सर्ग 44: रात्रि युद्ध और इंद्रजित के नागबाण

युध्यतामेव तेषां तु तदा वानररक्षसाम् ।
रविरस्तं गतो रात्रिः प्रवृत्ता प्राणहारिणी

yudhyatāmeva teṣāṃ tu tadā vānararakṣasām |
ravirastaṃ gato rātriḥ pravṛttā prāṇahāriṇī

अन्योन्यं बद्धवैराणां घोराणं जयमिच्छताम् ।
सम्प्रवृत्तं निशायुद्धं तदा वानररक्षसाम्

anyonyaṃ baddhavairāṇāṃ ghorāṇaṃ jayamicchatām |
sampravṛttaṃ niśāyuddhaṃ tadā vānararakṣasām

राक्षसोऽसीति हरयो वानरोऽसीति राक्षसाः ।
अन्योन्यं समरे जघ्नुस्तस्मिंस्तमसि दारुणे

rākṣaso'sīti harayo vānaro'sīti rākṣasāḥ |
anyonyaṃ samare jaghnustasmiṃstamasi dāruṇe

हत दारय चैहीति कथं विद्रवसीति च ।
एवं सुतुमुलः शब्दस्तस्मिन् सैन्ये तु शुश्रुवे

hata dāraya caihīti kathaṃ vidravasīti ca |
evaṃ sutumulaḥ śabdastasmin sainye tu śuśruve

कालाः काञ्चनसंनाहास्तस्मिंस्तमसि राक्षसाः ।
सम्प्रदृश्यन्त शैलेन्द्रा दीप्तौषधिवना इव

kālāḥ kāñcanasaṃnāhāstasmiṃstamasi rākṣasāḥ |
sampradṛśyanta śailendrā dīptauṣadhivanā iva

तस्मिंस्तमसि दुष्पारे राक्षसाः क्रोधमूिर्च्छताः ।
परिपेतुर्महावेगा भक्षयन्तः प्लवङ्गमान्

tasmiṃstamasi duṣpāre rākṣasāḥ krodhamūircchatāḥ |
paripeturmahāvegā bhakṣayantaḥ plavaṅgamān

ते हयान् काञ्चनापीडान् ध्वजांश्चाशीविषोपमान् ।
आप्लुत्य दशनैस्तीक्ष्णैर्भीमकोपा व्यदारयन्

te hayān kāñcanāpīḍān dhvajāṃścāśīviṣopamān |
āplutya daśanaistīkṣṇairbhīmakopā vyadārayan

वानरा बलिनो युद्धेऽक्षोभयन् राक्षसीं चमूम् ।
कुञ्जरान् कुञ्जरारोहान् पताकाध्वजिनो रथान्

vānarā balino yuddhe'kṣobhayan rākṣasīṃ camūm |
kuñjarān kuñjarārohān patākādhvajino rathān

चकर्षुश्च ददंशुश्च दशनैः क्रोधमूिर्च्छताः ।
लक्ष्मणश्चापि रामश्च शरैराशीविषोपमैः

cakarṣuśca dadaṃśuśca daśanaiḥ krodhamūircchatāḥ |
lakṣmaṇaścāpi rāmaśca śarairāśīviṣopamaiḥ

दृश्यादृश्यानि रक्षांसि प्रवराणि निजघ्नतुः ।
तुरंगखुरविध्वस्तं रथनेमिसमुत्थितम्

dṛśyādṛśyāni rakṣāṃsi pravarāṇi nijaghnatuḥ |
turaṃgakhuravidhvastaṃ rathanemisamutthitam

रुरोध कर्णनेत्राणि युध्यतां धरणीरजः ।
वर्तमाने तथा घोरे संग्रामे लोमहर्षणे ।
रुधिरौघा महाघोरा नद्यस्तत्र विसुस्रुवुः

rurodha karṇanetrāṇi yudhyatāṃ dharaṇīrajaḥ |
vartamāne tathā ghore saṃgrāme lomaharṣaṇe |
rudhiraughā mahāghorā nadyastatra visusruvuḥ

ततो भेरीमृदङ्गानां पणवानां च निःस्वनः ।
शङ्खनेमिस्वनोन्मिश्रः सम्बभूवाद्भुतोपमः

tato bherīmṛdaṅgānāṃ paṇavānāṃ ca niḥsvanaḥ |
śaṅkhanemisvanonmiśraḥ sambabhūvādbhutopamaḥ

हतानां स्तनमानानां राक्षसानां च निःस्वनः ।
शस्तानां वानराणां च सम्बभूवात्र दारुणः

hatānāṃ stanamānānāṃ rākṣasānāṃ ca niḥsvanaḥ |
śastānāṃ vānarāṇāṃ ca sambabhūvātra dāruṇaḥ

हतैर्वानरमुख्यैश्च शक्तिशूलपरश्वधैः ।
निहतैः पर्वताकारै राक्षसैः कामरूपिभिः

hatairvānaramukhyaiśca śaktiśūlaparaśvadhaiḥ |
nihataiḥ parvatākārai rākṣasaiḥ kāmarūpibhiḥ

शस्त्रपुष्पोपहारा च तत्रासीद् युद्धमेदिनी ।
दुर्ज्ञेया दुर्निवेशा च शोणितास्त्रावकर्दमा

śastrapuṣpopahārā ca tatrāsīd yuddhamedinī |
durjñeyā durniveśā ca śoṇitāstrāvakardamā

सा बभूव निशा घोरा हरिराक्षसहारिणी ।
कालरात्रीव भूतानां सर्वेषां दुरतिक्रमा

sā babhūva niśā ghorā harirākṣasahāriṇī |
kālarātrīva bhūtānāṃ sarveṣāṃ duratikramā

ततस्ते राक्षसास्तत्र तस्मिंस्तमसि दारुणे ।
राममेवाभ्यवर्तन्त संहृष्टाः शरवृष्टिभिः

tataste rākṣasāstatra tasmiṃstamasi dāruṇe |
rāmamevābhyavartanta saṃhṛṣṭāḥ śaravṛṣṭibhiḥ

तेषामापततां शब्दः क्रुद्धानामपि गर्जताम् ।
उद्वर्त इव सप्तानां समुद्राणामभूत् स्वनः

teṣāmāpatatāṃ śabdaḥ kruddhānāmapi garjatām |
udvarta iva saptānāṃ samudrāṇāmabhūt svanaḥ

तेषां रामः शरैः षड्भिः षड् जघान निशाचरान् ।
निमेषान्तरमात्रेण शरैरग्निशिखोपमैः

teṣāṃ rāmaḥ śaraiḥ ṣaḍbhiḥ ṣaḍ jaghāna niśācarān |
nimeṣāntaramātreṇa śarairagniśikhopamaiḥ

यज्ञशत्रुश्च दुर्धर्षो महापार्श्वमहोदरौ ।
वज्रदंष्ट्रो महाकायस्तौ चोभौ शुकसारणौ

yajñaśatruśca durdharṣo mahāpārśvamahodarau |
vajradaṃṣṭro mahākāyastau cobhau śukasāraṇau

ते तु रामेण बाणौघैः सर्वमर्मसु ताडिताः ।
युद्धादपसृतास्तत्र सावशेषायुषोऽभवन्

te tu rāmeṇa bāṇaughaiḥ sarvamarmasu tāḍitāḥ |
yuddhādapasṛtāstatra sāvaśeṣāyuṣo'bhavan

निमेषान्तरमात्रेण घोरैरग्निशिखोपमैः ।
दिशश्चकार विमलाः प्रदिशश्च महारथः

nimeṣāntaramātreṇa ghorairagniśikhopamaiḥ |
diśaścakāra vimalāḥ pradiśaśca mahārathaḥ

ये त्वन्ये राक्षसा वीरा रामस्याभिमुखे स्थिताः ।
तेऽपि नष्टाः समासाद्य पतङ्गा इव पावकम्

ye tvanye rākṣasā vīrā rāmasyābhimukhe sthitāḥ |
te'pi naṣṭāḥ samāsādya pataṅgā iva pāvakam

सुवर्णपुङ्खैर्विशिखैः सम्पतद्भिः समन्ततः ।
बभूव रजनी चित्रा खद्योतैरिव शारदी

suvarṇapuṅkhairviśikhaiḥ sampatadbhiḥ samantataḥ |
babhūva rajanī citrā khadyotairiva śāradī

राक्षसानां च निनदैर्भेरीणां चैव निःस्वनैः ।
सा बभूव निशा घोरा भूयो घोरतराभवत्

rākṣasānāṃ ca ninadairbherīṇāṃ caiva niḥsvanaiḥ |
sā babhūva niśā ghorā bhūyo ghoratarābhavat

तेन शब्देन महता प्रवृद्धेन समन्ततः ।
त्रिकूटः कंदराकीर्णः प्रव्याहरदिवाचलः

tena śabdena mahatā pravṛddhena samantataḥ |
trikūṭaḥ kaṃdarākīrṇaḥ pravyāharadivācalaḥ

गोलाङ्गूला महाकायास्तमसा तुल्यवर्चसः ।
सम्परिष्वज्य बाहुभ्यां भक्षयन् रजनीचरान्

golāṅgūlā mahākāyāstamasā tulyavarcasaḥ |
sampariṣvajya bāhubhyāṃ bhakṣayan rajanīcarān

अङ्गदस्तु रणे शत्रून् निहन्तुं समुपस्थितः ।
रावणिं निजघानाशु सारथिं च हयानपि

aṅgadastu raṇe śatrūn nihantuṃ samupasthitaḥ |
rāvaṇiṃ nijaghānāśu sārathiṃ ca hayānapi

इन्द्रजित् तु रथं त्यक्त्वा हताश्वो हतसारथिः ।
अङ्गदेन महाकायस्तत्रैवान्तरधीयत

indrajit tu rathaṃ tyaktvā hatāśvo hatasārathiḥ |
aṅgadena mahākāyastatraivāntaradhīyata

तत् कर्म वालिपुत्रस्य सर्वे देवाः सहर्षिभिः ।
तुष्टुवुः पूजनार्हस्य तौ चोभौ रामलक्ष्मणौ

tat karma vāliputrasya sarve devāḥ saharṣibhiḥ |
tuṣṭuvuḥ pūjanārhasya tau cobhau rāmalakṣmaṇau

प्रभावं सर्वभूतानि विदुरिन्द्रजितो युधि ।
ततस्ते तं महात्मानं दृष्ट्वा तुष्टाः प्रधर्षितम्

prabhāvaṃ sarvabhūtāni vidurindrajito yudhi |
tataste taṃ mahātmānaṃ dṛṣṭvā tuṣṭāḥ pradharṣitam

ततः प्रहृष्टाः कपयः ससुग्रीवविभीषणाः ।
साधुसाध्विति नेदुश्च दृष्ट्वा शत्रुं पराजितम्

tataḥ prahṛṣṭāḥ kapayaḥ sasugrīvavibhīṣaṇāḥ |
sādhusādhviti neduśca dṛṣṭvā śatruṃ parājitam

इन्द्रजित् तु तदानेन निर्जितो भीमकर्मणा ।
संयुगे वालिपुत्रेण क्रोधं चक्रे सुदारुणम्

indrajit tu tadānena nirjito bhīmakarmaṇā |
saṃyuge vāliputreṇa krodhaṃ cakre sudāruṇam

सोऽन्तर्धानगतः पापो रावणी रणकर्शितः ।
ब्रह्मदत्तवरो वीरो रावणिः क्रोधमूर्च्छितः

so'ntardhānagataḥ pāpo rāvaṇī raṇakarśitaḥ |
brahmadattavaro vīro rāvaṇiḥ krodhamūrcchitaḥ

अदृश्यो निशितान् बाणान् मुमोचाशनिवर्चसः ।
रामं च लक्ष्मणं चैव घोरैर्नागमयैः शरैः

adṛśyo niśitān bāṇān mumocāśanivarcasaḥ |
rāmaṃ ca lakṣmaṇaṃ caiva ghorairnāgamayaiḥ śaraiḥ

बिभेद समरे क्रुद्धः सर्वगात्रेषु राक्षसः ।
मायया संवृतस्तत्र मोहयन् राघवौ युधि

bibheda samare kruddhaḥ sarvagātreṣu rākṣasaḥ |
māyayā saṃvṛtastatra mohayan rāghavau yudhi

अदृश्यः सर्वभूतानां कूटयोधी निशाचरः ।
बबन्ध शरबन्धेन भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ

adṛśyaḥ sarvabhūtānāṃ kūṭayodhī niśācaraḥ |
babandha śarabandhena bhrātarau rāmalakṣmaṇau

तौ तेन पुरुषव्याघ्रौ क्रुद्धेनाशीविषैः शरैः ।
सहसाभिहतौ वीरौ तदा प्रेक्षन्त वानराः

tau tena puruṣavyāghrau kruddhenāśīviṣaiḥ śaraiḥ |
sahasābhihatau vīrau tadā prekṣanta vānarāḥ

प्रकाशरूपस्तु यदा न शक्त-
स्तौ बाधितुं राक्षसराजपुत्रः ।
मायां प्रयोक्तुं समुपाजगाम
बबन्ध तौ राजसुतौ दुरात्मा

prakāśarūpastu yadā na śakta-
stau bādhituṃ rākṣasarājaputraḥ |
māyāṃ prayoktuṃ samupājagāma
babandha tau rājasutau durātmā