सर्ग 51: रावण द्वारा धूम्राक्ष को युद्ध में भेजना

तेषां तु तुमुलं शब्दं वानराणां महौजसाम् ।
नर्दतां राक्षसैः सार्धं तदा शुश्राव रावणः

teṣāṃ tu tumulaṃ śabdaṃ vānarāṇāṃ mahaujasām |
nardatāṃ rākṣasaiḥ sārdhaṃ tadā śuśrāva rāvaṇaḥ

स्निग्धगम्भीरनिर्घोषं श्रुत्वा तं निनदं भृशम् ।
सचिवानां ततस्तेषां मध्ये वचनमब्रवीत्

snigdhagambhīranirghoṣaṃ śrutvā taṃ ninadaṃ bhṛśam |
sacivānāṃ tatasteṣāṃ madhye vacanamabravīt

यथासौ सम्प्रहृष्टानां वानराणामुपस्थितः ।
बहूनां सुमहान् नादो मेघानामिव गर्जताम्

yathāsau samprahṛṣṭānāṃ vānarāṇāmupasthitaḥ |
bahūnāṃ sumahān nādo meghānāmiva garjatām

सुव्यक्तं महती प्रीतिरेतेषां नात्र संशयः ।
तथाहि विपुलैर्नादैश्चुक्षुभे लवणार्णवः

suvyaktaṃ mahatī prītireteṣāṃ nātra saṃśayaḥ |
tathāhi vipulairnādaiścukṣubhe lavaṇārṇavaḥ

तौ तु बद्धौ शरैस्तीक्ष्णैर्भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ ।
अयं च सुमहान् नादः शङ्कां जनयतीव मे

tau tu baddhau śaraistīkṣṇairbhrātarau rāmalakṣmaṇau |
ayaṃ ca sumahān nādaḥ śaṅkāṃ janayatīva me

एवं च वचनं चोक्त्वा मन्त्रिणो राक्षसेश्वरः ।
उवाच नैर्ऋतांस्तत्र समीपपरिवर्तिनः

evaṃ ca vacanaṃ coktvā mantriṇo rākṣaseśvaraḥ |
uvāca nairṛtāṃstatra samīpaparivartinaḥ

ज्ञायतां तूर्णमेतेषां सर्वेषां च वनौकसाम् ।
शोककाले समुत्पन्ने हर्षकारणमुत्थितम्

jñāyatāṃ tūrṇameteṣāṃ sarveṣāṃ ca vanaukasām |
śokakāle samutpanne harṣakāraṇamutthitam

तथोक्तास्ते सुसम्भ्रान्ताः प्राकारमधिरुह्य च ।
ददृशुः पालितां सेनां सुग्रीवेण महात्मना

tathoktāste susambhrāntāḥ prākāramadhiruhya ca |
dadṛśuḥ pālitāṃ senāṃ sugrīveṇa mahātmanā

तौ च मुक्तौ सुघोरेण शरबन्धेन राघवौ ।
समुत्थितौ महाभागौ विषेदुः सर्वराक्षसाः

tau ca muktau sughoreṇa śarabandhena rāghavau |
samutthitau mahābhāgau viṣeduḥ sarvarākṣasāḥ

संत्रस्तहृदयाः सर्वे प्राकारादवरुह्य ते ।
विवर्णा राक्षसा घोरा राक्षसेन्द्रमुपस्थिताः

saṃtrastahṛdayāḥ sarve prākārādavaruhya te |
vivarṇā rākṣasā ghorā rākṣasendramupasthitāḥ

तदप्रियं दीनमुखा रावणस्य च राक्षसाः ।
कृत्स्नं निवेदयामासुर्यथावद् वाक्यकोविदाः

tadapriyaṃ dīnamukhā rāvaṇasya ca rākṣasāḥ |
kṛtsnaṃ nivedayāmāsuryathāvad vākyakovidāḥ

यौ ताविन्द्रजिता युद्धे भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ ।
निबद्धौ शरबन्धेन निष्प्रकम्पभुजौ कृतौ

yau tāvindrajitā yuddhe bhrātarau rāmalakṣmaṇau |
nibaddhau śarabandhena niṣprakampabhujau kṛtau

विमुक्तौ शरबन्धेन दृश्येते तौ रणाजिरे ।
पाशानिव गजौ छित्त्वा गजेन्द्रसमविक्रमौ

vimuktau śarabandhena dṛśyete tau raṇājire |
pāśāniva gajau chittvā gajendrasamavikramau

तच्छ्रुत्वा वचनं तेषां राक्षसेन्द्रो महाबलः ।
चिन्ताशोकसमाक्रान्तो विवर्णवदनोऽभवत्

tacchrutvā vacanaṃ teṣāṃ rākṣasendro mahābalaḥ |
cintāśokasamākrānto vivarṇavadano'bhavat

घोरैर्दत्तवरैर्बद्धौ शरैराशीविषोपमैः ।
अमोघैः सूर्यसंकाशैः प्रमथ्येन्द्रजिता युधि

ghorairdattavarairbaddhau śarairāśīviṣopamaiḥ |
amoghaiḥ sūryasaṃkāśaiḥ pramathyendrajitā yudhi

तदस्त्रबन्धमासाद्य यदि मुक्तौ रिपू मम ।
संशयस्थमिदं सर्वमनुपश्याम्यहं बलम्

tadastrabandhamāsādya yadi muktau ripū mama |
saṃśayasthamidaṃ sarvamanupaśyāmyahaṃ balam

निष्फलाः खलु संवृत्ताः शराः पावकतेजसः ।
आदत्तं यैस्तु संग्रामे रिपूणां जीवितं मम

niṣphalāḥ khalu saṃvṛttāḥ śarāḥ pāvakatejasaḥ |
ādattaṃ yaistu saṃgrāme ripūṇāṃ jīvitaṃ mama

एवमुक्त्वा तु संक्रुद्धो निःश्वसन्नुरगो यथा ।
अब्रवीद् रक्षसां मध्ये धूम्राक्षं नाम राक्षसम्

evamuktvā tu saṃkruddho niḥśvasannurago yathā |
abravīd rakṣasāṃ madhye dhūmrākṣaṃ nāma rākṣasam

बलेन महता युक्तो रक्षसां भीमविक्रम ।
त्वं वधायाशु निर्याहि रामस्य सह वानरैः

balena mahatā yukto rakṣasāṃ bhīmavikrama |
tvaṃ vadhāyāśu niryāhi rāmasya saha vānaraiḥ

एवमुक्तस्तु धूम्राक्षो राक्षसेन्द्रेण धीमता ।
परिक्रम्य ततः शीघ्रं निर्जगाम नृपालयात्

evamuktastu dhūmrākṣo rākṣasendreṇa dhīmatā |
parikramya tataḥ śīghraṃ nirjagāma nṛpālayāt

अभिनिष्क्रम्य तद् द्वारं बलाध्यक्षमुवाच ह ।
त्वरयस्व बलं शीघ्रं किं चिरेण युयुत्सतः

abhiniṣkramya tad dvāraṃ balādhyakṣamuvāca ha |
tvarayasva balaṃ śīghraṃ kiṃ cireṇa yuyutsataḥ

धूम्राक्षवचनं श्रुत्वा बलाध्यक्षो बलानुगः ।
बलमुद्योजयामास रावणस्याज्ञया भृशम्

dhūmrākṣavacanaṃ śrutvā balādhyakṣo balānugaḥ |
balamudyojayāmāsa rāvaṇasyājñayā bhṛśam

ते बद्धघण्टा बलिनो घोररूपा निशाचराः ।
विनद्यमानाः संहृष्टा धूम्राक्षं पर्यवारयन्

te baddhaghaṇṭā balino ghorarūpā niśācarāḥ |
vinadyamānāḥ saṃhṛṣṭā dhūmrākṣaṃ paryavārayan

विविधायुधहस्ताश्च शूलमुद्गरपाणयः ।
गदाभिः पट्टिशैर्दण्डैरायसैर्मुसलैरपि

vividhāyudhahastāśca śūlamudgarapāṇayaḥ |
gadābhiḥ paṭṭiśairdaṇḍairāyasairmusalairapi

परिघैर्भिन्दिपालैश्च भल्लैः पाशैः परश्वधैः ।
निर्ययू राक्षसा घोरा नर्दन्तो जलदा यथा

parighairbhindipālaiśca bhallaiḥ pāśaiḥ paraśvadhaiḥ |
niryayū rākṣasā ghorā nardanto jaladā yathā

रथैः कवचिनस्त्वन्ये ध्वजैश्च समलंकृतैः ।
सुवर्णजालविहितैः खरैश्च विविधाननैः

rathaiḥ kavacinastvanye dhvajaiśca samalaṃkṛtaiḥ |
suvarṇajālavihitaiḥ kharaiśca vividhānanaiḥ

हयैः परमशीघ्रैश्च गजैश्चैव मदोत्कटैः ।
निर्ययुर्नैर्ऋतव्याघ्रा व्याघ्रा इव दुरासदाः

hayaiḥ paramaśīghraiśca gajaiścaiva madotkaṭaiḥ |
niryayurnairṛtavyāghrā vyāghrā iva durāsadāḥ

वृकसिंहमुखैर्युक्तं खरैः कनकभूषितैः ।
आरुरोह रथं दिव्यं धूम्राक्षः खरनिःस्वनः

vṛkasiṃhamukhairyuktaṃ kharaiḥ kanakabhūṣitaiḥ |
āruroha rathaṃ divyaṃ dhūmrākṣaḥ kharaniḥsvanaḥ

स निर्यातो महावीर्यो धूम्राक्षो राक्षसैर्वृतः ।
हसन् वै पश्चिमद्वाराद्धनूमान् यत्र तिष्ठति

sa niryāto mahāvīryo dhūmrākṣo rākṣasairvṛtaḥ |
hasan vai paścimadvārāddhanūmān yatra tiṣṭhati

रथप्रवरमास्थाय खरयुक्तं खरस्वनम् ।
प्रयान्तं तु महाघोरं राक्षसं भीमदर्शनम्

rathapravaramāsthāya kharayuktaṃ kharasvanam |
prayāntaṃ tu mahāghoraṃ rākṣasaṃ bhīmadarśanam

अन्तरिक्षगताः क्रूराः शकुनाः प्रत्यषेधयन् ।
रथशीर्षे महाभीमो गृध्रश्च निपपात ह

antarikṣagatāḥ krūrāḥ śakunāḥ pratyaṣedhayan |
rathaśīrṣe mahābhīmo gṛdhraśca nipapāta ha

ध्वजाग्रे ग्रथिताश्चैव निपेतुः कुणपाशनाः ।
रुधिरार्द्रो महान् श्वेतः कबन्धः पतितो भुवि

dhvajāgre grathitāścaiva nipetuḥ kuṇapāśanāḥ |
rudhirārdro mahān śvetaḥ kabandhaḥ patito bhuvi

विस्वरं चोत्सृजन्नादान् धूम्राक्षस्य निपातितः ।
ववर्ष रुधिरं देवः संचचाल च मेदिनी

visvaraṃ cotsṛjannādān dhūmrākṣasya nipātitaḥ |
vavarṣa rudhiraṃ devaḥ saṃcacāla ca medinī

प्रतिलोमं ववौ वायुर्निर्घातसमनिःस्वनः ।
तिमिरौघावृतास्तत्र दिशश्च न चकाशिरे

pratilomaṃ vavau vāyurnirghātasamaniḥsvanaḥ |
timiraughāvṛtāstatra diśaśca na cakāśire

स तूत्पातांस्ततो दृष्ट्वा राक्षसानां भयावहान् ।
प्रादुर्भूतान् सुघोरांश्च धूम्राक्षो व्यथितोऽभवत् ।
मुमुहू राक्षसाः सर्वे धूम्राक्षस्य पुरःसराः

sa tūtpātāṃstato dṛṣṭvā rākṣasānāṃ bhayāvahān |
prādurbhūtān sughorāṃśca dhūmrākṣo vyathito'bhavat |
mumuhū rākṣasāḥ sarve dhūmrākṣasya puraḥsarāḥ

ततः सुभीमो बहुभिर्निशाचरै-
र्वृतोऽभिनिष्क्रम्य रणोत्सुको बली ।
ददर्श तां राघवबाहुपालितां
महौघकल्पां बहु वानरीं चमूम्

tataḥ subhīmo bahubhirniśācarai-
rvṛto'bhiniṣkramya raṇotsuko balī |
dadarśa tāṃ rāghavabāhupālitāṃ
mahaughakalpāṃ bahu vānarīṃ camūm