सर्ग 56: हनुमान द्वारा अकम्पन का वध

तद् दृष्ट्वा सुमहत् कर्म कृतं वानरसत्तमैः ।
क्रोधमाहारयामास युधि तीव्रमकम्पनः

tad dṛṣṭvā sumahat karma kṛtaṃ vānarasattamaiḥ |
krodhamāhārayāmāsa yudhi tīvramakampanaḥ

क्रोधमूिर्च्छत तरूपस्तु धुन्वन् परमकार्मुकम् ।
दृष्ट्वा तु कर्म शत्रूणां सारथिं वाक्यमब्रवीत्

krodhamūircchata tarūpastu dhunvan paramakārmukam |
dṛṣṭvā tu karma śatrūṇāṃ sārathiṃ vākyamabravīt

तत्रैव तावत् त्वरितो रथं प्रापय सारथे ।
एते च बलिनो घ्नन्ति सुबहून् राक्षसान् रणे

tatraiva tāvat tvarito rathaṃ prāpaya sārathe |
ete ca balino ghnanti subahūn rākṣasān raṇe

एते च बलवन्तो वा भीमकोपाश्च वानराः ।
द्रुमशैलप्रहरणास्तिष्ठन्ति प्रमुखे मम

ete ca balavanto vā bhīmakopāśca vānarāḥ |
drumaśailapraharaṇāstiṣṭhanti pramukhe mama

एतान् निहन्तुमिच्छामि समरश्लाघिनो ह्यहम् ।
एतैः प्रमथितं सर्वं रक्षसां दृश्यते बलम्

etān nihantumicchāmi samaraślāghino hyaham |
etaiḥ pramathitaṃ sarvaṃ rakṣasāṃ dṛśyate balam

ततः प्रचलिताश्वेन रथेन रथिनां वरः ।
हरीनभ्यपतद् दूराच्छरजालैरकम्पनः

tataḥ pracalitāśvena rathena rathināṃ varaḥ |
harīnabhyapatad dūrāccharajālairakampanaḥ

न स्थातुं वानराः शेकुः किं पुनर्योद्धुमाहवे ।
अकम्पनशरैर्भग्नाः सर्व एवाभिदुद्रुवुः

na sthātuṃ vānarāḥ śekuḥ kiṃ punaryoddhumāhave |
akampanaśarairbhagnāḥ sarva evābhidudruvuḥ

तान् मृत्युवशमापन्नानकम्पनशरानुगान् ।
समीक्ष्य हनुमान् ज्ञातीनुपतस्थे महाबलः

tān mṛtyuvaśamāpannānakampanaśarānugān |
samīkṣya hanumān jñātīnupatasthe mahābalaḥ

तं महाप्लवगं दृष्ट्वा सर्वे ते प्लवगर्षभाः ।
समेत्य समरे वीराः संहृष्टाः पर्यवारयन्

taṃ mahāplavagaṃ dṛṣṭvā sarve te plavagarṣabhāḥ |
sametya samare vīrāḥ saṃhṛṣṭāḥ paryavārayan

व्यवस्थितं हनूमन्तं ते दृष्ट्वा प्लवगर्षभाः ।
बभूवुर्बलवन्तो हि बलवन्तमुपाश्रिताः

vyavasthitaṃ hanūmantaṃ te dṛṣṭvā plavagarṣabhāḥ |
babhūvurbalavanto hi balavantamupāśritāḥ

अकम्पनस्तु शैलाभं हनूमन्तमवस्थितम् ।
महेन्द्र इव धाराभिः शरैरभिववर्ष ह

akampanastu śailābhaṃ hanūmantamavasthitam |
mahendra iva dhārābhiḥ śarairabhivavarṣa ha

अचिन्तयित्वा बाणौघान् शरीरे पातितान् कपिः ।
अकम्पनवधार्थाय मनो दध्रे महाबलः

acintayitvā bāṇaughān śarīre pātitān kapiḥ |
akampanavadhārthāya mano dadhre mahābalaḥ

स प्रहस्य महातेजा हनूमान् मारुतात्मजः ।
अभिदुद्राव तद्रक्षः कम्पयन्निव मेदिनीम्

sa prahasya mahātejā hanūmān mārutātmajaḥ |
abhidudrāva tadrakṣaḥ kampayanniva medinīm

तस्याथ नर्दमानस्य दीप्यमानस्य तेजसा ।
बभूव रूपं दुर्धर्षं दीप्तस्येव विभावसोः

tasyātha nardamānasya dīpyamānasya tejasā |
babhūva rūpaṃ durdharṣaṃ dīptasyeva vibhāvasoḥ

आत्मानं त्वप्रहरणं ज्ञात्वा क्रोधसमन्वितः ।
शैलमुत्पाटयामास वेगेन हरिपुङ्गवः

ātmānaṃ tvapraharaṇaṃ jñātvā krodhasamanvitaḥ |
śailamutpāṭayāmāsa vegena haripuṅgavaḥ

गृहीत्वा सुमहाशैलं पाणिनैकेन मारुतिः ।
स विनद्य महानादं भ्रामयामास वीर्यवान्

gṛhītvā sumahāśailaṃ pāṇinaikena mārutiḥ |
sa vinadya mahānādaṃ bhrāmayāmāsa vīryavān

ततस्तमभिदुद्राव राक्षसेन्द्रमकम्पनम् ।
पुरा हि नमुचिं संख्ये वज्रेणेव पुरंदरः

tatastamabhidudrāva rākṣasendramakampanam |
purā hi namuciṃ saṃkhye vajreṇeva puraṃdaraḥ

अकम्पनस्तु तद् दृष्ट्वा गिरिशृङ्गं समुद्यतम् ।
दूरादेव महाबाणैरर्धचन्द्रैर्व्यदारयत्

akampanastu tad dṛṣṭvā giriśṛṅgaṃ samudyatam |
dūrādeva mahābāṇairardhacandrairvyadārayat

तं पर्वताग्रमाकाशे रक्षोबाणविदारितम् ।
विकीर्णं पतितं दृष्ट्वा हनूमान् क्रोधमूिर्च्छतः

taṃ parvatāgramākāśe rakṣobāṇavidāritam |
vikīrṇaṃ patitaṃ dṛṣṭvā hanūmān krodhamūircchataḥ

सोऽश्वकर्णं समासाद्य रोषदर्पान्वितो हरिः ।
तूर्णमुत्पाटयामास महागिरिमिवोच्छ्रितम्

so'śvakarṇaṃ samāsādya roṣadarpānvito hariḥ |
tūrṇamutpāṭayāmāsa mahāgirimivocchritam

तं गृहीत्वा महास्कन्धं सोऽश्वकर्णं महाद्युतिः ।
प्रगृह्य परया प्रीत्या भ्रामयामास संयुगे

taṃ gṛhītvā mahāskandhaṃ so'śvakarṇaṃ mahādyutiḥ |
pragṛhya parayā prītyā bhrāmayāmāsa saṃyuge

प्रधावन्नुरुवेगेन बभञ्ज तरसा द्रुमान् ।
हनूमान् परमक्रुद्धश्चरणैर्दारयन् महीम्

pradhāvannuruvegena babhañja tarasā drumān |
hanūmān paramakruddhaścaraṇairdārayan mahīm

गजांश्च सगजारोहान् सरथान् रथिनस्तथा ।
जघान हनुमान् धीमान् राक्षसांश्च पदातिगान्

gajāṃśca sagajārohān sarathān rathinastathā |
jaghāna hanumān dhīmān rākṣasāṃśca padātigān

तमन्तकमिव क्रुद्धं सद्रुमं प्राणहारिणम् ।
हनूमन्तमभिप्रेक्ष्य राक्षसा विप्रदुद्रुवुः

tamantakamiva kruddhaṃ sadrumaṃ prāṇahāriṇam |
hanūmantamabhiprekṣya rākṣasā vipradudruvuḥ

तमापतन्तं संक्रुद्धं राक्षसानां भयावहम् ।
ददर्शाकम्पनो वीरश्चुक्षोभ च ननाद च

tamāpatantaṃ saṃkruddhaṃ rākṣasānāṃ bhayāvaham |
dadarśākampano vīraścukṣobha ca nanāda ca

स चतुर्दशभिर्बाणैर्निशितैर्देहदारणैः ।
निर्बिभेद महावीर्यं हनूमन्तमकम्पनः

sa caturdaśabhirbāṇairniśitairdehadāraṇaiḥ |
nirbibheda mahāvīryaṃ hanūmantamakampanaḥ

स तथा विप्रकीर्णस्तु नाराचैः शितशक्तिभिः ।
हनूमान् ददृशे वीरः प्ररूढ इव सानुमान्

sa tathā viprakīrṇastu nārācaiḥ śitaśaktibhiḥ |
hanūmān dadṛśe vīraḥ prarūḍha iva sānumān

विरराज महावीर्यो महाकायो महाबलः ।
पुष्पिताशोकसंकाशो विधूम इव पावकः

virarāja mahāvīryo mahākāyo mahābalaḥ |
puṣpitāśokasaṃkāśo vidhūma iva pāvakaḥ

ततोऽन्यं वृक्षमुत्पाट्य कृत्वा वेगमनुत्तमम् ।
शिरस्याभिजघानाशु राक्षसेन्द्रमकम्पनम्

tato'nyaṃ vṛkṣamutpāṭya kṛtvā vegamanuttamam |
śirasyābhijaghānāśu rākṣasendramakampanam

स वृक्षेण हतस्तेन सक्रोधेन महात्मना ।
राक्षसो वानरेन्द्रेण पपात च ममार च

sa vṛkṣeṇa hatastena sakrodhena mahātmanā |
rākṣaso vānarendreṇa papāta ca mamāra ca

तं दृष्ट्वा निहतं भूमौ राक्षसेन्द्रमकम्पनम् ।
व्यथिता राक्षसाः सर्वे क्षितिकम्प इव द्रुमाः

taṃ dṛṣṭvā nihataṃ bhūmau rākṣasendramakampanam |
vyathitā rākṣasāḥ sarve kṣitikampa iva drumāḥ

त्यक्तप्रहरणाः सर्वे राक्षसास्ते पराजिताः ।
लङ्कामभिययुस्त्रासाद् वानरैस्तैरभिद्रुताः

tyaktapraharaṇāḥ sarve rākṣasāste parājitāḥ |
laṅkāmabhiyayustrāsād vānaraistairabhidrutāḥ

ते मुक्तकेशाः सम्भ्रान्ता भग्नमानाः पराजिताः ।
भयाच्छ्रमजलैरङ्गैः प्रस्रवद्भिर्विदुद्रुवुः

te muktakeśāḥ sambhrāntā bhagnamānāḥ parājitāḥ |
bhayācchramajalairaṅgaiḥ prasravadbhirvidudruvuḥ

अन्योन्यं ये प्रमथ्नन्तो विविशुर्नगरं भयात् ।
पृष्ठतस्ते तु सम्मूढाः प्रेक्षमाणा मुहुर्मुहुः

anyonyaṃ ye pramathnanto viviśurnagaraṃ bhayāt |
pṛṣṭhataste tu sammūḍhāḥ prekṣamāṇā muhurmuhuḥ

तेषु लङ्कां प्रविष्टेषु राक्षसेषु महाबलाः ।
समेत्य हरयः सर्वे हनूमन्तमपूजयन्

teṣu laṅkāṃ praviṣṭeṣu rākṣaseṣu mahābalāḥ |
sametya harayaḥ sarve hanūmantamapūjayan

सोऽपि प्रवृद्धस्तान् सर्वान् हरीन् सम्प्रत्यपूजयत् ।
हनूमान् सत्त्वसम्पन्नो यथार्हमनुकूलतः

so'pi pravṛddhastān sarvān harīn sampratyapūjayat |
hanūmān sattvasampanno yathārhamanukūlataḥ

विनेदुश्च यथाप्राणं हरयो जितकाशिनः ।
चकृषुश्च पुनस्तत्र सप्राणानेव राक्षसान्

vineduśca yathāprāṇaṃ harayo jitakāśinaḥ |
cakṛṣuśca punastatra saprāṇāneva rākṣasān

स वीरशोभामभजन्महाकपिः
समेत्य रक्षांसि निहत्य मारुतिः ।
महासुरं भीमममित्रनाशनं
विष्णुर्यथैवोरुबलं चमूमुखे

sa vīraśobhāmabhajanmahākapiḥ
sametya rakṣāṃsi nihatya mārutiḥ |
mahāsuraṃ bhīmamamitranāśanaṃ
viṣṇuryathaivorubalaṃ camūmukhe

अपूजयन् देवगणास्तदाकपिं
स्वयं च रामोऽतिबलश्च लक्ष्मणः ।
तथैव सुग्रीवमुखाः प्लवंगमा
विभीषणश्चैव महाबलस्तदा

apūjayan devagaṇāstadākapiṃ
svayaṃ ca rāmo'tibalaśca lakṣmaṇaḥ |
tathaiva sugrīvamukhāḥ plavaṃgamā
vibhīṣaṇaścaiva mahābalastadā