सर्ग 52: हनुमान द्वारा धूम्राक्ष का वध

धूम्राक्षं प्रेक्ष्य निर्यान्तं राक्षसं भीमविक्रमम् ।
विनेदुर्वानराः सर्वे प्रहृष्टा युद्धकाङ्क्षिणः

dhūmrākṣaṃ prekṣya niryāntaṃ rākṣasaṃ bhīmavikramam |
vinedurvānarāḥ sarve prahṛṣṭā yuddhakāṅkṣiṇaḥ

तेषां सुतुमुलं युद्धं संजज्ञे कपिरक्षसाम् ।
अन्योन्यं पादपैर्घोरैर्निघ्नतां शूलमुद्गरैः

teṣāṃ sutumulaṃ yuddhaṃ saṃjajñe kapirakṣasām |
anyonyaṃ pādapairghorairnighnatāṃ śūlamudgaraiḥ

राक्षसैर्वानरा घोरा विनिकृत्ताः समन्ततः ।
वानरै राक्षसाश्चापि द्रुमैर्भूमिसमीकृताः

rākṣasairvānarā ghorā vinikṛttāḥ samantataḥ |
vānarai rākṣasāścāpi drumairbhūmisamīkṛtāḥ

राक्षसास्त्वभिसंक्रुद्धा वानरान् निशितैः शरैः ।
विव्यधुर्घोरसंकाशैः कङ्कपत्रैरजिह्मगैः

rākṣasāstvabhisaṃkruddhā vānarān niśitaiḥ śaraiḥ |
vivyadhurghorasaṃkāśaiḥ kaṅkapatrairajihmagaiḥ

ते गदाभिश्च भीमाभिः पट्टिशैः कूटमुद्गरैः ।
घोरैश्च परिघैश्चित्रैस्त्रिशूलैश्चापि संश्रितैः

te gadābhiśca bhīmābhiḥ paṭṭiśaiḥ kūṭamudgaraiḥ |
ghoraiśca parighaiścitraistriśūlaiścāpi saṃśritaiḥ

विदार्यमाणा रक्षोभिर्वानरास्ते महाबलाः ।
अमर्षजनितोद्धर्षाश्चक्रुः कर्माण्यभीतवत्

vidāryamāṇā rakṣobhirvānarāste mahābalāḥ |
amarṣajanitoddharṣāścakruḥ karmāṇyabhītavat

शरनिर्भिन्नगात्रास्ते शूलनिर्भिन्नदेहिनः ।
जगृहुस्ते द्रुमांस्तत्र शिलाश्च हरियूथपाः

śaranirbhinnagātrāste śūlanirbhinnadehinaḥ |
jagṛhuste drumāṃstatra śilāśca hariyūthapāḥ

ते भीमवेगा हरयो नर्दमानास्ततस्ततः ।
ममन्थू राक्षसान् वीरान् नामानि च बभाषिरे

te bhīmavegā harayo nardamānāstatastataḥ |
mamanthū rākṣasān vīrān nāmāni ca babhāṣire

तद् बभूवाद्भुतं घोरं युद्धं वानररक्षसाम् ।
शिलाभिर्विविधाभिश्च बहुशाखैश्च पादपैः

tad babhūvādbhutaṃ ghoraṃ yuddhaṃ vānararakṣasām |
śilābhirvividhābhiśca bahuśākhaiśca pādapaiḥ

राक्षसा मथिताः केचिद् वानरैर्जितकाशिभिः ।
प्रवेमू रुधिरं केचिन्मुखै रुधिरभोजनाः

rākṣasā mathitāḥ kecid vānarairjitakāśibhiḥ |
pravemū rudhiraṃ kecinmukhai rudhirabhojanāḥ

पार्श्वेषु दारिताः केचित् केचिद् राशीकृता द्रुमैः ।
शिलाभिश्चूर्णिताः केचित् केचिद् दन्तैर्विदारिताः

pārśveṣu dāritāḥ kecit kecid rāśīkṛtā drumaiḥ |
śilābhiścūrṇitāḥ kecit kecid dantairvidāritāḥ

ध्वजैर्विमथितैर्भग्नैः खड्गैश्च विनिपातितैः ।
रथैर्विध्वंसितैः केचिद् व्यथिता रजनीचराः

dhvajairvimathitairbhagnaiḥ khaḍgaiśca vinipātitaiḥ |
rathairvidhvaṃsitaiḥ kecid vyathitā rajanīcarāḥ

गजेन्द्रैः पर्वताकारैः पर्वताग्रैर्वनौकसाम् ।
मथितैर्वाजिभिः कीर्णं सारोहैर्वसुधातलम्

gajendraiḥ parvatākāraiḥ parvatāgrairvanaukasām |
mathitairvājibhiḥ kīrṇaṃ sārohairvasudhātalam

वानरैर्भीमविक्रान्तैराप्लुत्योत्प्लुत्य वेगितैः ।
राक्षसाः करजैस्तीक्ष्णैर्मुखेषु विनिदारिताः

vānarairbhīmavikrāntairāplutyotplutya vegitaiḥ |
rākṣasāḥ karajaistīkṣṇairmukheṣu vinidāritāḥ

विषण्णवदना भूयो विप्रकीर्णशिरोरुहाः ।
मूढाः शोणितगन्धेन निपेतुर्धरणीतले

viṣaṇṇavadanā bhūyo viprakīrṇaśiroruhāḥ |
mūḍhāḥ śoṇitagandhena nipeturdharaṇītale

अन्ये तु परमक्रुद्धा राक्षसा भीमविक्रमाः ।
तलैरेवाभिधावन्ति वज्रस्पर्शसमैर्हरीन्

anye tu paramakruddhā rākṣasā bhīmavikramāḥ |
talairevābhidhāvanti vajrasparśasamairharīn

वानरैः पातयन्तस्ते वेगिता वेगवत्तरैः ।
मुष्टिभिश्चरणैर्दन्तैः पादपैश्चावपोथिताः

vānaraiḥ pātayantaste vegitā vegavattaraiḥ |
muṣṭibhiścaraṇairdantaiḥ pādapaiścāvapothitāḥ

सैन्यं तु विद्रुतं दृष्ट्वा धूम्राक्षो राक्षसर्षभः ।
रोषेण कदनं चक्रे वानराणां युयुत्सताम्

sainyaṃ tu vidrutaṃ dṛṣṭvā dhūmrākṣo rākṣasarṣabhaḥ |
roṣeṇa kadanaṃ cakre vānarāṇāṃ yuyutsatām

प्रासैः प्रमथिताः केचिद् वानराः शोणितस्रवाः ।
मुद्गरैराहताः केचित् पतिता धरणीतले

prāsaiḥ pramathitāḥ kecid vānarāḥ śoṇitasravāḥ |
mudgarairāhatāḥ kecit patitā dharaṇītale

परिघैर्मथिताः केचिद् भिन्दिपालैश्च दारिताः ।
पट्टिशैर्मथिताः केचिद् विह्वलन्तो गतासवः

parighairmathitāḥ kecid bhindipālaiśca dāritāḥ |
paṭṭiśairmathitāḥ kecid vihvalanto gatāsavaḥ

केचिद् विनिहता भूमौ रुधिरार्द्रा वनौकसः ।
केचिद् विद्राविता नष्टाः संक्रुद्धै राक्षसैर्युधि

kecid vinihatā bhūmau rudhirārdrā vanaukasaḥ |
kecid vidrāvitā naṣṭāḥ saṃkruddhai rākṣasairyudhi

विभिन्नहृदयाः केचिदेकपार्श्वेन शायिताः ।
विदारितास्त्रिशूलैश्च केचिदान्त्रैर्विनिःसृताः

vibhinnahṛdayāḥ kecidekapārśvena śāyitāḥ |
vidāritāstriśūlaiśca kecidāntrairviniḥsṛtāḥ

तत् सुभीमं महद्युद्धं हरिराक्षससंकुलम् ।
प्रबभौ शस्त्रबहुलं शिलापादपसंकुलम्

tat subhīmaṃ mahadyuddhaṃ harirākṣasasaṃkulam |
prababhau śastrabahulaṃ śilāpādapasaṃkulam

धनुर्ज्यातन्त्रिमधुरं हिक्कातालसमन्वितम् ।
मन्दस्तनितगीतं तद् युद्धगान्धर्वमाबभौ

dhanurjyātantrimadhuraṃ hikkātālasamanvitam |
mandastanitagītaṃ tad yuddhagāndharvamābabhau

धूम्राक्षस्तु धनुष्पाणिर्वानरान् रणमूर्धनि ।
हसन् विद्रावयामास दिशस्ताञ्छरवृष्टिभिः

dhūmrākṣastu dhanuṣpāṇirvānarān raṇamūrdhani |
hasan vidrāvayāmāsa diśastāñcharavṛṣṭibhiḥ

धूम्राक्षेणार्दितं सैन्यं व्यथितं प्रेक्ष्य मारुतिः ।
अभ्यवर्तत संक्रुद्धः प्रगृह्य विपुलां शिलाम्

dhūmrākṣeṇārditaṃ sainyaṃ vyathitaṃ prekṣya mārutiḥ |
abhyavartata saṃkruddhaḥ pragṛhya vipulāṃ śilām

क्रोधाद् द्विगुणताम्राक्षः पितुस्तुल्यपराक्रमः ।
शिलां तां पातयामास धूम्राक्षस्य रथं प्रति

krodhād dviguṇatāmrākṣaḥ pitustulyaparākramaḥ |
śilāṃ tāṃ pātayāmāsa dhūmrākṣasya rathaṃ prati

आपतन्तीं शिलां दृष्ट्वा गदामुद्यम्य सम्भ्रमात् ।
रथादाप्लुत्य वेगेन वसुधायां व्यतिष्ठत

āpatantīṃ śilāṃ dṛṣṭvā gadāmudyamya sambhramāt |
rathādāplutya vegena vasudhāyāṃ vyatiṣṭhata

सा प्रमथ्य रथं तस्य निपपात शिला भुवि ।
सचक्रकूबरं साश्वं सध्वजं सशरासनम्

sā pramathya rathaṃ tasya nipapāta śilā bhuvi |
sacakrakūbaraṃ sāśvaṃ sadhvajaṃ saśarāsanam

स भङ्क्त्वा तु रथं तस्य हनूमान् मारुतात्मजः ।
रक्षसां कदनं चक्रे सस्कन्धविटपैर्द्रुमैः

sa bhaṅktvā tu rathaṃ tasya hanūmān mārutātmajaḥ |
rakṣasāṃ kadanaṃ cakre saskandhaviṭapairdrumaiḥ

विभिन्नशिरसो भूत्वा राक्षसा रुधिरोक्षिताः ।
द्रुमैः प्रमथिताश्चान्ये निपेतुर्धरणीतले

vibhinnaśiraso bhūtvā rākṣasā rudhirokṣitāḥ |
drumaiḥ pramathitāścānye nipeturdharaṇītale

विद्राव्य राक्षसं सैन्यं हनूमान् मारुतात्मजः ।
गिरेः शिखरमादाय धूम्राक्षमभिदुद्रुवे

vidrāvya rākṣasaṃ sainyaṃ hanūmān mārutātmajaḥ |
gireḥ śikharamādāya dhūmrākṣamabhidudruve

तमापतन्तं धूम्राक्षो गदामुद्यम्य वीर्यवान् ।
विनर्दमानः सहसा हनूमन्तमभिद्रवत्

tamāpatantaṃ dhūmrākṣo gadāmudyamya vīryavān |
vinardamānaḥ sahasā hanūmantamabhidravat

तस्य क्रुद्धस्य रोषेण गदां तां बहुकण्टकाम् ।
पातयामास धूम्राक्षो मस्तकेऽथ हनूमतः

tasya kruddhasya roṣeṇa gadāṃ tāṃ bahukaṇṭakām |
pātayāmāsa dhūmrākṣo mastake'tha hanūmataḥ

ताडितः स तया तत्र गदया भीमवेगया ।
स कपिर्मारुतबलस्तं प्रहारमचिन्तयन्

tāḍitaḥ sa tayā tatra gadayā bhīmavegayā |
sa kapirmārutabalastaṃ prahāramacintayan

धूम्राक्षस्य शिरोमध्ये गिरिशृङ्गमपातयत् ।
स विस्फारितसर्वाङ्गो गिरिशृङ्गेण ताडितः

dhūmrākṣasya śiromadhye giriśṛṅgamapātayat |
sa visphāritasarvāṅgo giriśṛṅgeṇa tāḍitaḥ

पपात सहसा भूमौ विकीर्ण इव पर्वतः ।
धूम्राक्षं निहतं दृष्ट्वा हतशेषा निशाचराः ।
त्रस्ताः प्रविविशुर्लङ्कां वध्यमानाः प्लवंगमैः

papāta sahasā bhūmau vikīrṇa iva parvataḥ |
dhūmrākṣaṃ nihataṃ dṛṣṭvā hataśeṣā niśācarāḥ |
trastāḥ praviviśurlaṅkāṃ vadhyamānāḥ plavaṃgamaiḥ

स तु पवनसुतो निहत्य शत्रून्
क्षतजवहाः सरितश्च संविकीर्य ।
रिपुवधजनितश्रमो महात्मा
मुदमगमत् कपिभिः सुपूज्यमानः

sa tu pavanasuto nihatya śatrūn
kṣatajavahāḥ saritaśca saṃvikīrya |
ripuvadhajanitaśramo mahātmā
mudamagamat kapibhiḥ supūjyamānaḥ