सर्ग 45: श्रीराम और लक्ष्मण का नागपाश में गिरना

स तस्य गतिमन्विच्छन् राजपुत्रः प्रतापवान् ।
दिदेशातिबलो रामो दश वानरयूथपान्

sa tasya gatimanvicchan rājaputraḥ pratāpavān |
dideśātibalo rāmo daśa vānarayūthapān

द्वौ सुषेणस्य दायादौ नीलं च प्लवगाधिपम् ।
अङ्गदं वालिपुत्रं च शरभं च तरस्विनम्

dvau suṣeṇasya dāyādau nīlaṃ ca plavagādhipam |
aṅgadaṃ vāliputraṃ ca śarabhaṃ ca tarasvinam

द्विविदं च हनूमन्तं सानुप्रस्थं महाबलम् ।
ऋषभं चर्षभस्कन्धमादिदेश परंतपः

dvividaṃ ca hanūmantaṃ sānuprasthaṃ mahābalam |
ṛṣabhaṃ carṣabhaskandhamādideśa paraṃtapaḥ

ते सम्प्रहृष्टा हरयो भीमानुद्यम्य पादपान् ।
आकाशं विविशुः सर्वे मार्गमाणा दिशो दश

te samprahṛṣṭā harayo bhīmānudyamya pādapān |
ākāśaṃ viviśuḥ sarve mārgamāṇā diśo daśa

तेषां वेगवतां वेगमिषुभिर्वेगवत्तरैः ।
अस्त्रवित् परमास्त्रस्तु वारयामास रावणिः

teṣāṃ vegavatāṃ vegamiṣubhirvegavattaraiḥ |
astravit paramāstrastu vārayāmāsa rāvaṇiḥ

तं भीमवेगा हरयो नाराचैः क्षतविक्षताः ।
अन्धकारे न ददृशुर्मेघैः सूर्यमिवावृतम्

taṃ bhīmavegā harayo nārācaiḥ kṣatavikṣatāḥ |
andhakāre na dadṛśurmeghaiḥ sūryamivāvṛtam

रामलक्ष्मणयोरेव सर्वदेहभिदः शरान् ।
भृशमावेशयामास रावणिः समितिंजयः

rāmalakṣmaṇayoreva sarvadehabhidaḥ śarān |
bhṛśamāveśayāmāsa rāvaṇiḥ samitiṃjayaḥ

निरन्तरशरीरौ तु तावुभौ रामलक्ष्मणौ ।
क्रुद्धेनेन्द्रजिता वीरौ पन्नगैः शरतां गतैः

nirantaraśarīrau tu tāvubhau rāmalakṣmaṇau |
kruddhenendrajitā vīrau pannagaiḥ śaratāṃ gataiḥ

तयोः क्षतजमार्गेण सुस्राव रुधिरं बहु ।
तावुभौ च प्रकाशेते पुष्पिताविव किंशुकौ

tayoḥ kṣatajamārgeṇa susrāva rudhiraṃ bahu |
tāvubhau ca prakāśete puṣpitāviva kiṃśukau

ततः पर्यन्तरक्ताक्षो भिन्नाञ्जनचयोपमः ।
रावणिर्भ्रातरौ वाक्यमन्तर्धानगतोऽब्रवीत्

tataḥ paryantaraktākṣo bhinnāñjanacayopamaḥ |
rāvaṇirbhrātarau vākyamantardhānagato'bravīt

युध्यमानमनालक्ष्यं शक्रोऽपि त्रिदशेश्वरः ।
द्रष्टुमासादितुं वापि न शक्तः किं पुनर्युवाम्

yudhyamānamanālakṣyaṃ śakro'pi tridaśeśvaraḥ |
draṣṭumāsādituṃ vāpi na śaktaḥ kiṃ punaryuvām

प्रापिताविषुजालेन राघवौ कङ्कपत्रिणा ।
एष रोषपरीतात्मा नयामि यमसादनम्

prāpitāviṣujālena rāghavau kaṅkapatriṇā |
eṣa roṣaparītātmā nayāmi yamasādanam

एवमुक्त्वा तु धर्मज्ञौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ ।
निर्बिभेद शितैर्बाणैः प्रजहर्ष ननाद च

evamuktvā tu dharmajñau bhrātarau rāmalakṣmaṇau |
nirbibheda śitairbāṇaiḥ prajaharṣa nanāda ca

भिन्नाञ्जनचयश्यामो विस्फार्य विपुलं धनुः ।
भूय एव शरान् घोरान् विससर्ज महामृधे

bhinnāñjanacayaśyāmo visphārya vipulaṃ dhanuḥ |
bhūya eva śarān ghorān visasarja mahāmṛdhe

ततो मर्मसु मर्मज्ञो मज्जयन् निशितान् शरान् ।
रामलक्ष्मणयोर्वीरो ननाद च मुहुर्मुहुः

tato marmasu marmajño majjayan niśitān śarān |
rāmalakṣmaṇayorvīro nanāda ca muhurmuhuḥ

बद्धौ तु शरबन्धेन तावुभौ रणमूर्धनि ।
निमेषान्तरमात्रेण न शेकतुरवेक्षितुम्

baddhau tu śarabandhena tāvubhau raṇamūrdhani |
nimeṣāntaramātreṇa na śekaturavekṣitum

ततो विभिन्नसर्वाङ्गौ शरशल्याचितौ कृतौ ।
ध्वजाविव महेन्द्रस्य रज्जुमुक्तौ प्रकम्पितौ

tato vibhinnasarvāṅgau śaraśalyācitau kṛtau |
dhvajāviva mahendrasya rajjumuktau prakampitau

तौ सम्प्रचलितौ वीरौ मर्मभेदेन कर्शितौ ।
निपेततुर्महेष्वासौ जगत्यां जगतीपती

tau sampracalitau vīrau marmabhedena karśitau |
nipetaturmaheṣvāsau jagatyāṃ jagatīpatī

तौ वीरशयने वीरौ शयानौ रुधिरोक्षितौ ।
शरवेष्टितसर्वाङ्गावार्तौ परमपीडितौ

tau vīraśayane vīrau śayānau rudhirokṣitau |
śaraveṣṭitasarvāṅgāvārtau paramapīḍitau

नह्यविद्धं तयोर्गात्रे बभूवाङ्गुलमन्तरम् ।
नानिर्विण्णं न चाध्वस्तमाकराग्रादजिह्मगैः

nahyaviddhaṃ tayorgātre babhūvāṅgulamantaram |
nānirviṇṇaṃ na cādhvastamākarāgrādajihmagaiḥ

तौ तु क्रूरेण निहतौ रक्षसा कामरूपिणा ।
असृक् सुस्रुवतुस्तीव्रं जलं प्रस्रवणाविव

tau tu krūreṇa nihatau rakṣasā kāmarūpiṇā |
asṛk susruvatustīvraṃ jalaṃ prasravaṇāviva

पपात प्रथमं रामो विद्धो मर्मसु मार्गणैः ।
क्रोधादिन्द्रजिता येन पुरा शक्रो विनिर्जितः

papāta prathamaṃ rāmo viddho marmasu mārgaṇaiḥ |
krodhādindrajitā yena purā śakro vinirjitaḥ

रुक्मपुङ्खैः प्रसन्नाग्रै रजोगतिभिराशुगैः ।
नाराचैरर्धनाराचैर्भल्लैरञ्जलिकैरपि ।
विव्याध वत्सदन्तैश्च सिंहदंष्ट्रैः क्षुरैस्तथा

rukmapuṅkhaiḥ prasannāgrai rajogatibhirāśugaiḥ |
nārācairardhanārācairbhallairañjalikairapi |
vivyādha vatsadantaiśca siṃhadaṃṣṭraiḥ kṣuraistathā

स वीरशयने शिश्येऽविज्यमाविध्य कार्मुकम् ।
भिन्नमुष्टिपरीणाहं त्रिनतं रुक्मभूषितम्

sa vīraśayane śiśye'vijyamāvidhya kārmukam |
bhinnamuṣṭiparīṇāhaṃ trinataṃ rukmabhūṣitam

बाणपातान्तरे रामं पतितं पुरुषर्षभम् ।
स तत्र लक्ष्मणो दृष्ट्वा निराशो जीवितेऽभवत्

bāṇapātāntare rāmaṃ patitaṃ puruṣarṣabham |
sa tatra lakṣmaṇo dṛṣṭvā nirāśo jīvite'bhavat

रामं कमलपत्राक्षं शरण्यं रणतोषिणम् ।
शुशोच भ्रातरं दृष्ट्वा पतितं धरणीतले

rāmaṃ kamalapatrākṣaṃ śaraṇyaṃ raṇatoṣiṇam |
śuśoca bhrātaraṃ dṛṣṭvā patitaṃ dharaṇītale

हरयश्चापि तं दृष्ट्वा संतापं परमं गताः ।
शोकार्ताश्चुक्रुशुर्घोरमश्रुपूरितलोचनाः

harayaścāpi taṃ dṛṣṭvā saṃtāpaṃ paramaṃ gatāḥ |
śokārtāścukruśurghoramaśrupūritalocanāḥ

बद्धौ तु तौ वीरशये शयानौ
ते वानराः सम्परिवार्य तस्थुः ।
समागता वायुसुतप्रमुख्या
विषादमार्ताः परमं च जग्मुः

baddhau tu tau vīraśaye śayānau
te vānarāḥ samparivārya tasthuḥ |
samāgatā vāyusutapramukhyā
viṣādamārtāḥ paramaṃ ca jagmuḥ