सर्ग 59: रावण का रणप्रवेश और पराजय

तस्मिन् हते राक्षससैन्यपाले
प्लवंगमानामृषभेण युद्धे ।
भीमायुधं सागरवेगतुल्यं
विदुद्रुवे राक्षसराजसैन्यम्

tasmin hate rākṣasasainyapāle
plavaṃgamānāmṛṣabheṇa yuddhe |
bhīmāyudhaṃ sāgaravegatulyaṃ
vidudruve rākṣasarājasainyam

गत्वा तु रक्षोधिपतेः शशंसुः
सेनापतिं पावकसूनुशस्तम् ।
तच्चापि तेषां वचनं निशम्य
रक्षोधिपः क्रोधवशं जगाम

gatvā tu rakṣodhipateḥ śaśaṃsuḥ
senāpatiṃ pāvakasūnuśastam |
taccāpi teṣāṃ vacanaṃ niśamya
rakṣodhipaḥ krodhavaśaṃ jagāma

संख्ये प्रहस्तं निहतं निशम्य
क्रोधार्दितः शोकपरीतचेताः ।
उवाच तान् राक्षसयूथमुख्या-
निन्द्रो यथा निर्जरयूथमुख्यान्

saṃkhye prahastaṃ nihataṃ niśamya
krodhārditaḥ śokaparītacetāḥ |
uvāca tān rākṣasayūthamukhyā-
nindro yathā nirjarayūthamukhyān

नावज्ञा रिपवे कार्या यैरिन्द्रबलसादनः ।
सूदितः सैन्यपालो मे सानुयात्रः सकुञ्जरः

nāvajñā ripave kāryā yairindrabalasādanaḥ |
sūditaḥ sainyapālo me sānuyātraḥ sakuñjaraḥ

सोऽहं रिपुविनाशाय विजयायाविचारयन् ।
स्वयमेव गमिष्यामि रणशीर्षं तदद्भुतम्

so'haṃ ripuvināśāya vijayāyāvicārayan |
svayameva gamiṣyāmi raṇaśīrṣaṃ tadadbhutam

अद्य तद् वानरानीकं रामं च सहलक्ष्मणम् ।
निर्दहिष्यामि बाणौघैर्वनं दीप्तैरिवाग्निभिः ।
अद्य संतर्पयिष्यामि पृथिवीं कपिशोणितैः

adya tad vānarānīkaṃ rāmaṃ ca sahalakṣmaṇam |
nirdahiṣyāmi bāṇaughairvanaṃ dīptairivāgnibhiḥ |
adya saṃtarpayiṣyāmi pṛthivīṃ kapiśoṇitaiḥ

स एवमुक्त्वा ज्वलनप्रकाशं
रथं तुरंगोत्तमराजियुक्तम् ।
प्रकाशमानं वपुषा ज्वलन्तं
समारुरोहामरराजशत्रुः

sa evamuktvā jvalanaprakāśaṃ
rathaṃ turaṃgottamarājiyuktam |
prakāśamānaṃ vapuṣā jvalantaṃ
samārurohāmararājaśatruḥ

स शङ्खभेरीपणवप्रणादै-
रास्फोटितक्ष्वेडितसिंहनादैः ।
पुण्यैः स्तवैश्चापि सुपूज्यमान-
स्तदा ययौ राक्षसराजमुख्यः

sa śaṅkhabherīpaṇavapraṇādai-
rāsphoṭitakṣveḍitasiṃhanādaiḥ |
puṇyaiḥ stavaiścāpi supūjyamāna-
stadā yayau rākṣasarājamukhyaḥ

स शैलजीमूतनिकाशरूपै-
र्मांसाशनैः पावकदीप्तनेत्रैः ।
बभौ वृतो राक्षसराजमुख्यो
भूतैर्वृतो रुद्र इवामरेशः

sa śailajīmūtanikāśarūpai-
rmāṃsāśanaiḥ pāvakadīptanetraiḥ |
babhau vṛto rākṣasarājamukhyo
bhūtairvṛto rudra ivāmareśaḥ

ततो नगर्याः सहसा महौजा
निष्क्रम्य तद् वानरसैन्यमुग्रम् ।
महार्णवाभ्रस्तनितं ददर्श
समुद्यतं पादपशैलहस्तम्

tato nagaryāḥ sahasā mahaujā
niṣkramya tad vānarasainyamugram |
mahārṇavābhrastanitaṃ dadarśa
samudyataṃ pādapaśailahastam

तद् राक्षसानीकमतिप्रचण्ड-
मालोक्य रामो भुजगेन्द्रबाहुः ।
विभीषणं शस्त्रभृतां वरिष्ठ-
मुवाच सेनानुगतः पृथुश्रीः

tad rākṣasānīkamatipracaṇḍa-
mālokya rāmo bhujagendrabāhuḥ |
vibhīṣaṇaṃ śastrabhṛtāṃ variṣṭha-
muvāca senānugataḥ pṛthuśrīḥ

नानापताकाध्वजछत्रजुष्टं
प्रासासिशूलायुधशस्त्रजुष्टम् ।
कस्येदमक्षोभ्यमभीरुजुष्टं
सैन्यं महेन्द्रोपमनागजुष्टम्

nānāpatākādhvajachatrajuṣṭaṃ
prāsāsiśūlāyudhaśastrajuṣṭam |
kasyedamakṣobhyamabhīrujuṣṭaṃ
sainyaṃ mahendropamanāgajuṣṭam

ततस्तु रामस्य निशम्य वाक्यं
विभीषणः शक्रसमानवीर्यः ।
शशंस रामस्य बलप्रवेकं
महात्मनां राक्षसपुंगवानाम्

tatastu rāmasya niśamya vākyaṃ
vibhīṣaṇaḥ śakrasamānavīryaḥ |
śaśaṃsa rāmasya balapravekaṃ
mahātmanāṃ rākṣasapuṃgavānām

योऽसौ गजस्कन्धगतो महात्मा
नवोदितार्कोपमताम्रवक्त्रः ।
संकम्पयन्नागशिरोऽभ्युपैति
ह्यकम्पनं त्वेनमवेहि राजन्

yo'sau gajaskandhagato mahātmā
navoditārkopamatāmravaktraḥ |
saṃkampayannāgaśiro'bhyupaiti
hyakampanaṃ tvenamavehi rājan

योऽसौ रथस्थो मृगराजकेतु-
र्धुन्वन् धनुः शक्रधनुःप्रकाशम् ।
करीव भात्युग्रविवृत्तदंष्ट्रः
स इन्द्रजिन्नाम वरप्रधानः

yo'sau rathastho mṛgarājaketu-
rdhunvan dhanuḥ śakradhanuḥprakāśam |
karīva bhātyugravivṛttadaṃṣṭraḥ
sa indrajinnāma varapradhānaḥ

यश्चैष विन्ध्यास्तमहेन्द्रकल्पो
धन्वी रथस्थोऽतिरथोऽतिवीरः ।
विस्फारयंश्चापमतुल्यमानं
नाम्नातिकायोऽतिविवृद्धकायः

yaścaiṣa vindhyāstamahendrakalpo
dhanvī rathastho'tiratho'tivīraḥ |
visphārayaṃścāpamatulyamānaṃ
nāmnātikāyo'tivivṛddhakāyaḥ

योऽसौ नवार्कोदितताम्रचक्षु-
रारुह्य घण्टानिनदप्रणादम् ।
गजं खरं गर्जति वै महात्मा
महोदरो नाम स एष वीरः

yo'sau navārkoditatāmracakṣu-
rāruhya ghaṇṭāninadapraṇādam |
gajaṃ kharaṃ garjati vai mahātmā
mahodaro nāma sa eṣa vīraḥ

योऽसौ हयं काञ्चनचित्रभाण्ड-
मारुह्य संध्याभ्रगिरिप्रकाशम् ।
प्रासं समुद्यम्य मरीचिनद्धं
पिशाच एषोऽशनितुल्यवेगः

yo'sau hayaṃ kāñcanacitrabhāṇḍa-
māruhya saṃdhyābhragiriprakāśam |
prāsaṃ samudyamya marīcinaddhaṃ
piśāca eṣo'śanitulyavegaḥ

यश्चैष शूलं निशितं प्रगृह्य
विद्युत्प्रभं किंकरवज्रवेगम् ।
वृषेन्द्रमास्थाय शशिप्रकाश-
मायाति योऽसौ त्रिशिरा यशस्वी

yaścaiṣa śūlaṃ niśitaṃ pragṛhya
vidyutprabhaṃ kiṃkaravajravegam |
vṛṣendramāsthāya śaśiprakāśa-
māyāti yo'sau triśirā yaśasvī

असौ च जीमूतनिकाशरूपः
कुम्भः पृथुव्यूढसुजातवक्षाः ।
समाहितः पन्नगराजकेतु-
र्विस्फारयन् याति धनुर्विधुन्वन्

asau ca jīmūtanikāśarūpaḥ
kumbhaḥ pṛthuvyūḍhasujātavakṣāḥ |
samāhitaḥ pannagarājaketu-
rvisphārayan yāti dhanurvidhunvan

यश्चैष जाम्बूनदवज्रजुष्टं
दीप्तं सधूमं परिघं प्रगृह्य ।
आयाति रक्षोबलकेतुभूतो
योऽसौ निकुम्भोऽद्भुतघोरकर्मा

yaścaiṣa jāmbūnadavajrajuṣṭaṃ
dīptaṃ sadhūmaṃ parighaṃ pragṛhya |
āyāti rakṣobalaketubhūto
yo'sau nikumbho'dbhutaghorakarmā

यश्चैष चापासिशरौघजुष्टं
पताकिनं पावकदीप्तरूपम् ।
रथं समास्थाय विभात्युदग्रो
नरान्तकोऽसौ नगशृङ्गयोधी

yaścaiṣa cāpāsiśaraughajuṣṭaṃ
patākinaṃ pāvakadīptarūpam |
rathaṃ samāsthāya vibhātyudagro
narāntako'sau nagaśṛṅgayodhī

यश्चैष नानाविधघोररूपै-
र्व्याघ्रोष्ट्रनागेन्द्रमृगाश्ववक्त्रैः ।
भूतैर्वृतो भाति विवृत्तनेत्रै-
र्योऽसौ सुराणामपि दर्पहन्ता

yaścaiṣa nānāvidhaghorarūpai-
rvyāghroṣṭranāgendramṛgāśvavaktraiḥ |
bhūtairvṛto bhāti vivṛttanetrai-
ryo'sau surāṇāmapi darpahantā

यत्रैतदिन्दुप्रतिमं विभाति
छत्रं सितं सूक्ष्मशलाकमग्र्यम् ।
अत्रैष रक्षोधिपतिर्महात्मा
भूतैर्वृतो रुद्र इवावभाति

yatraitadindupratimaṃ vibhāti
chatraṃ sitaṃ sūkṣmaśalākamagryam |
atraiṣa rakṣodhipatirmahātmā
bhūtairvṛto rudra ivāvabhāti

असौ किरीटी चलकुण्डलास्यो
नगेन्द्रविन्ध्योपमभीमकायः ।
महेन्द्रवैवस्वतदर्पहन्ता
रक्षोधिपः सूर्य इवावभाति

asau kirīṭī calakuṇḍalāsyo
nagendravindhyopamabhīmakāyaḥ |
mahendravaivasvatadarpahantā
rakṣodhipaḥ sūrya ivāvabhāti

प्रत्युवाच ततो रामो विभीषणमरिंदमः ।
अहो दीप्तमहातेजा रावणो राक्षसेश्वरः

pratyuvāca tato rāmo vibhīṣaṇamariṃdamaḥ |
aho dīptamahātejā rāvaṇo rākṣaseśvaraḥ

आदित्य इव दुष्प्रेक्ष्यो रश्मिभिर्भाति रावणः ।
न व्यक्तं लक्षये ह्यस्य रूपं तेजःसमावृतम्

āditya iva duṣprekṣyo raśmibhirbhāti rāvaṇaḥ |
na vyaktaṃ lakṣaye hyasya rūpaṃ tejaḥsamāvṛtam

देवदानववीराणां वपुर्नैवंविधं भवेत् ।
यादृशं राक्षसेन्द्रस्य वपुरेतद् विराजते

devadānavavīrāṇāṃ vapurnaivaṃvidhaṃ bhavet |
yādṛśaṃ rākṣasendrasya vapuretad virājate

सर्वे पर्वतसंकाशाः सर्वे पर्वतयोधिनः ।
सर्वे दीप्तायुधधरा योधास्तस्य महात्मनः

sarve parvatasaṃkāśāḥ sarve parvatayodhinaḥ |
sarve dīptāyudhadharā yodhāstasya mahātmanaḥ

विभाति रक्षोराजोऽसौ प्रदीप्तैर्भीमदर्शनैः ।
भूतैः परिवृतस्तीक्ष्णैर्देहवद्भिरिवान्तकः

vibhāti rakṣorājo'sau pradīptairbhīmadarśanaiḥ |
bhūtaiḥ parivṛtastīkṣṇairdehavadbhirivāntakaḥ

दिष्ट्यायमद्य पापात्मा मम दृष्टिपथं गतः ।
अद्य क्रोधं विमोक्ष्यामि सीताहरणसम्भवम्

diṣṭyāyamadya pāpātmā mama dṛṣṭipathaṃ gataḥ |
adya krodhaṃ vimokṣyāmi sītāharaṇasambhavam

एवमुक्त्वा ततो रामो धनुरादाय वीर्यवान् ।
लक्ष्मणानुचरस्तस्थौ समुद्धृत्य शरोत्तमम्

evamuktvā tato rāmo dhanurādāya vīryavān |
lakṣmaṇānucarastasthau samuddhṛtya śarottamam

ततः स रक्षोधिपतिर्महात्मा
रक्षांसि तान्याह महाबलानि ।
द्वारेषु चर्यागृहगोपुरेषु
सुनिर्वृतास्तिष्ठत निर्विशङ्काः

tataḥ sa rakṣodhipatirmahātmā
rakṣāṃsi tānyāha mahābalāni |
dvāreṣu caryāgṛhagopureṣu
sunirvṛtāstiṣṭhata nirviśaṅkāḥ

इहागतं मां सहितं भवद्भि-
र्वनौकसश्छिद्रमिदं विदित्वा ।
शून्यां पुरीं दुष्प्रसहां प्रमथ्य
प्रधर्षयेयुः सहसा समेताः

ihāgataṃ māṃ sahitaṃ bhavadbhi-
rvanaukasaśchidramidaṃ viditvā |
śūnyāṃ purīṃ duṣprasahāṃ pramathya
pradharṣayeyuḥ sahasā sametāḥ

विसर्जयित्वा सचिवांस्ततस्तान्
गतेषु रक्षःसु यथानियोगम् ।
व्यदारयद् वानरसागरौघं
महाझषः पूर्णमिवार्णवौघम्

visarjayitvā sacivāṃstatastān
gateṣu rakṣaḥsu yathāniyogam |
vyadārayad vānarasāgaraughaṃ
mahājhaṣaḥ pūrṇamivārṇavaugham

तमापतन्तं सहसा समीक्ष्य
दीप्तेषुचापं युधि राक्षसेन्द्रम् ।
महत् समुत्पाट्य महीधराग्रं
दुद्राव रक्षोधिपतिं हरीशः

tamāpatantaṃ sahasā samīkṣya
dīpteṣucāpaṃ yudhi rākṣasendram |
mahat samutpāṭya mahīdharāgraṃ
dudrāva rakṣodhipatiṃ harīśaḥ

तच्छैलशृङ्गं बहुवृक्षसानुं
प्रगृह्य चिक्षेप निशाचराय ।
तमापतन्तं सहसा समीक्ष्य
चिच्छेद बाणैस्तपनीयपुङ्खैः

tacchailaśṛṅgaṃ bahuvṛkṣasānuṃ
pragṛhya cikṣepa niśācarāya |
tamāpatantaṃ sahasā samīkṣya
ciccheda bāṇaistapanīyapuṅkhaiḥ

तस्मिन् प्रवृद्धोत्तमसानुवृक्षे
शृङ्गे विदीर्णे पतिते पृथिव्याम् ।
महाहिकल्पं शरमन्तकाभं
समादधे राक्षसलोकनाथः

tasmin pravṛddhottamasānuvṛkṣe
śṛṅge vidīrṇe patite pṛthivyām |
mahāhikalpaṃ śaramantakābhaṃ
samādadhe rākṣasalokanāthaḥ

स तं गृहीत्वानिलतुल्यवेगं
सविस्फुलिङ्गज्वलनप्रकाशम् ।
बाणं महेन्द्राशनितुल्यवेगं
चिक्षेप सुग्रीववधाय रुष्टः

sa taṃ gṛhītvānilatulyavegaṃ
savisphuliṅgajvalanaprakāśam |
bāṇaṃ mahendrāśanitulyavegaṃ
cikṣepa sugrīvavadhāya ruṣṭaḥ

स सायको रावणबाहुमुक्तः
शक्राशनिप्रख्यवपुःप्रकाशम् ।
सुग्रीवमासाद्य बिभेद वेगाद्
गुहेरिता क्रौञ्चमिवोग्रशक्तिः

sa sāyako rāvaṇabāhumuktaḥ
śakrāśaniprakhyavapuḥprakāśam |
sugrīvamāsādya bibheda vegād
guheritā krauñcamivograśaktiḥ

स सायकार्तो विपरीतचेताः
कूजन् पृथिव्यां निपपात वीरः ।
तं वीक्ष्य भूमौ पतितं विसंज्ञं
नेदुः प्रहृष्टा युधि यातुधानाः

sa sāyakārto viparītacetāḥ
kūjan pṛthivyāṃ nipapāta vīraḥ |
taṃ vīkṣya bhūmau patitaṃ visaṃjñaṃ
neduḥ prahṛṣṭā yudhi yātudhānāḥ

ततो गवाक्षो गवयः सुषेण-
स्त्वथर्षभो ज्योतिमुखो नलश्च ।
शैलान् समुत्पाट्य विवृद्धकायाः
प्रदुद्रुवुस्तं प्रति राक्षसेन्द्रम्

tato gavākṣo gavayaḥ suṣeṇa-
stvatharṣabho jyotimukho nalaśca |
śailān samutpāṭya vivṛddhakāyāḥ
pradudruvustaṃ prati rākṣasendram

तेषां प्रहारान् स चकार मोघान्
रक्षोधिपो बाणशतैः शिताग्रैः ।
तान् वानरेन्द्रानपि बाणजालै-
र्बिभेद जाम्बूनदचित्रपुङ्खैः

teṣāṃ prahārān sa cakāra moghān
rakṣodhipo bāṇaśataiḥ śitāgraiḥ |
tān vānarendrānapi bāṇajālai-
rbibheda jāmbūnadacitrapuṅkhaiḥ

ते वानरेन्द्रास्त्रिदशारिबाणै-
र्भिन्ना निपेतुर्भुवि भीमकायाः ।
ततस्तु तद् वानरसैन्यमुग्रं
प्रच्छादयामास स बाणजालैः

te vānarendrāstridaśāribāṇai-
rbhinnā nipeturbhuvi bhīmakāyāḥ |
tatastu tad vānarasainyamugraṃ
pracchādayāmāsa sa bāṇajālaiḥ

ते वध्यमानाः पतिताश्च वीरा
नानद्यमाना भयशल्यविद्धाः ।
शाखामृगा रावणसायकार्ता
जग्मुः शरण्यं शरणं स्म रामम्

te vadhyamānāḥ patitāśca vīrā
nānadyamānā bhayaśalyaviddhāḥ |
śākhāmṛgā rāvaṇasāyakārtā
jagmuḥ śaraṇyaṃ śaraṇaṃ sma rāmam

ततो महात्मा स धनुर्धनुष्मा-
नादाय रामः सहसा जगाम ।
तं लक्ष्मणः प्राञ्जलिरभ्युपेत्य
उवाच रामं परमार्थयुक्तम्

tato mahātmā sa dhanurdhanuṣmā-
nādāya rāmaḥ sahasā jagāma |
taṃ lakṣmaṇaḥ prāñjalirabhyupetya
uvāca rāmaṃ paramārthayuktam

काममार्य सुपर्याप्तो वधायास्य दुरात्मनः ।
विधमिष्याम्यहं चैतमनुजानीहि मां विभो

kāmamārya suparyāpto vadhāyāsya durātmanaḥ |
vidhamiṣyāmyahaṃ caitamanujānīhi māṃ vibho

तमब्रवीन्महातेजा रामः सत्यपराक्रमः ।
गच्छ यत्नपरश्चापि भव लक्ष्मण संयुगे

tamabravīnmahātejā rāmaḥ satyaparākramaḥ |
gaccha yatnaparaścāpi bhava lakṣmaṇa saṃyuge

रावणो हि महावीर्यो रणेऽद्भुतपराक्रमः ।
त्रैलोक्येनापि संक्रुद्धो दुष्प्रसह्यो न संशयः

rāvaṇo hi mahāvīryo raṇe'dbhutaparākramaḥ |
trailokyenāpi saṃkruddho duṣprasahyo na saṃśayaḥ

तस्यच्छिद्राणि मार्गस्व स्वच्छिद्राणि च लक्षय ।
चक्षुषा धनुषाऽऽत्मानं गोपायस्व समाहितः

tasyacchidrāṇi mārgasva svacchidrāṇi ca lakṣaya |
cakṣuṣā dhanuṣā''tmānaṃ gopāyasva samāhitaḥ

राघवस्य वचः श्रुत्वा सम्परिष्वज्य पूज्य च ।
अभिवाद्य च रामाय ययौ सौमित्रिराहवे

rāghavasya vacaḥ śrutvā sampariṣvajya pūjya ca |
abhivādya ca rāmāya yayau saumitrirāhave

स रावणं वारणहस्तबाहुं
ददर्श भीमोद्यतदीप्तचापम् ।
प्रच्छादयन्तं शरवृष्टिजालै-
स्तान् वानरान् भिन्नविकीर्णदेहान्

sa rāvaṇaṃ vāraṇahastabāhuṃ
dadarśa bhīmodyatadīptacāpam |
pracchādayantaṃ śaravṛṣṭijālai-
stān vānarān bhinnavikīrṇadehān

तमालोक्य महातेजा हनूमान् मारुतात्मजः ।
निवार्य शरजालानि विदुद्राव स रावणम्

tamālokya mahātejā hanūmān mārutātmajaḥ |
nivārya śarajālāni vidudrāva sa rāvaṇam

रथं तस्य समासाद्य बाहुमुद्यम्य दक्षिणम् ।
त्रासयन् रावणं धीमान् हनूमान् वाक्यमब्रवीत्

rathaṃ tasya samāsādya bāhumudyamya dakṣiṇam |
trāsayan rāvaṇaṃ dhīmān hanūmān vākyamabravīt

देवदानवगन्धर्वैर्यक्षैश्च सह राक्षसैः ।
अवध्यत्वं त्वया प्राप्तं वानरेभ्यस्तु ते भयम्

devadānavagandharvairyakṣaiśca saha rākṣasaiḥ |
avadhyatvaṃ tvayā prāptaṃ vānarebhyastu te bhayam

एष मे दक्षिणो बाहुः पञ्चशाखः समुद्यतः ।
विधमिष्यति ते देहे भूतात्मानं चिरोषितम्

eṣa me dakṣiṇo bāhuḥ pañcaśākhaḥ samudyataḥ |
vidhamiṣyati te dehe bhūtātmānaṃ ciroṣitam

श्रुत्वा हनूमतो वाक्यं रावणो भीमविक्रमः ।
संरक्तनयनः क्रोधादिदं वचनमब्रवीत्

śrutvā hanūmato vākyaṃ rāvaṇo bhīmavikramaḥ |
saṃraktanayanaḥ krodhādidaṃ vacanamabravīt

क्षिप्रं प्रहर निःशङ्कं स्थिरां कीर्तिमवाप्नुहि ।
ततस्त्वां ज्ञातविक्रान्तं नाशयिष्यामि वानर

kṣipraṃ prahara niḥśaṅkaṃ sthirāṃ kīrtimavāpnuhi |
tatastvāṃ jñātavikrāntaṃ nāśayiṣyāmi vānara

रावणस्य वचः श्रुत्वा वायुसूनुर्वचोऽब्रवीत् ।
प्रहतं हि मया पूर्वमक्षं तव सुतं स्मर

rāvaṇasya vacaḥ śrutvā vāyusūnurvaco'bravīt |
prahataṃ hi mayā pūrvamakṣaṃ tava sutaṃ smara

एवमुक्तो महातेजा रावणो राक्षसेश्वरः ।
आजघानानिलसुतं तलेनोरसि वीर्यवान्

evamukto mahātejā rāvaṇo rākṣaseśvaraḥ |
ājaghānānilasutaṃ talenorasi vīryavān

स तलाभिहतस्तेन चचाल च मुहुर्मुहुः ।
स्थितो मुहूर्तं तेजस्वी स्थैर्यं कृत्वा महामतिः

sa talābhihatastena cacāla ca muhurmuhuḥ |
sthito muhūrtaṃ tejasvī sthairyaṃ kṛtvā mahāmatiḥ

आजघान च संक्रुद्धस्तलेनैवामरद्विषम् ।
ततः स तेनाभिहतो वानरेण महात्मना

ājaghāna ca saṃkruddhastalenaivāmaradviṣam |
tataḥ sa tenābhihato vānareṇa mahātmanā

दशग्रीवः समाधूतो यथा भूमितलेऽचलः ।
संग्रामे तं तथा दृष्ट्वा रावणं तलताडितम्

daśagrīvaḥ samādhūto yathā bhūmitale'calaḥ |
saṃgrāme taṃ tathā dṛṣṭvā rāvaṇaṃ talatāḍitam

ऋषयो वानराः सिद्धा नेदुर्देवाः सहासुरैः ।
अथाश्वस्य महातेजा रावणो वाक्यमब्रवीत्

ṛṣayo vānarāḥ siddhā nedurdevāḥ sahāsuraiḥ |
athāśvasya mahātejā rāvaṇo vākyamabravīt

साधु वानर वीर्येण श्लाघनीयोऽसि मे रिपुः ।
रावणेनैवमुक्तस्तु मारुतिर्वाक्यमब्रवीत्

sādhu vānara vīryeṇa ślāghanīyo'si me ripuḥ |
rāvaṇenaivamuktastu mārutirvākyamabravīt

धिगस्तु मम वीर्यस्य यत् त्वं जीवसि रावण ।
सकृत् तु प्रहरेदानीं दुर्बुद्धे किं विकत्थसे

dhigastu mama vīryasya yat tvaṃ jīvasi rāvaṇa |
sakṛt tu praharedānīṃ durbuddhe kiṃ vikatthase

ततस्त्वां मामको मुष्टिर्नयिष्यति यमक्षयम् ।
ततो मारुतिवाक्येन कोपस्तस्य प्रजज्वले

tatastvāṃ māmako muṣṭirnayiṣyati yamakṣayam |
tato mārutivākyena kopastasya prajajvale

संरक्तनयनो यत्नान्मुष्टिमावृत्य दक्षिणम् ।
पातयामास वेगेन वानरोरसि वीर्यवान्

saṃraktanayano yatnānmuṣṭimāvṛtya dakṣiṇam |
pātayāmāsa vegena vānarorasi vīryavān

हनूमान् वक्षसि व्यूढे संचचाल पुनः पुनः ।
विह्वलं तु तदा दृष्ट्वा हनूमन्तं महाबलम्

hanūmān vakṣasi vyūḍhe saṃcacāla punaḥ punaḥ |
vihvalaṃ tu tadā dṛṣṭvā hanūmantaṃ mahābalam

रथेनातिरथः शीघ्रं नीलं प्रति समभ्यगात् ।
राक्षसानामधिपतिर्दशग्रीवः प्रतापवान्

rathenātirathaḥ śīghraṃ nīlaṃ prati samabhyagāt |
rākṣasānāmadhipatirdaśagrīvaḥ pratāpavān

पन्नगप्रतिमैर्भीमैः परमर्माभिभेदनैः ।
शरैरादीपयामास नीलं हरिचमूपतिम्

pannagapratimairbhīmaiḥ paramarmābhibhedanaiḥ |
śarairādīpayāmāsa nīlaṃ haricamūpatim

स शरौघसमायस्तो नीलो हरिचमूपतिः ।
करेणैकेन शैलाग्रं रक्षोधिपतयेऽसृजत्

sa śaraughasamāyasto nīlo haricamūpatiḥ |
kareṇaikena śailāgraṃ rakṣodhipataye'sṛjat

हनूमानपि तेजस्वी समाश्वस्तो महामनाः ।
विप्रेक्षमाणो युद्धेप्सुः सरोषमिदमब्रवीत्

hanūmānapi tejasvī samāśvasto mahāmanāḥ |
viprekṣamāṇo yuddhepsuḥ saroṣamidamabravīt

नीलेन सह संयुक्तं रावणं राक्षसेश्वरम् ।
अन्येन युध्यमानस्य न युक्तमभिधावनम्

nīlena saha saṃyuktaṃ rāvaṇaṃ rākṣaseśvaram |
anyena yudhyamānasya na yuktamabhidhāvanam

रावणोऽथ महातेजास्तं शृङ्गं सप्तभिः शरैः ।
आजघान सुतीक्ष्णाग्रैस्तद् विकीर्णं पपात ह

rāvaṇo'tha mahātejāstaṃ śṛṅgaṃ saptabhiḥ śaraiḥ |
ājaghāna sutīkṣṇāgraistad vikīrṇaṃ papāta ha

तद् विकीर्णं गिरेः शृङ्गं दृष्ट्वा हरिचमूपतिः ।
कालाग्निरिव जज्वाल कोपेन परवीरहा

tad vikīrṇaṃ gireḥ śṛṅgaṃ dṛṣṭvā haricamūpatiḥ |
kālāgniriva jajvāla kopena paravīrahā

सोऽश्वकर्णद्रुमान् शालांश्चूतांश्चापि सुपुष्पितान् ।
अन्यांश्च विविधान् वृक्षान् नीलश्चिक्षेप संयुगे

so'śvakarṇadrumān śālāṃścūtāṃścāpi supuṣpitān |
anyāṃśca vividhān vṛkṣān nīlaścikṣepa saṃyuge

स तान् वृक्षान् समासाद्य प्रतिचिच्छेद रावणः ।
अभ्यवर्षच्च घोरेण शरवर्षेण पावकिम्

sa tān vṛkṣān samāsādya praticiccheda rāvaṇaḥ |
abhyavarṣacca ghoreṇa śaravarṣeṇa pāvakim

अभिवृष्टः शरौघेण मेघेनेव महाचलः ।
ह्रस्वं कृत्वा ततो रूपं ध्वजाग्रे निपपात ह

abhivṛṣṭaḥ śaraugheṇa megheneva mahācalaḥ |
hrasvaṃ kṛtvā tato rūpaṃ dhvajāgre nipapāta ha

पावकात्मजमालोक्य ध्वजाग्रे समवस्थितम् ।
जज्वाल रावणः क्रोधात् ततो नीलो ननाद च

pāvakātmajamālokya dhvajāgre samavasthitam |
jajvāla rāvaṇaḥ krodhāt tato nīlo nanāda ca

ध्वजाग्रे धनुषश्चाग्रे किरीटाग्रे च तं हरिम् ।
लक्ष्मणोऽथ हनूमांश्च रामश्चापि सुविस्मिताः

dhvajāgre dhanuṣaścāgre kirīṭāgre ca taṃ harim |
lakṣmaṇo'tha hanūmāṃśca rāmaścāpi suvismitāḥ

रावणोऽपि महातेजाः कपिलाघवविस्मितः ।
अस्त्रमाहारयामास दीप्तमाग्नेयमद्भुतम्

rāvaṇo'pi mahātejāḥ kapilāghavavismitaḥ |
astramāhārayāmāsa dīptamāgneyamadbhutam

ततस्ते चुक्रुशुर्हृष्टा लब्धलक्षाः प्लवंगमाः ।
नीललाघवसम्भ्रान्तं दृष्ट्वा रावणमाहवे

tataste cukruśurhṛṣṭā labdhalakṣāḥ plavaṃgamāḥ |
nīlalāghavasambhrāntaṃ dṛṣṭvā rāvaṇamāhave

वानराणां च नादेन संरब्धो रावणस्तदा ।
सम्भ्रमाविष्टहृदयो न किंचित् प्रत्यपद्यत

vānarāṇāṃ ca nādena saṃrabdho rāvaṇastadā |
sambhramāviṣṭahṛdayo na kiṃcit pratyapadyata

आग्नेयेनापि संयुक्तं गृहीत्वा रावणः शरम् ।
ध्वजशीर्षस्थितं नीलमुदैक्षत निशाचरः

āgneyenāpi saṃyuktaṃ gṛhītvā rāvaṇaḥ śaram |
dhvajaśīrṣasthitaṃ nīlamudaikṣata niśācaraḥ

ततोऽब्रवीन्महातेजा रावणो राक्षसेश्वरः ।
कपे लाघवयुक्तोऽसि मायया परया सह

tato'bravīnmahātejā rāvaṇo rākṣaseśvaraḥ |
kape lāghavayukto'si māyayā parayā saha

जीवितं खलु रक्षस्व यदि शक्तोऽसि वानर ।
तानि तान्यात्मरूपाणि सृजसि त्वमनेकशः

jīvitaṃ khalu rakṣasva yadi śakto'si vānara |
tāni tānyātmarūpāṇi sṛjasi tvamanekaśaḥ

तथापि त्वां मया मुक्तः सायकोऽस्त्रप्रयोजितः ।
जीवितं परिरक्षन्तं जीविताद् भ्रंशयिष्यति

tathāpi tvāṃ mayā muktaḥ sāyako'straprayojitaḥ |
jīvitaṃ parirakṣantaṃ jīvitād bhraṃśayiṣyati

एवमुक्त्वा महाबाहू रावणो राक्षसेश्वरः ।
संधाय बाणमस्त्रेण चमूपतिमताडयत्

evamuktvā mahābāhū rāvaṇo rākṣaseśvaraḥ |
saṃdhāya bāṇamastreṇa camūpatimatāḍayat

सोऽस्त्रमुक्तेन बाणेन नीलो वक्षसि ताडितः ।
निर्दह्यमानः सहसा स पपात महीतले

so'stramuktena bāṇena nīlo vakṣasi tāḍitaḥ |
nirdahyamānaḥ sahasā sa papāta mahītale

पितृमाहात्म्यसंयोगादात्मनश्चापि तेजसा ।
जानुभ्यामपतद् भूमौ न तु प्राणैर्वियुज्यत

pitṛmāhātmyasaṃyogādātmanaścāpi tejasā |
jānubhyāmapatad bhūmau na tu prāṇairviyujyata

विसंज्ञं वानरं दृष्ट्वा दशग्रीवो रणोत्सुकः ।
रथेनाम्बुदनादेन सौमित्रिमभिदुद्रुवे

visaṃjñaṃ vānaraṃ dṛṣṭvā daśagrīvo raṇotsukaḥ |
rathenāmbudanādena saumitrimabhidudruve

आसाद्य रणमध्ये तं वारयित्वा स्थितो ज्वलन् ।
धनुर्विस्फारयामास राक्षसेन्द्रः प्रतापवान्

āsādya raṇamadhye taṃ vārayitvā sthito jvalan |
dhanurvisphārayāmāsa rākṣasendraḥ pratāpavān

तमाह सौमित्रिरदीनसत्त्वो
विस्फारयन्तं धनुरप्रमेयम् ।
अवेहि मामद्य निशाचरेन्द्र
न वानरांस्त्वं प्रतियोद्धुमर्हसि

tamāha saumitriradīnasattvo
visphārayantaṃ dhanuraprameyam |
avehi māmadya niśācarendra
na vānarāṃstvaṃ pratiyoddhumarhasi

स तस्य वाक्यं प्रतिपूर्णघोषं
ज्याशब्दमुग्रं च निशम्य राजा ।
आसाद्य सौमित्रिमुपस्थितं तं
रोषान्वितं वाचमुवाच रक्षः

sa tasya vākyaṃ pratipūrṇaghoṣaṃ
jyāśabdamugraṃ ca niśamya rājā |
āsādya saumitrimupasthitaṃ taṃ
roṣānvitaṃ vācamuvāca rakṣaḥ

दिष्ट्यासि मे राघव दृष्टिमार्गं
प्राप्तोऽन्तगामी विपरीतबुद्धिः ।
अस्मिन् क्षणे यास्यसि मृत्युलोकं
संसाद्यमानो मम बाणजालैः

diṣṭyāsi me rāghava dṛṣṭimārgaṃ
prāpto'ntagāmī viparītabuddhiḥ |
asmin kṣaṇe yāsyasi mṛtyulokaṃ
saṃsādyamāno mama bāṇajālaiḥ

तमाह सौमित्रिरविस्मयानो
गर्जन्तमुद्वृत्तशिताग्रदंष्ट्रम् ।
राजन् न गर्जन्ति महाप्रभावा
विकत्थसे पापकृतां वरिष्ठ

tamāha saumitriravismayāno
garjantamudvṛttaśitāgradaṃṣṭram |
rājan na garjanti mahāprabhāvā
vikatthase pāpakṛtāṃ variṣṭha

जानामि वीर्यं तव राक्षसेन्द्र
बलं प्रतापं च पराक्रमं च ।
अवस्थितोऽहं शरचापपाणि-
रागच्छ किं मोघविकत्थनेन

jānāmi vīryaṃ tava rākṣasendra
balaṃ pratāpaṃ ca parākramaṃ ca |
avasthito'haṃ śaracāpapāṇi-
rāgaccha kiṃ moghavikatthanena

स एवमुक्तः कुपितः ससर्ज
रक्षोधिपः सप्त शरान् सुपुङ्खान् ।
ताँल्लक्ष्मणः काञ्चनचित्रपुङ्खै-
श्चिच्छेद बाणैर्निशिताग्रधारैः

sa evamuktaḥ kupitaḥ sasarja
rakṣodhipaḥ sapta śarān supuṅkhān |
tām̐llakṣmaṇaḥ kāñcanacitrapuṅkhai-
ściccheda bāṇairniśitāgradhāraiḥ

तान् प्रेक्षमाणः सहसा निकृत्तान्
निकृत्तभोगानिव पन्नगेन्द्रान् ।
लङ्केश्वरः क्रोधवशं जगाम
ससर्ज चान्यान् निशितान् पृषत्कान्

tān prekṣamāṇaḥ sahasā nikṛttān
nikṛttabhogāniva pannagendrān |
laṅkeśvaraḥ krodhavaśaṃ jagāma
sasarja cānyān niśitān pṛṣatkān

स बाणवर्षं तु ववर्ष तीव्रं
रामानुजः कार्मुकसम्प्रयुक्तम् ।
क्षुरार्धचन्द्रोत्तमकर्णिभल्लैः
शरांश्च चिच्छेद न चुक्षुभे च

sa bāṇavarṣaṃ tu vavarṣa tīvraṃ
rāmānujaḥ kārmukasamprayuktam |
kṣurārdhacandrottamakarṇibhallaiḥ
śarāṃśca ciccheda na cukṣubhe ca

स बाणजालान्यपि तानि तानि
मोघानि पश्यंस्त्रिदशारिराजः ।
विसिस्मिये लक्ष्मणलाघवेन
पुनश्च बाणान् निशितान् मुमोच

sa bāṇajālānyapi tāni tāni
moghāni paśyaṃstridaśārirājaḥ |
visismiye lakṣmaṇalāghavena
punaśca bāṇān niśitān mumoca

स लक्ष्मणश्चापि शिताञ् शिताग्रान्
महेन्द्रतुल्योऽशनिभीमवेगान् ।
संधाय चापे ज्वलनप्रकाशान्
ससर्ज रक्षोधिपतेर्वधाय

sa lakṣmaṇaścāpi śitāñ śitāgrān
mahendratulyo'śanibhīmavegān |
saṃdhāya cāpe jvalanaprakāśān
sasarja rakṣodhipatervadhāya

स तान् प्रचिच्छेद हि राक्षसेन्द्रः
शिताञ् शराल्ँ लक्ष्मणमाजघान ।
शरेण कालाग्निसमप्रभेण
स्वयंभुदत्तेन ललाटदेशे

sa tān praciccheda hi rākṣasendraḥ
śitāñ śarālm̐ lakṣmaṇamājaghāna |
śareṇa kālāgnisamaprabheṇa
svayaṃbhudattena lalāṭadeśe

स लक्ष्मणो रावणसायकार्त-
श्चचाल चापं शिथिलं प्रगृह्य ।
पुनश्च संज्ञां प्रतिलभ्य कृच्छ्रा-
च्चिच्छेद चापं त्रिदशेन्द्रशत्रोः

sa lakṣmaṇo rāvaṇasāyakārta-
ścacāla cāpaṃ śithilaṃ pragṛhya |
punaśca saṃjñāṃ pratilabhya kṛcchrā-
cciccheda cāpaṃ tridaśendraśatroḥ

निकृत्तचापं त्रिभिराजघान
बाणैस्तदा दाशरथिः शिताग्रैः ।
स सायकार्तो विचचाल राजा
कृच्छ्राच्च संज्ञां पुनराससाद

nikṛttacāpaṃ tribhirājaghāna
bāṇaistadā dāśarathiḥ śitāgraiḥ |
sa sāyakārto vicacāla rājā
kṛcchrācca saṃjñāṃ punarāsasāda

स कृत्तचापः शरताडितश्च
मेदार्द्रगात्रो रुधिरावसिक्तः ।
जग्राह शक्तिं स्वयमुग्रशक्तिः
स्वयंभुदत्तां युधि देवशत्रुः

sa kṛttacāpaḥ śaratāḍitaśca
medārdragātro rudhirāvasiktaḥ |
jagrāha śaktiṃ svayamugraśaktiḥ
svayaṃbhudattāṃ yudhi devaśatruḥ

स तां सधूमानलसंनिकाशां
वित्रासनां संयति वानराणाम् ।
चिक्षेप शक्तिं तरसा ज्वलन्तीं
सौमित्रये राक्षसराष्ट्रनाथः

sa tāṃ sadhūmānalasaṃnikāśāṃ
vitrāsanāṃ saṃyati vānarāṇām |
cikṣepa śaktiṃ tarasā jvalantīṃ
saumitraye rākṣasarāṣṭranāthaḥ

तामापतन्तीं भरतानुजोऽस्त्रै-
र्जघान बाणैश्च हुताग्निकल्पैः ।
तथापि सा तस्य विवेश शक्ति-
र्भुजान्तरं दाशरथेर्विशालम्

tāmāpatantīṃ bharatānujo'strai-
rjaghāna bāṇaiśca hutāgnikalpaiḥ |
tathāpi sā tasya viveśa śakti-
rbhujāntaraṃ dāśaratherviśālam

स शक्तिमाञ् शक्तिसमाहतः सन्
जज्वाल भूमौ स रघुप्रवीरः ।
तं विह्वलन्तं सहसाभ्युपेत्य
जग्राह राजा तरसा भुजाभ्याम्

sa śaktimāñ śaktisamāhataḥ san
jajvāla bhūmau sa raghupravīraḥ |
taṃ vihvalantaṃ sahasābhyupetya
jagrāha rājā tarasā bhujābhyām

हिमवान् मन्दरो मेरुस्त्रैलोक्यं वा सहामरैः ।
शक्यं भुजाभ्यामुद्धर्तुं न शक्यो भरतानुजः

himavān mandaro merustrailokyaṃ vā sahāmaraiḥ |
śakyaṃ bhujābhyāmuddhartuṃ na śakyo bharatānujaḥ

शक्त्या ब्राह्म्या तु सौमित्रिस्ताडितोऽपि स्तनान्तरे ।
विष्णोरमीमांस्यभागमात्मानं प्रत्यनुस्मरत्

śaktyā brāhmyā tu saumitristāḍito'pi stanāntare |
viṣṇoramīmāṃsyabhāgamātmānaṃ pratyanusmarat

ततो दानवदर्पघ्नं सौमित्रिं देवकण्टकः ।
तं पीडयित्वा बाहुभ्यां न प्रभुर्लङ्घनेऽभवत्

tato dānavadarpaghnaṃ saumitriṃ devakaṇṭakaḥ |
taṃ pīḍayitvā bāhubhyāṃ na prabhurlaṅghane'bhavat

ततः क्रुद्धो वायुसुतो रावणं समभिद्रवत् ।
आजघानोरसि क्रुद्धो वज्रकल्पेन मुष्टिना

tataḥ kruddho vāyusuto rāvaṇaṃ samabhidravat |
ājaghānorasi kruddho vajrakalpena muṣṭinā

तेन मुष्टिप्रहारेण रावणो राक्षसेश्वरः ।
जानुभ्यामगमद् भूमौ चचाल च पपात च

tena muṣṭiprahāreṇa rāvaṇo rākṣaseśvaraḥ |
jānubhyāmagamad bhūmau cacāla ca papāta ca

आस्यैश्च नेत्रैः श्रवणैः पपात रुधिरं बहु ।
विघूर्णमानो निश्चेष्टो रथोपस्थ उपाविशत्

āsyaiśca netraiḥ śravaṇaiḥ papāta rudhiraṃ bahu |
vighūrṇamāno niśceṣṭo rathopastha upāviśat

विसंज्ञो मूर्च्छितश्चासीन्न च स्थानं समालभत् ।
विसंज्ञं रावणं दृष्ट्वा समरे भीमविक्रमम्

visaṃjño mūrcchitaścāsīnna ca sthānaṃ samālabhat |
visaṃjñaṃ rāvaṇaṃ dṛṣṭvā samare bhīmavikramam

ऋषयो वानराश्चैव नेदुर्देवाश्च सासुराः ।
हनूमानथ तेजस्वी लक्ष्मणं रावणार्दितम्

ṛṣayo vānarāścaiva nedurdevāśca sāsurāḥ |
hanūmānatha tejasvī lakṣmaṇaṃ rāvaṇārditam

आनयद् राघवाभ्याशं बाहुभ्यां परिगृह्य तम् ।
वायुसूनोः सुहृत्त्वेन भक्त्या परमया च सः ।
शत्रूणामप्यकम्प्योऽपि लघुत्वमगमत् कपेः

ānayad rāghavābhyāśaṃ bāhubhyāṃ parigṛhya tam |
vāyusūnoḥ suhṛttvena bhaktyā paramayā ca saḥ |
śatrūṇāmapyakampyo'pi laghutvamagamat kapeḥ

तं समुत्सृज्य सा शक्तिः सौमित्रिं युधि निर्जितम् ।
रावणस्य रथे तस्मिन् स्थानं पुनरुपागमत्

taṃ samutsṛjya sā śaktiḥ saumitriṃ yudhi nirjitam |
rāvaṇasya rathe tasmin sthānaṃ punarupāgamat

रावणोऽपि महातेजाः प्राप्य संज्ञां महाहवे ।
आददे निशितान् बाणाञ्जग्राह च महद्धनुः

rāvaṇo'pi mahātejāḥ prāpya saṃjñāṃ mahāhave |
ādade niśitān bāṇāñjagrāha ca mahaddhanuḥ

आश्वस्तश्च विशल्यश्च लक्ष्मणः शत्रुसूदनः ।
विष्णोर्भागममीमांस्यमात्मानं प्रत्यनुस्मरन्

āśvastaśca viśalyaśca lakṣmaṇaḥ śatrusūdanaḥ |
viṣṇorbhāgamamīmāṃsyamātmānaṃ pratyanusmaran

निपातितमहावीरां वानराणां महाचमूम् ।
राघवस्तु रणे दृष्ट्वा रावणं समभिद्रवत्

nipātitamahāvīrāṃ vānarāṇāṃ mahācamūm |
rāghavastu raṇe dṛṣṭvā rāvaṇaṃ samabhidravat

अथैनमनुसंक्रम्य हनूमान् वाक्यमब्रवीत् ।
मम पृष्ठं समारुह्य राक्षसं शास्तुमर्हसि

athainamanusaṃkramya hanūmān vākyamabravīt |
mama pṛṣṭhaṃ samāruhya rākṣasaṃ śāstumarhasi

विष्णुर्यथा गरुत्मन्तमारुह्यामरवैरिणम् ।
तच्छ्रुत्वा राघवो वाक्यं वायुपुत्रेण भाषितम्

viṣṇuryathā garutmantamāruhyāmaravairiṇam |
tacchrutvā rāghavo vākyaṃ vāyuputreṇa bhāṣitam

अथारुरोह सहसा हनूमन्तं महाकपिम् ।
रथस्थं रावणं संख्ये ददर्श मनुजाधिपः

athāruroha sahasā hanūmantaṃ mahākapim |
rathasthaṃ rāvaṇaṃ saṃkhye dadarśa manujādhipaḥ

तमालोक्य महातेजाः प्रदुद्राव स रावणम् ।
वैरोचनमिव क्रुद्धो विष्णुरभ्युद्यतायुधः

tamālokya mahātejāḥ pradudrāva sa rāvaṇam |
vairocanamiva kruddho viṣṇurabhyudyatāyudhaḥ

ज्याशब्दमकरोत् तीव्रं वज्रनिष्पेषनिष्ठुरम् ।
गिरा गम्भीरया रामो राक्षसेन्द्रमुवाच ह

jyāśabdamakarot tīvraṃ vajraniṣpeṣaniṣṭhuram |
girā gambhīrayā rāmo rākṣasendramuvāca ha

तिष्ठ तिष्ठ मम त्वं हि कृत्वा विप्रियमीदृशम् ।
क्व नु राक्षसशार्दूल गत्वा मोक्षमवाप्स्यसि

tiṣṭha tiṣṭha mama tvaṃ hi kṛtvā vipriyamīdṛśam |
kva nu rākṣasaśārdūla gatvā mokṣamavāpsyasi

यदीन्द्रवैवस्वतभास्करान् वा
स्वयंभुवैश्वानरशंकरान् वा ।
गमिष्यसि त्वं दशधा दिशो वा
तथापि मे नाद्य गतो विमोक्ष्यसे

yadīndravaivasvatabhāskarān vā
svayaṃbhuvaiśvānaraśaṃkarān vā |
gamiṣyasi tvaṃ daśadhā diśo vā
tathāpi me nādya gato vimokṣyase

यश्चैष शक्त्या निहतस्त्वयाद्य
गच्छन् विषादं सहसाभ्युपेत्य ।
स एष रक्षोगणराज मृत्युः
सपुत्रपौत्रस्य तवाद्य युद्धे

yaścaiṣa śaktyā nihatastvayādya
gacchan viṣādaṃ sahasābhyupetya |
sa eṣa rakṣogaṇarāja mṛtyuḥ
saputrapautrasya tavādya yuddhe

एतेन चात्यद्भुतदर्शनानि
शरैर्जनस्थानकृतालयानि ।
चतुर्दशान्यात्तवरायुधानि
रक्षःसहस्राणि निषूदितानि

etena cātyadbhutadarśanāni
śarairjanasthānakṛtālayāni |
caturdaśānyāttavarāyudhāni
rakṣaḥsahasrāṇi niṣūditāni

राघवस्य वचः श्रुत्वा राक्षसेन्द्रो महाबलः ।
वायुपुत्रं महावेगं वहन्तं राघवं रणे

rāghavasya vacaḥ śrutvā rākṣasendro mahābalaḥ |
vāyuputraṃ mahāvegaṃ vahantaṃ rāghavaṃ raṇe

रोषेण महताऽऽविष्टः पूर्ववैरमनुस्मरन् ।
आजघान शरैर्दीप्तैः कालानलशिखोपमैः

roṣeṇa mahatā''viṣṭaḥ pūrvavairamanusmaran |
ājaghāna śarairdīptaiḥ kālānalaśikhopamaiḥ

राक्षसेनाहवे तस्य ताडितस्यापि सायकैः ।
स्वभावतेजोयुक्तस्य भूयस्तेजोऽभ्यवर्धत

rākṣasenāhave tasya tāḍitasyāpi sāyakaiḥ |
svabhāvatejoyuktasya bhūyastejo'bhyavardhata

ततो रामो महातेजा रावणेन कृतव्रणम् ।
दृष्ट्वा प्लवगशार्दूलं क्रोधस्य वशमेयिवान्

tato rāmo mahātejā rāvaṇena kṛtavraṇam |
dṛṣṭvā plavagaśārdūlaṃ krodhasya vaśameyivān

तस्याभिसंक्रम्य रथं सचक्रं
साश्वध्वजच्छत्रमहापताकम् ।
ससारथिं साशनिशूलखड्गं
रामः प्रचिच्छेद शितैः शराग्रैः

tasyābhisaṃkramya rathaṃ sacakraṃ
sāśvadhvajacchatramahāpatākam |
sasārathiṃ sāśaniśūlakhaḍgaṃ
rāmaḥ praciccheda śitaiḥ śarāgraiḥ

अथेन्द्रशत्रुं तरसा जघान
बाणेन वज्राशनिसंनिभेन ।
भुजान्तरे व्यूढसुजातरूपे
वज्रेण मेरुं भगवानिवेन्द्रः

athendraśatruṃ tarasā jaghāna
bāṇena vajrāśanisaṃnibhena |
bhujāntare vyūḍhasujātarūpe
vajreṇa meruṃ bhagavānivendraḥ

यो वज्रपाताशनिसंनिपाता-
न्न चुक्षुभे नापि चचाल राजा ।
स रामबाणाभिहतो भृशार्त-
श्चचाल चापं च मुमोच वीरः

yo vajrapātāśanisaṃnipātā-
nna cukṣubhe nāpi cacāla rājā |
sa rāmabāṇābhihato bhṛśārta-
ścacāla cāpaṃ ca mumoca vīraḥ

तं विह्वलन्तं प्रसमीक्ष्य रामः
समाददे दीप्तमथार्धचन्द्रम् ।
तेनार्कवर्णं सहसा किरीटं
चिच्छेद रक्षोधिपतेर्महात्मा

taṃ vihvalantaṃ prasamīkṣya rāmaḥ
samādade dīptamathārdhacandram |
tenārkavarṇaṃ sahasā kirīṭaṃ
ciccheda rakṣodhipatermahātmā

तं निर्विषाशीविषसंनिकाशं
शान्तार्चिषं सूर्यमिवाप्रकाशम् ।
गतश्रियं कृत्तकिरीटकूट-
मुवाच रामो युधि राक्षसेन्द्रम्

taṃ nirviṣāśīviṣasaṃnikāśaṃ
śāntārciṣaṃ sūryamivāprakāśam |
gataśriyaṃ kṛttakirīṭakūṭa-
muvāca rāmo yudhi rākṣasendram

कृतं त्वया कर्म महत् सुभीमं
हतप्रवीरश्च कृतस्त्वयाहम् ।
तस्मात् परिश्रान्त इति व्यवस्य
न त्वां शरैर्मृत्युवशं नयामि

kṛtaṃ tvayā karma mahat subhīmaṃ
hatapravīraśca kṛtastvayāham |
tasmāt pariśrānta iti vyavasya
na tvāṃ śarairmṛtyuvaśaṃ nayāmi

प्रयाहि जानामि रणार्दितस्त्वं
प्रविश्य रात्रिंचरराज लङ्काम् ।
आश्वस्य निर्याहि रथी च धन्वी
तदा बलं प्रेक्ष्यसि मे रथस्थः

prayāhi jānāmi raṇārditastvaṃ
praviśya rātriṃcararāja laṅkām |
āśvasya niryāhi rathī ca dhanvī
tadā balaṃ prekṣyasi me rathasthaḥ

स एवमुक्तो हतदर्पहर्षो
निकृत्तचापः स हताश्वसूतः ।
शरार्दितो भग्नमहाकिरीटो
विवेश लङ्कां सहसा स्म राजा

sa evamukto hatadarpaharṣo
nikṛttacāpaḥ sa hatāśvasūtaḥ |
śarārdito bhagnamahākirīṭo
viveśa laṅkāṃ sahasā sma rājā

तस्मिन् प्रविष्टे रजनीचरेन्द्रे
महाबले दानवदेवशत्रौ ।
हरीन् विशल्यान् सह लक्ष्मणेन
चकार रामः परमाहवाग्रे

tasmin praviṣṭe rajanīcarendre
mahābale dānavadevaśatrau |
harīn viśalyān saha lakṣmaṇena
cakāra rāmaḥ paramāhavāgre

तस्मिन् प्रभग्ने त्रिदशेन्द्रशत्रौ
सुरासुरा भूतगणा दिशश्च ।
ससागराः सर्षिमहोरगाश्च
तथैव भूम्यम्बुचराः प्रहृष्टाः

tasmin prabhagne tridaśendraśatrau
surāsurā bhūtagaṇā diśaśca |
sasāgarāḥ sarṣimahoragāśca
tathaiva bhūmyambucarāḥ prahṛṣṭāḥ