेद बहुधा घोरा प्रहस्तस्य शिरस्तदा

nīlena kapimukhyena vimuktā mahatī śilā |
bibheda bahudhā ghorā prahastasya śirastadā

स गतासुर्गतश्रीको गतसत्त्वो गतेन्द्रियः ।
पपात सहसा भूमौ छिन्नमूल इव द्रुमः

sa gatāsurgataśrīko gatasattvo gatendriyaḥ |
papāta sahasā bhūmau chinnamūla iva drumaḥ

विभिन्नशिरसस्तस्य बहु सुस्राव शोणितम् ।
शरीरादपि सुस्राव गिरेः प्रस्रवणं यथा

vibhinnaśirasastasya bahu susrāva śoṇitam |
śarīrādapi susrāva gireḥ prasravaṇaṃ yathā

हते प्रहस्ते नीलेन तदकम्प्यं महाबलम् ।
राक्षसानामहृष्टानां लङ्कामभिजगाम ह

hate prahaste nīlena tadakampyaṃ mahābalam |
rākṣasānāmahṛṣṭānāṃ laṅkāmabhijagāma ha

न शेकुः समवस्थातुं निहते वाहिनीपतौ ।
सेतुबन्धं समासाद्य विशीर्णं सलिलं यथा

na śekuḥ samavasthātuṃ nihate vāhinīpatau |
setubandhaṃ samāsādya viśīrṇaṃ salilaṃ yathā

हते तस्मिंश्चमूमुख्ये राक्षसास्ते निरुद्यमाः ।
रक्षःपतिगृहं गत्वा ध्यानमूकत्वमागताः

hate tasmiṃścamūmukhye rākṣasāste nirudyamāḥ |
rakṣaḥpatigṛhaṃ gatvā dhyānamūkatvamāgatāḥ

प्राप्ताः शोकार्णवं तीव्रं विसंज्ञा इव तेऽभवन्

prāptāḥ śokārṇavaṃ tīvraṃ visaṃjñā iva te'bhavan

ततस्तु नीलो विजयी महाबलः
प्रशस्यमानः सुकृतेन कर्मणा ।
समेत्य रामेण सलक्ष्मणेन
प्रहृष्टरूपस्तु बभूव यूथपः

tatastu nīlo vijayī mahābalaḥ
praśasyamānaḥ sukṛtena karmaṇā |
sametya rāmeṇa salakṣmaṇena
prahṛṣṭarūpastu babhūva yūthapaḥ