सर्ग 50: गरुड़ द्वारा दोनों भाइयों की मुक्ति

अथोवाच महातेजा हरिराजो महाबलः ।
किमियं व्यथिता सेना मूढवातेव नौर्जले

athovāca mahātejā harirājo mahābalaḥ |
kimiyaṃ vyathitā senā mūḍhavāteva naurjale

सुग्रीवस्य वचः श्रुत्वा वालिपुत्रोऽङ्गदोऽब्रवीत् ।
न त्वं पश्यसि रामं च लक्ष्मणं च महारथम्

sugrīvasya vacaḥ śrutvā vāliputro'ṅgado'bravīt |
na tvaṃ paśyasi rāmaṃ ca lakṣmaṇaṃ ca mahāratham

शरजालाचितौ वीरावुभौ दशरथात्मजौ ।
शरतल्पे महात्मानौ शयानौ रुधिरोक्षितौ

śarajālācitau vīrāvubhau daśarathātmajau |
śaratalpe mahātmānau śayānau rudhirokṣitau

अथाब्रवीद् वानरेन्द्रः सुग्रीवः पुत्रमङ्गदम् ।
नानिमित्तमिदं मन्ये भवितव्यं भयेन तु

athābravīd vānarendraḥ sugrīvaḥ putramaṅgadam |
nānimittamidaṃ manye bhavitavyaṃ bhayena tu

विषण्णवदना ह्येते त्यक्तप्रहरणा दिशः ।
पलायन्तेऽत्र हरयस्त्रासादुत्फुल्ललोचनाः

viṣaṇṇavadanā hyete tyaktapraharaṇā diśaḥ |
palāyante'tra harayastrāsādutphullalocanāḥ

अन्योन्यस्य न लज्जन्ते न निरीक्षन्ति पृष्ठतः ।
विप्रकर्षन्ति चान्योन्यं पतितं लङ्घयन्ति च

anyonyasya na lajjante na nirīkṣanti pṛṣṭhataḥ |
viprakarṣanti cānyonyaṃ patitaṃ laṅghayanti ca

एतस्मिन्नन्तरे वीरो गदापाणिर्विभीषणः ।
सुग्रीवं वर्धयामास राघवं च जयाशिषा

etasminnantare vīro gadāpāṇirvibhīṣaṇaḥ |
sugrīvaṃ vardhayāmāsa rāghavaṃ ca jayāśiṣā

विभीषणं च सुग्रीवो दृष्ट्वा वानरभीषणम् ।
ऋक्षराजं महात्मानं समीपस्थमुवाच ह

vibhīṣaṇaṃ ca sugrīvo dṛṣṭvā vānarabhīṣaṇam |
ṛkṣarājaṃ mahātmānaṃ samīpasthamuvāca ha

विभीषणोऽयं सम्प्राप्तो यं दृष्ट्वा वानरर्षभाः ।
द्रवन्त्यायतसंत्रासा रावणात्मजशङ्कया

vibhīṣaṇo'yaṃ samprāpto yaṃ dṛṣṭvā vānararṣabhāḥ |
dravantyāyatasaṃtrāsā rāvaṇātmajaśaṅkayā

शीघ्रमेतान् सुसंत्रस्तान् बहुधा विप्रधावितान् ।
पर्यवस्थापयाख्याहि विभीषणमुपस्थितम्

śīghrametān susaṃtrastān bahudhā vipradhāvitān |
paryavasthāpayākhyāhi vibhīṣaṇamupasthitam

सुग्रीवेणैवमुक्तस्तु जाम्बवानृक्षपार्थिवः ।
वानरान् सान्त्वयामास संनिवर्त्य प्रधावतः

sugrīveṇaivamuktastu jāmbavānṛkṣapārthivaḥ |
vānarān sāntvayāmāsa saṃnivartya pradhāvataḥ

ते निवृत्ताः पुनः सर्वे वानरास्त्यक्तसाध्वसाः ।
ऋक्षराजवचः श्रुत्वा तं च दृष्ट्वा विभीषणम्

te nivṛttāḥ punaḥ sarve vānarāstyaktasādhvasāḥ |
ṛkṣarājavacaḥ śrutvā taṃ ca dṛṣṭvā vibhīṣaṇam

विभीषणस्तु रामस्य दृष्ट्वा गात्रं शरैश्चितम् ।
लक्ष्मणस्य तु धर्मात्मा बभूव व्यथितस्तदा

vibhīṣaṇastu rāmasya dṛṣṭvā gātraṃ śaraiścitam |
lakṣmaṇasya tu dharmātmā babhūva vyathitastadā

जलक्लिन्नेन हस्तेन तयोर्नेत्रे विमृज्य च ।
शोकसम्पीडितमना रुरोद विललाप च

jalaklinnena hastena tayornetre vimṛjya ca |
śokasampīḍitamanā ruroda vilalāpa ca

इमौ तौ सत्त्वसम्पन्नौ विक्रान्तौ प्रियसंयुगौ ।
इमामवस्थां गमितौ राक्षसैः कूटयोधिभिः

imau tau sattvasampannau vikrāntau priyasaṃyugau |
imāmavasthāṃ gamitau rākṣasaiḥ kūṭayodhibhiḥ

भ्रातृपुत्रेण चैतेन दुष्पुत्रेण दुरात्मना ।
राक्षस्या जिह्मया बुद्ध्या वञ्चितावृजुविक्रमौ

bhrātṛputreṇa caitena duṣputreṇa durātmanā |
rākṣasyā jihmayā buddhyā vañcitāvṛjuvikramau

शरैरिमावलं विद्धौ रुधिरेण समुक्षितौ ।
वसुधायामिमौ सुप्तौ दृश्येते शल्यकाविव

śarairimāvalaṃ viddhau rudhireṇa samukṣitau |
vasudhāyāmimau suptau dṛśyete śalyakāviva

ययोर्वीर्यमुपाश्रित्य प्रतिष्ठा काङ्क्षिता मया ।
ताविमौ देहनाशाय प्रसुप्तौ पुरुषर्षभौ

yayorvīryamupāśritya pratiṣṭhā kāṅkṣitā mayā |
tāvimau dehanāśāya prasuptau puruṣarṣabhau

जीवन्नद्य विपन्नोऽस्मि नष्टराज्यमनोरथः ।
प्राप्तप्रतिज्ञश्च रिपुः सकामो रावणः कृतः

jīvannadya vipanno'smi naṣṭarājyamanorathaḥ |
prāptapratijñaśca ripuḥ sakāmo rāvaṇaḥ kṛtaḥ

एवं विलपमानं तं परिष्वज्य विभीषणम् ।
सुग्रीवः सत्त्वसम्पन्नो हरिराजोऽब्रवीदिदम्

evaṃ vilapamānaṃ taṃ pariṣvajya vibhīṣaṇam |
sugrīvaḥ sattvasampanno harirājo'bravīdidam

राज्यं प्राप्स्यसि धर्मज्ञ लङ्कायां नेह संशयः ।
रावणः सह पुत्रेण स्वकामं नेह लप्स्यते

rājyaṃ prāpsyasi dharmajña laṅkāyāṃ neha saṃśayaḥ |
rāvaṇaḥ saha putreṇa svakāmaṃ neha lapsyate

गरुडाधिष्ठितावेतावुभौ राघवलक्ष्मणौ ।
त्यक्त्वा मोहं वधिष्येते सगणं रावणं रणे

garuḍādhiṣṭhitāvetāvubhau rāghavalakṣmaṇau |
tyaktvā mohaṃ vadhiṣyete sagaṇaṃ rāvaṇaṃ raṇe

तमेवं सान्त्वयित्वा तु समाश्वास्य तु राक्षसम् ।
सुषेणं श्वशुरं पार्श्वे सुग्रीवस्तमुवाच ह

tamevaṃ sāntvayitvā tu samāśvāsya tu rākṣasam |
suṣeṇaṃ śvaśuraṃ pārśve sugrīvastamuvāca ha

सह शूरैर्हरिगणैर्लब्धसंज्ञावरिंदमौ ।
गच्छ त्वं भ्रातरौ गृह्य किष्किन्धां रामलक्ष्मणौ

saha śūrairharigaṇairlabdhasaṃjñāvariṃdamau |
gaccha tvaṃ bhrātarau gṛhya kiṣkindhāṃ rāmalakṣmaṇau

अहं तु रावणं हत्वा सपुत्रं सहबान्धवम् ।
मैथिलीमानयिष्यामि शक्रो नष्टामिव श्रियम्

ahaṃ tu rāvaṇaṃ hatvā saputraṃ sahabāndhavam |
maithilīmānayiṣyāmi śakro naṣṭāmiva śriyam

श्रुत्वैतद् वानरेन्द्रस्य सुषेणो वाक्यमब्रवीत् ।
देवासुरं महायुद्धमनुभूतं पुरातनम्

śrutvaitad vānarendrasya suṣeṇo vākyamabravīt |
devāsuraṃ mahāyuddhamanubhūtaṃ purātanam

तदा स्म दानवा देवान् शरसंस्पर्शकोविदान् ।
निजघ्नुः शस्त्रविदुषश्छादयन्तो मुहुर्मुहुः

tadā sma dānavā devān śarasaṃsparśakovidān |
nijaghnuḥ śastraviduṣaśchādayanto muhurmuhuḥ

तानार्तान् नष्टसंज्ञांश्च गतासूंश्च बृहस्पतिः ।
विद्याभिर्मन्त्रयुक्ताभिरोषधीभिश्चिकित्सति

tānārtān naṣṭasaṃjñāṃśca gatāsūṃśca bṛhaspatiḥ |
vidyābhirmantrayuktābhiroṣadhībhiścikitsati

तान्यौषधान्यानयितुं क्षीरोदं यान्तु सागरम् ।
जवेन वानराः शीघ्रं सम्पातिपनसादयः

tānyauṣadhānyānayituṃ kṣīrodaṃ yāntu sāgaram |
javena vānarāḥ śīghraṃ sampātipanasādayaḥ

हरयस्तु विजानन्ति पार्वती ते महौषधी ।
संजीवकरणीं दिव्यां विशल्यां देवनिर्मिताम्

harayastu vijānanti pārvatī te mahauṣadhī |
saṃjīvakaraṇīṃ divyāṃ viśalyāṃ devanirmitām

चन्द्रश्च नाम द्रोणश्च क्षीरोदे सागरोत्तमे ।
अमृतं यत्र मथितं तत्र ते परमौषधी

candraśca nāma droṇaśca kṣīrode sāgarottame |
amṛtaṃ yatra mathitaṃ tatra te paramauṣadhī

तौ तत्र विहितौ देवैः पर्वतौ तौ महोदधौ ।
अयं वायुसुतो राजन् हनूमांस्तत्र गच्छतु

tau tatra vihitau devaiḥ parvatau tau mahodadhau |
ayaṃ vāyusuto rājan hanūmāṃstatra gacchatu

एतस्मिन्नन्तरे वायुर्मेघाश्चापि सविद्युतः ।
पर्यस्य सागरे तोयं कम्पयन्निव पर्वतान्

etasminnantare vāyurmeghāścāpi savidyutaḥ |
paryasya sāgare toyaṃ kampayanniva parvatān

महता पक्षवातेन सर्वद्वीपमहाद्रुमाः ।
निपेतुर्भग्नविटपाः सलिले लवणाम्भसि

mahatā pakṣavātena sarvadvīpamahādrumāḥ |
nipeturbhagnaviṭapāḥ salile lavaṇāmbhasi

अभवन् पन्नगास्त्रस्ता भोगिनस्तत्रवासिनः ।
शीघ्रं सर्वाणि यादांसि जग्मुश्च लवणार्णवम्

abhavan pannagāstrastā bhoginastatravāsinaḥ |
śīghraṃ sarvāṇi yādāṃsi jagmuśca lavaṇārṇavam

ततो मुहूर्ताद् गरुडं वैनतेयं महाबलम् ।
वानरा ददृशुः सर्वे ज्वलन्तमिव पावकम्

tato muhūrtād garuḍaṃ vainateyaṃ mahābalam |
vānarā dadṛśuḥ sarve jvalantamiva pāvakam

तमागतमभिप्रेक्ष्य नागास्ते विप्रदुद्रुवुः ।
यैस्तु तौ पुरुषौ बद्धौ शरभूतैर्महाबलैः

tamāgatamabhiprekṣya nāgāste vipradudruvuḥ |
yaistu tau puruṣau baddhau śarabhūtairmahābalaiḥ

ततः सुपर्णः काकुत्स्थौ स्पृष्ट्वा प्रत्यभिनन्द्य च ।
विममर्श च पाणिभ्यां मुखे चन्द्रसमप्रभे

tataḥ suparṇaḥ kākutsthau spṛṣṭvā pratyabhinandya ca |
vimamarśa ca pāṇibhyāṃ mukhe candrasamaprabhe

वैनतेयेन संस्पृष्टास्तयोः संरुरुहुर्व्रणाः ।
सुवर्णे च तनू स्निग्धे तयोराशु बभूवतुः

vainateyena saṃspṛṣṭāstayoḥ saṃruruhurvraṇāḥ |
suvarṇe ca tanū snigdhe tayorāśu babhūvatuḥ

तेजो वीर्यं बलं चौज उत्साहश्च महागुणाः ।
प्रदर्शनं च बुद्धिश्च स्मृतिश्च द्विगुणा तयोः

tejo vīryaṃ balaṃ cauja utsāhaśca mahāguṇāḥ |
pradarśanaṃ ca buddhiśca smṛtiśca dviguṇā tayoḥ

तावुत्थाप्य महातेजा गरुडो वासवोपमौ ।
उभौ च सस्वजे हृष्टो रामश्चैनमुवाच ह

tāvutthāpya mahātejā garuḍo vāsavopamau |
ubhau ca sasvaje hṛṣṭo rāmaścainamuvāca ha

भवत्प्रसादाद् व्यसनं रावणिप्रभवं महत् ।
उपायेन व्यतिक्रान्तौ शीघ्रं च बलिनौ कृतौ

bhavatprasādād vyasanaṃ rāvaṇiprabhavaṃ mahat |
upāyena vyatikrāntau śīghraṃ ca balinau kṛtau

यथा तातं दशरथं यथाजं च पितामहम् ।
तथा भवन्तमासाद्य हृदयं मे प्रसीदति

yathā tātaṃ daśarathaṃ yathājaṃ ca pitāmaham |
tathā bhavantamāsādya hṛdayaṃ me prasīdati

को भवान् रूपसम्पन्नो दिव्यस्रगनुलेपनः ।
वसानो विरजे वस्त्रे दिव्याभरणभूषितः

ko bhavān rūpasampanno divyasraganulepanaḥ |
vasāno viraje vastre divyābharaṇabhūṣitaḥ

तमुवाच महातेजा वैनतेयो महाबलः ।
पतत्त्रिराजः प्रीतात्मा हर्षपर्याकुलेक्षणम्

tamuvāca mahātejā vainateyo mahābalaḥ |
patattrirājaḥ prītātmā harṣaparyākulekṣaṇam

अहं सखा ते काकुत्स्थ प्रियः प्राणो बहिश्चरः ।
गरुत्मानिह सम्प्राप्तो युवयोः साह्यकारणात्

ahaṃ sakhā te kākutstha priyaḥ prāṇo bahiścaraḥ |
garutmāniha samprāpto yuvayoḥ sāhyakāraṇāt

असुरा वा महावीर्या दानवा वा महाबलाः ।
सुराश्चापि सगन्धर्वाः पुरस्कृत्य शतक्रतुम्

asurā vā mahāvīryā dānavā vā mahābalāḥ |
surāścāpi sagandharvāḥ puraskṛtya śatakratum

नेमं मोक्षयितुं शक्ताः शरबन्धं सुदारुणम् ।
मायाबलादिन्द्रजिता निर्मितं क्रूरकर्मणा

nemaṃ mokṣayituṃ śaktāḥ śarabandhaṃ sudāruṇam |
māyābalādindrajitā nirmitaṃ krūrakarmaṇā

एते नागाः काद्रवेयास्तीक्ष्णदंष्ट्रा विषोल्बणाः ।
रक्षोमायाप्रभावेण शरभूतास्त्वदाश्रयाः

ete nāgāḥ kādraveyāstīkṣṇadaṃṣṭrā viṣolbaṇāḥ |
rakṣomāyāprabhāveṇa śarabhūtāstvadāśrayāḥ

सभाग्यश्चासि धर्मज्ञ राम सत्यपराक्रम ।
लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा समरे रिपुघातिना

sabhāgyaścāsi dharmajña rāma satyaparākrama |
lakṣmaṇena saha bhrātrā samare ripughātinā

इमं श्रुत्वा तु वृत्तान्तं त्वरमाणोऽहमागतः ।
सहसैवावयोः स्नेहात् सखित्वमनुपालयन्

imaṃ śrutvā tu vṛttāntaṃ tvaramāṇo'hamāgataḥ |
sahasaivāvayoḥ snehāt sakhitvamanupālayan

मोक्षितौ च महाघोरादस्मात् सायकबन्धनात् ।
अप्रमादश्च कर्तव्यो युवाभ्यां नित्यमेव हि

mokṣitau ca mahāghorādasmāt sāyakabandhanāt |
apramādaśca kartavyo yuvābhyāṃ nityameva hi

प्रकृत्या राक्षसाः सर्वे संग्रामे कूटयोधिनः ।
शूराणां शुद्धभावानां भवतामार्जवं बलम्

prakṛtyā rākṣasāḥ sarve saṃgrāme kūṭayodhinaḥ |
śūrāṇāṃ śuddhabhāvānāṃ bhavatāmārjavaṃ balam

तन्न विश्वसनीयं वो राक्षसानां रणाजिरे ।
एतेनैवोपमानेन नित्यं जिह्मा हि राक्षसाः

tanna viśvasanīyaṃ vo rākṣasānāṃ raṇājire |
etenaivopamānena nityaṃ jihmā hi rākṣasāḥ

एवमुक्त्वा तदा रामं सुपर्णः स महाबलः ।
परिष्वज्य च सुस्निग्धमाप्रष्टुमुपचक्रमे

evamuktvā tadā rāmaṃ suparṇaḥ sa mahābalaḥ |
pariṣvajya ca susnigdhamāpraṣṭumupacakrame

सखे राघव धर्मज्ञ रिपूणामपि वत्सल ।
अभ्यनुज्ञातुमिच्छामि गमिष्यामि यथासुखम्

sakhe rāghava dharmajña ripūṇāmapi vatsala |
abhyanujñātumicchāmi gamiṣyāmi yathāsukham

न च कौतूहलं कार्यं सखित्वं प्रति राघव ।
कृतकर्मा रणे वीर सखित्वं प्रतिवेत्स्यसि

na ca kautūhalaṃ kāryaṃ sakhitvaṃ prati rāghava |
kṛtakarmā raṇe vīra sakhitvaṃ prativetsyasi

बालवृद्धावशेषां तु लङ्कां कृत्वा शरोर्मिभिः ।
रावणं तु रिपुं हत्वा सीतां त्वमुपलप्स्यसे

bālavṛddhāvaśeṣāṃ tu laṅkāṃ kṛtvā śarormibhiḥ |
rāvaṇaṃ tu ripuṃ hatvā sītāṃ tvamupalapsyase

इत्येवमुक्त्वा वचनं सुपर्णः शीघ्रविक्रमः ।
रामं च नीरुजं कृत्वा मध्ये तेषां वनौकसाम्

ityevamuktvā vacanaṃ suparṇaḥ śīghravikramaḥ |
rāmaṃ ca nīrujaṃ kṛtvā madhye teṣāṃ vanaukasām

प्रदक्षिणं ततः कृत्वा परिष्वज्य च वीर्यवान् ।
जगामाकाशमाविश्य सुपर्णः पवनो यथा

pradakṣiṇaṃ tataḥ kṛtvā pariṣvajya ca vīryavān |
jagāmākāśamāviśya suparṇaḥ pavano yathā

नीरुजौ राघवौ दृष्ट्वा ततो वानरयूथपाः ।
सिंहनादं तदा नेदुर्लाङ्गूलं दुधुवुश्च ते

nīrujau rāghavau dṛṣṭvā tato vānarayūthapāḥ |
siṃhanādaṃ tadā nedurlāṅgūlaṃ dudhuvuśca te

ततो भेरीः समाजघ्नुर्मृदङ्गांश्चाप्यवादयन् ।
दध्मुः शङ्खान् सम्प्रहृष्टाः क्ष्वेलन्त्यपि यथापुरम्

tato bherīḥ samājaghnurmṛdaṅgāṃścāpyavādayan |
dadhmuḥ śaṅkhān samprahṛṣṭāḥ kṣvelantyapi yathāpuram

अपरे स्फोट्य विक्रान्ता वानरा नगयोधिनः ।
द्रुमानुत्पाट्य विविधांस्तस्थुः शतसहस्रशः

apare sphoṭya vikrāntā vānarā nagayodhinaḥ |
drumānutpāṭya vividhāṃstasthuḥ śatasahasraśaḥ

विसृजन्तो महानादांस्त्रासयन्तो निशाचरान् ।
लङ्काद्वाराण्युपाजग्मुर्योद्धुकामाः प्लवंगमाः

visṛjanto mahānādāṃstrāsayanto niśācarān |
laṅkādvārāṇyupājagmuryoddhukāmāḥ plavaṃgamāḥ

तेषां सुभीमस्तुमुलो निनादो
बभूव शाखामृगयूथपानाम् ।
क्षये निदाघस्य यथा घनानां
नादः सुभीमो नदतां निशीथे

teṣāṃ subhīmastumulo ninādo
babhūva śākhāmṛgayūthapānām |
kṣaye nidāghasya yathā ghanānāṃ
nādaḥ subhīmo nadatāṃ niśīthe