सर्ग 46: विभीषण द्वारा सुग्रीव को धैर्य

ततो द्यां पृथिवीं चैव वीक्षमाणा वनौकसः ।
ददृशुः संततौ बाणैर्भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ

tato dyāṃ pṛthivīṃ caiva vīkṣamāṇā vanaukasaḥ |
dadṛśuḥ saṃtatau bāṇairbhrātarau rāmalakṣmaṇau

वृष्ट्वेवोपरते देवे कृतकर्मणि राक्षसे ।
आजगामाथ तं देशं ससुग्रीवो विभीषणः

vṛṣṭvevoparate deve kṛtakarmaṇi rākṣase |
ājagāmātha taṃ deśaṃ sasugrīvo vibhīṣaṇaḥ

नीलश्च द्विविदो मैन्दः सुषेणः कुमुदोऽङ्गदः ।
तूर्णं हनुमता सार्धमन्वशोचन्त राघवौ

nīlaśca dvivido maindaḥ suṣeṇaḥ kumudo'ṅgadaḥ |
tūrṇaṃ hanumatā sārdhamanvaśocanta rāghavau

अचेष्टौ मन्दनिःश्वासौ शोणितेन परिप्लुतौ ।
शरजालाचितौ स्तब्धौ शयानौ शरतल्पगौ

aceṣṭau mandaniḥśvāsau śoṇitena pariplutau |
śarajālācitau stabdhau śayānau śaratalpagau

निःश्वसन्तौ यथा सर्पौ निश्चेष्टौ मन्दविक्रमौ ।
रुधिरस्रावदिग्धाङ्गौ तपनीयाविव ध्वजौ

niḥśvasantau yathā sarpau niśceṣṭau mandavikramau |
rudhirasrāvadigdhāṅgau tapanīyāviva dhvajau

तौ वीरशयने वीरौ शयानौ मन्दचेष्टितौ ।
यूथपैः स्वैः परिवृतौ बाष्पव्याकुललोचनैः

tau vīraśayane vīrau śayānau mandaceṣṭitau |
yūthapaiḥ svaiḥ parivṛtau bāṣpavyākulalocanaiḥ

राघवौ पतितौ दृष्ट्वा शरजालसमन्वितौ ।
बभूवुर्व्यथिताः सर्वे वानराः सविभीषणाः

rāghavau patitau dṛṣṭvā śarajālasamanvitau |
babhūvurvyathitāḥ sarve vānarāḥ savibhīṣaṇāḥ

अन्तरिक्षं निरीक्षन्तो दिशः सर्वाश्च वानराः ।
न चैनं मायया छन्नं ददृशू रावणिं रणे

antarikṣaṃ nirīkṣanto diśaḥ sarvāśca vānarāḥ |
na cainaṃ māyayā channaṃ dadṛśū rāvaṇiṃ raṇe

तं तु मायाप्रतिच्छन्नं माययैव विभीषणः ।
वीक्षमाणो ददर्शाग्रे भ्रातुः पुत्रमवस्थितम् ।
तमप्रतिमकर्माणमप्रतिद्वन्द्वमाहवे

taṃ tu māyāpraticchannaṃ māyayaiva vibhīṣaṇaḥ |
vīkṣamāṇo dadarśāgre bhrātuḥ putramavasthitam |
tamapratimakarmāṇamapratidvandvamāhave

ददर्शान्तर्हितं वीरं वरदानाद् विभीषणः ।
तेजसा यशसा चैव विक्रमेण च संयुतः

dadarśāntarhitaṃ vīraṃ varadānād vibhīṣaṇaḥ |
tejasā yaśasā caiva vikrameṇa ca saṃyutaḥ

इन्द्रजित् त्वात्मनः कर्म तौ शयानौ समीक्ष्य च ।
उवाच परमप्रीतो हर्षयन् सर्वराक्षसान्

indrajit tvātmanaḥ karma tau śayānau samīkṣya ca |
uvāca paramaprīto harṣayan sarvarākṣasān

दूषणस्य च हन्तारौ खरस्य च महाबलौ ।
सादितौ मामकैर्बाणैर्भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ

dūṣaṇasya ca hantārau kharasya ca mahābalau |
sāditau māmakairbāṇairbhrātarau rāmalakṣmaṇau

नेमौ मोक्षयितुं शक्यावेतस्मादिषुबन्धनात् ।
सर्वैरपि समागम्य सर्षिसङ्घैः सुरासुरैः

nemau mokṣayituṃ śakyāvetasmādiṣubandhanāt |
sarvairapi samāgamya sarṣisaṅghaiḥ surāsuraiḥ

यत्कृते चिन्तयानस्य शोकार्तस्य पितुर्मम ।
अस्पृष्ट्वा शयनं गात्रैस्त्रियामा याति शर्वरी

yatkṛte cintayānasya śokārtasya piturmama |
aspṛṣṭvā śayanaṃ gātraistriyāmā yāti śarvarī

कृत्स्नेयं यत्कृते लङ्का नदी वर्षास्विवाकुला ।
सोऽयं मूलहरोऽनर्थः सर्वेषां शमितो मया

kṛtsneyaṃ yatkṛte laṅkā nadī varṣāsvivākulā |
so'yaṃ mūlaharo'narthaḥ sarveṣāṃ śamito mayā

रामस्य लक्ष्मणस्यैव सर्वेषां च वनौकसाम् ।
विक्रमा निष्फलाः सर्वे यथा शरदि तोयदाः

rāmasya lakṣmaṇasyaiva sarveṣāṃ ca vanaukasām |
vikramā niṣphalāḥ sarve yathā śaradi toyadāḥ

एवमुक्त्वा तु तान् सर्वान् राक्षसान् परिपश्यतः ।
यूथपानपि तान् सर्वांस्ताडयत् स च रावणिः

evamuktvā tu tān sarvān rākṣasān paripaśyataḥ |
yūthapānapi tān sarvāṃstāḍayat sa ca rāvaṇiḥ

नीलं नवभिराहत्य मैन्दं सद्विविदं तथा ।
त्रिभिस्त्रिभिरमित्रघ्नस्तताप परमेषुभिः

nīlaṃ navabhirāhatya maindaṃ sadvividaṃ tathā |
tribhistribhiramitraghnastatāpa parameṣubhiḥ

जाम्बवन्तं महेष्वासो विद्ध्वा बाणेन वक्षसि ।
हनूमतो वेगवतो विससर्ज शरान् दश

jāmbavantaṃ maheṣvāso viddhvā bāṇena vakṣasi |
hanūmato vegavato visasarja śarān daśa

गवाक्षं शरभं चैव तावप्यमितविक्रमौ ।
द्वाभ्यां द्वाभ्यां महावेगो विव्याध युधि रावणिः

gavākṣaṃ śarabhaṃ caiva tāvapyamitavikramau |
dvābhyāṃ dvābhyāṃ mahāvego vivyādha yudhi rāvaṇiḥ

गोलाङ्गूलेश्वरं चैव वालिपुत्रमथाङ्गदम् ।
विव्याध बहुभिर्बाणैस्त्वरमाणोऽथ रावणिः

golāṅgūleśvaraṃ caiva vāliputramathāṅgadam |
vivyādha bahubhirbāṇaistvaramāṇo'tha rāvaṇiḥ

तान् वानरवरान् भित्त्वा शरैरग्निशिखोपमैः ।
ननाद बलवांस्तत्र महासत्त्वः स रावणिः

tān vānaravarān bhittvā śarairagniśikhopamaiḥ |
nanāda balavāṃstatra mahāsattvaḥ sa rāvaṇiḥ

तानर्दयित्वा बाणौघैस्त्रसयित्वा च वानरान् ।
प्रजहास महाबाहुर्वचनं चेदमब्रवीत्

tānardayitvā bāṇaughaistrasayitvā ca vānarān |
prajahāsa mahābāhurvacanaṃ cedamabravīt

शरबन्धेन घोरेण मया बद्धौ चमूमुखे ।
सहितौ भ्रातरावेतौ निशामयत राक्षसाः

śarabandhena ghoreṇa mayā baddhau camūmukhe |
sahitau bhrātarāvetau niśāmayata rākṣasāḥ

एवमुक्तास्तु ते सर्वे राक्षसाः कूटयोधिनः ।
परं विस्मयमापन्नाः कर्मणा तेन हर्षिताः

evamuktāstu te sarve rākṣasāḥ kūṭayodhinaḥ |
paraṃ vismayamāpannāḥ karmaṇā tena harṣitāḥ

विनेदुश्च महानादान् सर्वे ते जलदोपमाः ।
हतो राम इति ज्ञात्वा रावणिं समपूजयन्

vineduśca mahānādān sarve te jaladopamāḥ |
hato rāma iti jñātvā rāvaṇiṃ samapūjayan

निष्पन्दौ तु तदा दृष्ट्वा भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ ।
वसुधायां निरुच्छ्वासौ हतावित्यन्वमन्यत

niṣpandau tu tadā dṛṣṭvā bhrātarau rāmalakṣmaṇau |
vasudhāyāṃ nirucchvāsau hatāvityanvamanyata

हर्षेण तु समाविष्ट इन्द्रजित् समितिञ्जयः ।
प्रविवेश पुरीं लङ्कां हर्षयन् सर्वनैर्ऋतान्

harṣeṇa tu samāviṣṭa indrajit samitiñjayaḥ |
praviveśa purīṃ laṅkāṃ harṣayan sarvanairṛtān

रामलक्ष्मणयोर्दृष्ट्वा शरीरे सायकैश्चिते ।
सर्वाणि चाङ्गोपाङ्गानि सुग्रीवं भयमाविशत्

rāmalakṣmaṇayordṛṣṭvā śarīre sāyakaiścite |
sarvāṇi cāṅgopāṅgāni sugrīvaṃ bhayamāviśat

तमुवाच परित्रस्तं वानरेन्द्रं विभीषणः ।
सबाष्पवदनं दीनं शोकव्याकुललोचनम्

tamuvāca paritrastaṃ vānarendraṃ vibhīṣaṇaḥ |
sabāṣpavadanaṃ dīnaṃ śokavyākulalocanam

अलं त्रासेन सुग्रीव बाष्पवेगो निगृह्यताम् ।
एवंप्रायाणि युद्धानि विजयो नास्ति नैष्ठिकः

alaṃ trāsena sugrīva bāṣpavego nigṛhyatām |
evaṃprāyāṇi yuddhāni vijayo nāsti naiṣṭhikaḥ

सभाग्यशेषतास्माकं यदि वीर भविष्यति ।
मोहमेतौ प्रहास्येते महात्मानौ महाबलौ

sabhāgyaśeṣatāsmākaṃ yadi vīra bhaviṣyati |
mohametau prahāsyete mahātmānau mahābalau

पर्यवस्थापयात्मानमनाथं मां च वानर ।
सत्यधर्माभिरक्तानां नास्ति मृत्युकृतं भयम्

paryavasthāpayātmānamanāthaṃ māṃ ca vānara |
satyadharmābhiraktānāṃ nāsti mṛtyukṛtaṃ bhayam

एवमुक्त्वा ततस्तस्य जलक्लिन्नेन पाणिना ।
सुग्रीवस्य शुभे नेत्रे प्रममार्ज विभीषणः

evamuktvā tatastasya jalaklinnena pāṇinā |
sugrīvasya śubhe netre pramamārja vibhīṣaṇaḥ

ततः सलिलमादाय विद्यया परिजप्य च ।
सुग्रीवनेत्रे धर्मात्मा प्रममार्ज विभीषणः

tataḥ salilamādāya vidyayā parijapya ca |
sugrīvanetre dharmātmā pramamārja vibhīṣaṇaḥ

विमृज्य वदनं तस्य कपिराजस्य धीमतः ।
अब्रवीत् कालसम्प्राप्तमसम्भ्रान्तमिदं वचः

vimṛjya vadanaṃ tasya kapirājasya dhīmataḥ |
abravīt kālasamprāptamasambhrāntamidaṃ vacaḥ

न कालः कपिराजेन्द्र वैक्लव्यमवलम्बितुम् ।
अतिस्नेहोऽपि कालेऽस्मिन् मरणायोपकल्पते

na kālaḥ kapirājendra vaiklavyamavalambitum |
atisneho'pi kāle'smin maraṇāyopakalpate

तस्मादुत्सृज्य वैक्लव्यं सर्वकार्यविनाशनम् ।
हितं रामपुरोगाणां सैन्यानामनुचिन्तय

tasmādutsṛjya vaiklavyaṃ sarvakāryavināśanam |
hitaṃ rāmapurogāṇāṃ sainyānāmanucintaya

अथ वा रक्ष्यतां रामो यावत्संज्ञाविपर्ययः ।
लब्धसंज्ञौ हि काकुत्स्थौ भयं नौ व्यपनेष्यतः

atha vā rakṣyatāṃ rāmo yāvatsaṃjñāviparyayaḥ |
labdhasaṃjñau hi kākutsthau bhayaṃ nau vyapaneṣyataḥ

नैतत् किंचन रामस्य न च रामो मुमूर्षति ।
नह्येनं हास्यते लक्ष्मीर्दुर्लभा या गतायुषाम्

naitat kiṃcana rāmasya na ca rāmo mumūrṣati |
nahyenaṃ hāsyate lakṣmīrdurlabhā yā gatāyuṣām

तस्मादाश्वासयात्मानं बलं चाश्वासय स्वकम् ।
यावत् सैन्यानि सर्वाणि पुनः संस्थापयाम्यहम्

tasmādāśvāsayātmānaṃ balaṃ cāśvāsaya svakam |
yāvat sainyāni sarvāṇi punaḥ saṃsthāpayāmyaham

एते हि फुल्लनयनास्त्रासादागतसाध्वसाः ।
कर्णे कर्णे प्रकथिता हरयो हरिसत्तम

ete hi phullanayanāstrāsādāgatasādhvasāḥ |
karṇe karṇe prakathitā harayo harisattama

मां तु दृष्ट्वा प्रधावन्तमनीकं सम्प्रहर्षितम् ।
त्यजन्तु हरयस्त्रासं भुक्तपूर्वामिव स्रजम्

māṃ tu dṛṣṭvā pradhāvantamanīkaṃ sampraharṣitam |
tyajantu harayastrāsaṃ bhuktapūrvāmiva srajam

समाश्वास्य तु सुग्रीवं राक्षसेन्द्रो विभीषणः ।
विद्रुतं वानरानीकं तत् समाश्वासयत् पुनः

samāśvāsya tu sugrīvaṃ rākṣasendro vibhīṣaṇaḥ |
vidrutaṃ vānarānīkaṃ tat samāśvāsayat punaḥ

इन्द्रजित् तु महामायः सर्वसैन्यसमावृतः ।
विवेश नगरीं लङ्कां पितरं चाभ्युपागमत्

indrajit tu mahāmāyaḥ sarvasainyasamāvṛtaḥ |
viveśa nagarīṃ laṅkāṃ pitaraṃ cābhyupāgamat

तत्र रावणमासाद्य अभिवाद्य कृताञ्जलिः ।
आचचक्षे प्रियं पित्रे निहतौ रामलक्ष्मणौ

tatra rāvaṇamāsādya abhivādya kṛtāñjaliḥ |
ācacakṣe priyaṃ pitre nihatau rāmalakṣmaṇau

उत्पपात ततो हृष्टः पुत्रं च परिषस्वजे ।
रावणो रक्षसां मध्ये श्रुत्वा शत्रू निपातितौ

utpapāta tato hṛṣṭaḥ putraṃ ca pariṣasvaje |
rāvaṇo rakṣasāṃ madhye śrutvā śatrū nipātitau

उपाघ्राय च तं मूर्ध्नि पप्रच्छ प्रीतमानसः ।
पृच्छते च यथावृत्तं पित्रे तस्मै न्यवेदयत्

upāghrāya ca taṃ mūrdhni papraccha prītamānasaḥ |
pṛcchate ca yathāvṛttaṃ pitre tasmai nyavedayat

यथा तौ शरबन्धेन निश्चेष्टौ निष्प्रभौ कृतौ

yathā tau śarabandhena niśceṣṭau niṣprabhau kṛtau

स हर्षवेगानुगतान्तरात्मा
श्रुत्वा गिरं तस्य महारथस्य ।
जहौ ज्वरं दाशरथेः समुत्थं
प्रहृष्टवाचाभिननन्द पुत्रम्

sa harṣavegānugatāntarātmā
śrutvā giraṃ tasya mahārathasya |
jahau jvaraṃ dāśaratheḥ samutthaṃ
prahṛṣṭavācābhinananda putram