सर्ग 57: प्रहस्त का युद्ध के लिए प्रस्थान

अकम्पनवधं श्रुत्वा क्रुद्धो वै राक्षसेश्वरः ।
किंचिद् दीनमुखश्चापि सचिवांस्तानुदैक्षत

akampanavadhaṃ śrutvā kruddho vai rākṣaseśvaraḥ |
kiṃcid dīnamukhaścāpi sacivāṃstānudaikṣata

स तु ध्यात्वा मुहूर्तं तु मन्त्रिभिः संविचार्य च ।
ततस्तु रावणः पूर्वदिवसे राक्षसाधिपः ।
पुरीं परिययौ लङ्कां सर्वान् गुल्मानवेक्षितुम्

sa tu dhyātvā muhūrtaṃ tu mantribhiḥ saṃvicārya ca |
tatastu rāvaṇaḥ pūrvadivase rākṣasādhipaḥ |
purīṃ pariyayau laṅkāṃ sarvān gulmānavekṣitum

तां राक्षसगणैर्गुप्तां गुल्मैर्बहुभिरावृताम् ।
ददर्श नगरीं राजा पताकाध्वजमालिनीम्

tāṃ rākṣasagaṇairguptāṃ gulmairbahubhirāvṛtām |
dadarśa nagarīṃ rājā patākādhvajamālinīm

रुद्धां तु नगरीं दृष्ट्वा रावणो राक्षसेश्वरः ।
उवाचात्महितं काले प्रहस्तं युद्धकोविदम्

ruddhāṃ tu nagarīṃ dṛṣṭvā rāvaṇo rākṣaseśvaraḥ |
uvācātmahitaṃ kāle prahastaṃ yuddhakovidam

पुरस्योपनिविष्टस्य सहसा पीडितस्य ह ।
नान्ययुद्धात् प्रपश्यामि मोक्षं युद्धविशारद

purasyopaniviṣṭasya sahasā pīḍitasya ha |
nānyayuddhāt prapaśyāmi mokṣaṃ yuddhaviśārada

अहं वा कुम्भकर्णो वा त्वं वा सेनापतिर्मम ।
इन्द्रजिद् वा निकुम्भो वा वहेयुर्भारमीदृशम्

ahaṃ vā kumbhakarṇo vā tvaṃ vā senāpatirmama |
indrajid vā nikumbho vā vaheyurbhāramīdṛśam

स त्वं बलमतः शीघ्रमादाय परिगृह्य च ।
विजयायाभिनिर्याहि यत्र सर्वे वनौकसः

sa tvaṃ balamataḥ śīghramādāya parigṛhya ca |
vijayāyābhiniryāhi yatra sarve vanaukasaḥ

निर्याणादेव तूर्णं च चलिता हरिवाहिनी ।
नर्दतां राक्षसेन्द्राणां श्रुत्वा नादं द्रविष्यति

niryāṇādeva tūrṇaṃ ca calitā harivāhinī |
nardatāṃ rākṣasendrāṇāṃ śrutvā nādaṃ draviṣyati

चपला ह्यविनीताश्च चलचित्ताश्च वानराः ।
न सहिष्यन्ति ते नादं सिंहनादमिव द्विपाः

capalā hyavinītāśca calacittāśca vānarāḥ |
na sahiṣyanti te nādaṃ siṃhanādamiva dvipāḥ

विद्रुते च बले तस्मिन् रामः सौमित्रिणा सह ।
अवशस्ते निरालम्बः प्रहस्त वशमेष्यति

vidrute ca bale tasmin rāmaḥ saumitriṇā saha |
avaśaste nirālambaḥ prahasta vaśameṣyati

आपत्संशयिता श्रेयो नात्र निःसंशयीकृता ।
प्रतिलोमानुलोमं वा यत् तु नो मन्यसे हितम्

āpatsaṃśayitā śreyo nātra niḥsaṃśayīkṛtā |
pratilomānulomaṃ vā yat tu no manyase hitam

रावणेनैवमुक्तस्तु प्रहस्तो वाहिनीपतिः ।
राक्षसेन्द्रमुवाचेदमसुरेन्द्रमिवोशना

rāvaṇenaivamuktastu prahasto vāhinīpatiḥ |
rākṣasendramuvācedamasurendramivośanā

राजन् मन्त्रितपूर्वं नः कुशलैः सह मन्त्रिभिः ।
विवादश्चापि नो वृत्तः समवेक्ष्य परस्परम्

rājan mantritapūrvaṃ naḥ kuśalaiḥ saha mantribhiḥ |
vivādaścāpi no vṛttaḥ samavekṣya parasparam

प्रदानेन तु सीतायाः श्रेयो व्यवसितं मया ।
अप्रदाने पुनर्युद्धं दृष्टमेव तथैव नः

pradānena tu sītāyāḥ śreyo vyavasitaṃ mayā |
apradāne punaryuddhaṃ dṛṣṭameva tathaiva naḥ

सोऽहं दानैश्च मानैश्च सततं पूजितस्त्वया ।
सान्त्वैश्च विविधैः काले किं न कुर्यां हितं तव

so'haṃ dānaiśca mānaiśca satataṃ pūjitastvayā |
sāntvaiśca vividhaiḥ kāle kiṃ na kuryāṃ hitaṃ tava

नहि मे जीवितं रक्ष्यं पुत्रदारधनानि च ।
त्वं पश्य मां जुहूषन्तं त्वदर्थे जीवितं युधि

nahi me jīvitaṃ rakṣyaṃ putradāradhanāni ca |
tvaṃ paśya māṃ juhūṣantaṃ tvadarthe jīvitaṃ yudhi

एवमुक्त्वा तु भर्तारं रावणं वाहिनीपतिः ।
उवाचेदं बलाध्यक्षान् प्रहस्तः पुरतः स्थितान्

evamuktvā tu bhartāraṃ rāvaṇaṃ vāhinīpatiḥ |
uvācedaṃ balādhyakṣān prahastaḥ purataḥ sthitān

समानयत मे शीघ्रं राक्षसानां महाबलम् ।
मद्बाणानां तु वेगेन हतानां च रणाजिरे

samānayata me śīghraṃ rākṣasānāṃ mahābalam |
madbāṇānāṃ tu vegena hatānāṃ ca raṇājire

अद्य तृप्यन्तु मांसादाः पक्षिणः काननौकसाम् ।
तस्य तद् वचनं श्रुत्वा बलाध्यक्षा महाबलाः

adya tṛpyantu māṃsādāḥ pakṣiṇaḥ kānanaukasām |
tasya tad vacanaṃ śrutvā balādhyakṣā mahābalāḥ

बलमुद्योजयामासुस्तस्मिन् राक्षसमन्दिरे ।
सा बभूव मुहूर्तेन भीमैर्नानाविधायुधैः

balamudyojayāmāsustasmin rākṣasamandire |
sā babhūva muhūrtena bhīmairnānāvidhāyudhaiḥ

लङ्का राक्षसवीरैस्तैर्गजैरिव समाकुला ।
हुताशनं तर्पयतां ब्राह्मणांश्च नमस्यताम्

laṅkā rākṣasavīraistairgajairiva samākulā |
hutāśanaṃ tarpayatāṃ brāhmaṇāṃśca namasyatām

आज्यगन्धप्रतिवहः सुरभिर्मारुतो ववौ ।
स्रजश्च विविधाकारा जगृहुस्त्वभिमन्त्रिताः

ājyagandhaprativahaḥ surabhirmāruto vavau |
srajaśca vividhākārā jagṛhustvabhimantritāḥ

संग्रामसज्जाः संहृष्टा धारयन् राक्षसास्तदा ।
सधनुष्काः कवचिनो वेगादाप्लुत्य राक्षसाः

saṃgrāmasajjāḥ saṃhṛṣṭā dhārayan rākṣasāstadā |
sadhanuṣkāḥ kavacino vegādāplutya rākṣasāḥ

रावणं प्रेक्ष्य राजानं प्रहस्तं पर्यवारयन् ।
अथामन्त्र्य तु राजानं भेरीमाहत्य भैरवाम्

rāvaṇaṃ prekṣya rājānaṃ prahastaṃ paryavārayan |
athāmantrya tu rājānaṃ bherīmāhatya bhairavām

आरुरोह रथं युक्तः प्रहस्तः सज्जकल्पितम् ।
हयैर्महाजवैर्युक्तं सम्यक्सूतं सुसंयतम्

āruroha rathaṃ yuktaḥ prahastaḥ sajjakalpitam |
hayairmahājavairyuktaṃ samyaksūtaṃ susaṃyatam

महाजलदनिर्घोषं साक्षाच्चन्द्रार्कभास्वरम् ।
उरगध्वजदुर्धर्षं सुवरूथं स्वपस्करम्

mahājaladanirghoṣaṃ sākṣāccandrārkabhāsvaram |
uragadhvajadurdharṣaṃ suvarūthaṃ svapaskaram

सुवर्णजालसंयुक्तं प्रहसन्तमिव श्रिया ।
ततस्तं रथमास्थाय रावणार्पितशासनः

suvarṇajālasaṃyuktaṃ prahasantamiva śriyā |
tatastaṃ rathamāsthāya rāvaṇārpitaśāsanaḥ

लङ्काया निर्ययौ तूर्णं बलेन महता वृतः ।
ततो दुन्दुभिनिर्घोषः पर्जन्यनिनदोपमः ।
वादित्राणां च निनदः पूरयन्निव मेदिनीम्

laṅkāyā niryayau tūrṇaṃ balena mahatā vṛtaḥ |
tato dundubhinirghoṣaḥ parjanyaninadopamaḥ |
vāditrāṇāṃ ca ninadaḥ pūrayanniva medinīm

शुश्रुवे शङ्खशब्दश्च प्रयाते वाहिनीपतौ ।
निनदन्तः स्वरान् घोरान् राक्षसा जग्मुरग्रतः

śuśruve śaṅkhaśabdaśca prayāte vāhinīpatau |
ninadantaḥ svarān ghorān rākṣasā jagmuragrataḥ

भीमरूपा महाकायाः प्रहस्तस्य पुरःसराः ।
नरान्तकः कुम्भहनुर्महानादः समुन्नतः ।
प्रहस्तसचिवा ह्येते निर्ययुः परिवार्य तम्

bhīmarūpā mahākāyāḥ prahastasya puraḥsarāḥ |
narāntakaḥ kumbhahanurmahānādaḥ samunnataḥ |
prahastasacivā hyete niryayuḥ parivārya tam

व्यूढेनैव सुघोरेण पूर्वद्वारात् स निर्ययौ ।
गजयूथनिकाशेन बलेन महता वृतः

vyūḍhenaiva sughoreṇa pūrvadvārāt sa niryayau |
gajayūthanikāśena balena mahatā vṛtaḥ

सागरप्रतिमौघेन वृतस्तेन बलेन सः ।
प्रहस्तो निर्ययौ क्रुद्धः कालान्तकयमोपमः

sāgarapratimaughena vṛtastena balena saḥ |
prahasto niryayau kruddhaḥ kālāntakayamopamaḥ

तस्य निर्याणघोषेण राक्षसानां च नर्दताम् ।
लङ्कायां सर्वभूतानि विनेदुर्विकृतैः स्वरैः

tasya niryāṇaghoṣeṇa rākṣasānāṃ ca nardatām |
laṅkāyāṃ sarvabhūtāni vinedurvikṛtaiḥ svaraiḥ

व्यभ्रमाकाशमाविश्य मांसशोणितभोजनाः ।
मण्डलान्यपसव्यानि खगाश्चक्रू रथं प्रति

vyabhramākāśamāviśya māṃsaśoṇitabhojanāḥ |
maṇḍalānyapasavyāni khagāścakrū rathaṃ prati

वमन्त्यः पावकज्वालाः शिवा घोरा ववाशिरे ।
अन्तरिक्षात् पपातोल्का वायुश्च परुषं ववौ

vamantyaḥ pāvakajvālāḥ śivā ghorā vavāśire |
antarikṣāt papātolkā vāyuśca paruṣaṃ vavau

अन्योन्यमभिसंरब्धा ग्रहाश्च न चकाशिरे ।
मेघाश्च खरनिर्घोषा रथस्योपरि रक्षसः

anyonyamabhisaṃrabdhā grahāśca na cakāśire |
meghāśca kharanirghoṣā rathasyopari rakṣasaḥ

ववर्षू रुधिरं चास्य सिषिचुश्च पुरःसरान् ।
केतुमूर्धनि गृध्रस्तु विलीनो दक्षिणामुखः

vavarṣū rudhiraṃ cāsya siṣicuśca puraḥsarān |
ketumūrdhani gṛdhrastu vilīno dakṣiṇāmukhaḥ

नदन्नुभयतः पार्श्वं समग्रां श्रियमाहरत् ।
सारथेर्बहुशश्चास्य संग्राममवगाहतः

nadannubhayataḥ pārśvaṃ samagrāṃ śriyamāharat |
sāratherbahuśaścāsya saṃgrāmamavagāhataḥ

प्रतोदो न्यपतद्धस्तात् सूतस्य हयसादिनः ।
निर्याणश्रीश्च या च स्याद् भास्वरा च सुदुर्लभा

pratodo nyapataddhastāt sūtasya hayasādinaḥ |
niryāṇaśrīśca yā ca syād bhāsvarā ca sudurlabhā

सा ननाश मुहूर्तेन समे च स्खलिता हयाः ।
प्रहस्तं तं हि निर्यान्तं प्रख्यातगुणपौरुषम् ।
युधि नानाप्रहरणा कपिसेनाभ्यवर्तत

sā nanāśa muhūrtena same ca skhalitā hayāḥ |
prahastaṃ taṃ hi niryāntaṃ prakhyātaguṇapauruṣam |
yudhi nānāpraharaṇā kapisenābhyavartata

अथ घोषः सुतुमुलो हरीणां समजायत ।
वृक्षानारुजतां चैव गुर्वीर्वै गृह्णतां शिलाः

atha ghoṣaḥ sutumulo harīṇāṃ samajāyata |
vṛkṣānārujatāṃ caiva gurvīrvai gṛhṇatāṃ śilāḥ

नदतां राक्षसानां च वानराणां च गर्जताम् ।
उभे प्रमुदिते सैन्ये रक्षोगणवनौकसाम्

nadatāṃ rākṣasānāṃ ca vānarāṇāṃ ca garjatām |
ubhe pramudite sainye rakṣogaṇavanaukasām

वेगितानां समर्थानामन्योन्यवधकाङ्क्षिणाम् ।
परस्परं चाह्वयतां निनादः श्रूयते महान्

vegitānāṃ samarthānāmanyonyavadhakāṅkṣiṇām |
parasparaṃ cāhvayatāṃ ninādaḥ śrūyate mahān

ततः प्रहस्तः कपिराजवाहिनी-
मभिप्रतस्थे विजयाय दुर्मतिः ।
विवृद्धवेगां च विवेश तां चमूं
यथा मुमूर्षुः शलभो विभावसुम्

tataḥ prahastaḥ kapirājavāhinī-
mabhipratasthe vijayāya durmatiḥ |
vivṛddhavegāṃ ca viveśa tāṃ camūṃ
yathā mumūrṣuḥ śalabho vibhāvasum