सर्ग 43: पहले दिन के द्वंद्व युद्ध

युध्यतां तु ततस्तेषां वानराणां महात्मनाम् ।
रक्षसां सम्बभूवाथ बलरोषः सुदारुणः

yudhyatāṃ tu tatasteṣāṃ vānarāṇāṃ mahātmanām |
rakṣasāṃ sambabhūvātha balaroṣaḥ sudāruṇaḥ

ते हयैः काञ्चनापीडैर्गजैश्चाग्निशिखोपमैः ।
रथैश्चादित्यसंकाशैः कवचैश्च मनोरमैः

te hayaiḥ kāñcanāpīḍairgajaiścāgniśikhopamaiḥ |
rathaiścādityasaṃkāśaiḥ kavacaiśca manoramaiḥ

निर्ययू राक्षसा वीरा नादयन्तो दिशो दश ।
राक्षसा भीमकर्माणो रावणस्य जयैषिणः

niryayū rākṣasā vīrā nādayanto diśo daśa |
rākṣasā bhīmakarmāṇo rāvaṇasya jayaiṣiṇaḥ

वानराणामपि चमूर्बृहती जयमिच्छताम् ।
अभ्यधावत तां सेनां रक्षसां घोरकर्मणाम्

vānarāṇāmapi camūrbṛhatī jayamicchatām |
abhyadhāvata tāṃ senāṃ rakṣasāṃ ghorakarmaṇām

एतस्मिन्नन्तरे तेषामन्योन्यमभिधावताम् ।
रक्षसां वानराणां च द्वन्द्वयुद्धमवर्तत

etasminnantare teṣāmanyonyamabhidhāvatām |
rakṣasāṃ vānarāṇāṃ ca dvandvayuddhamavartata

अङ्गदेनेन्द्रजित्सार्धं वालिपुत्रेण राक्षसः ।
अयुध्यत महातेजास्त्र्यम्बकेण यथान्धकः

aṅgadenendrajitsārdhaṃ vāliputreṇa rākṣasaḥ |
ayudhyata mahātejāstryambakeṇa yathāndhakaḥ

प्रजङ्घेन च सम्पातिर्नित्यं दुर्धर्षणो रणे ।
जम्बुमालिनमारब्धो हनूमानपि वानरः

prajaṅghena ca sampātirnityaṃ durdharṣaṇo raṇe |
jambumālinamārabdho hanūmānapi vānaraḥ

संगतस्तु महाक्रोधो राक्षसो रावणानुजः ।
समरे तीक्ष्णवेगेन शत्रुघ्नेन विभीषणः

saṃgatastu mahākrodho rākṣaso rāvaṇānujaḥ |
samare tīkṣṇavegena śatrughnena vibhīṣaṇaḥ

तपनेन गजः सार्धं राक्षसेन महाबलः ।
निकुम्भेन महातेजा नीलोऽपि समयुध्यत

tapanena gajaḥ sārdhaṃ rākṣasena mahābalaḥ |
nikumbhena mahātejā nīlo'pi samayudhyata

वानरेन्द्रस्तु सुग्रीवः प्रघसेन सुसंगतः ।
संगतः समरे श्रीमान् विरूपाक्षेण लक्ष्मणः

vānarendrastu sugrīvaḥ praghasena susaṃgataḥ |
saṃgataḥ samare śrīmān virūpākṣeṇa lakṣmaṇaḥ

अग्निकेतुः सुदुर्धर्षो रश्मिकेतुश्च राक्षसः ।
सुप्तघ्नो यज्ञकोपश्च रामेण सह संगताः

agniketuḥ sudurdharṣo raśmiketuśca rākṣasaḥ |
suptaghno yajñakopaśca rāmeṇa saha saṃgatāḥ

वज्रमुष्टिश्च मैन्देन द्विविदेनाशनिप्रभः ।
राक्षसाभ्यां सुघोराभ्यां कपिमुख्यौ समागतौ

vajramuṣṭiśca maindena dvividenāśaniprabhaḥ |
rākṣasābhyāṃ sughorābhyāṃ kapimukhyau samāgatau

वीरः प्रतपनो घोरो राक्षसो रणदुर्धरः ।
समरे तीक्ष्णवेगेन नलेन समयुध्यत

vīraḥ pratapano ghoro rākṣaso raṇadurdharaḥ |
samare tīkṣṇavegena nalena samayudhyata

धर्मस्य पुत्रो बलवान् सुषेण इति विश्रुतः ।
स विद्युन्मालिना सार्धमयुध्यत महाकपिः

dharmasya putro balavān suṣeṇa iti viśrutaḥ |
sa vidyunmālinā sārdhamayudhyata mahākapiḥ

वानराश्चापरे घोरा राक्षसैरपरैः सह ।
द्वन्द्वं समीयुः सहसा युद्ध्वा च बहुभिः सह

vānarāścāpare ghorā rākṣasairaparaiḥ saha |
dvandvaṃ samīyuḥ sahasā yuddhvā ca bahubhiḥ saha

तत्रासीत् सुमहद् युद्धं तुमुलं रोमहर्षणम् ।
रक्षसां वानराणां च वीराणां जयमिच्छताम्

tatrāsīt sumahad yuddhaṃ tumulaṃ romaharṣaṇam |
rakṣasāṃ vānarāṇāṃ ca vīrāṇāṃ jayamicchatām

हरिराक्षसदेहेभ्यः प्रभूताः केशशाद्वलाः ।
शरीरसंघाटवहाः प्रसुस्रुः शोणतापगाः

harirākṣasadehebhyaḥ prabhūtāḥ keśaśādvalāḥ |
śarīrasaṃghāṭavahāḥ prasusruḥ śoṇatāpagāḥ

आजघानेन्द्रजित् क्रुद्धो वज्रेणेव शतक्रतुः ।
अङ्गदं गदया वीरं शत्रुसैन्यविदारणम्

ājaghānendrajit kruddho vajreṇeva śatakratuḥ |
aṅgadaṃ gadayā vīraṃ śatrusainyavidāraṇam

तस्य काञ्चनचित्राङ्गं रथं साश्वं ससारथिम् ।
जघान गदया श्रीमानङ्गदो वेगवान् हरिः

tasya kāñcanacitrāṅgaṃ rathaṃ sāśvaṃ sasārathim |
jaghāna gadayā śrīmānaṅgado vegavān hariḥ

सम्पातिस्तु प्रजङ्घेन त्रिभिर्बाणैः समाहतः ।
निजघानाश्वकर्णेन प्रजङ्घं रणमूर्धनि

sampātistu prajaṅghena tribhirbāṇaiḥ samāhataḥ |
nijaghānāśvakarṇena prajaṅghaṃ raṇamūrdhani

जम्बुमाली रथस्थस्तु रथशक्त्या महाबलः ।
बिभेद समरे क्रुद्धो हनूमन्तं स्तनान्तरे

jambumālī rathasthastu rathaśaktyā mahābalaḥ |
bibheda samare kruddho hanūmantaṃ stanāntare

तस्य तं रथमास्थाय हनूमान् मारुतात्मजः ।
प्रममाथ तलेनाशु सह तेनैव रक्षसा

tasya taṃ rathamāsthāya hanūmān mārutātmajaḥ |
pramamātha talenāśu saha tenaiva rakṣasā

नदन् प्रतपनो घोरो नलं सोऽभ्यनुधावत ।
नलः प्रतपनस्याशु पातयामास चक्षुषी

nadan pratapano ghoro nalaṃ so'bhyanudhāvata |
nalaḥ pratapanasyāśu pātayāmāsa cakṣuṣī

भिन्नगात्रः शरैस्तीक्ष्णैः क्षिप्रहस्तेन रक्षसा ।
ग्रसन्तमिव सैन्यानि प्रघसं वानराधिपः

bhinnagātraḥ śaraistīkṣṇaiḥ kṣiprahastena rakṣasā |
grasantamiva sainyāni praghasaṃ vānarādhipaḥ

सुग्रीवः सप्तपर्णेन निजघान जवेन च ।
प्रपीड्य शरवर्षेण राक्षसं भीमदर्शनम्

sugrīvaḥ saptaparṇena nijaghāna javena ca |
prapīḍya śaravarṣeṇa rākṣasaṃ bhīmadarśanam

निजघान विरूपाक्षं शरेणैकेन लक्ष्मणः ।
अग्निकेतुश्च दुर्धर्षो रश्मिकेतुश्च राक्षसः ।
सुप्तघ्नो यज्ञकोपश्च रामं निर्बिभिदुः शरैः

nijaghāna virūpākṣaṃ śareṇaikena lakṣmaṇaḥ |
agniketuśca durdharṣo raśmiketuśca rākṣasaḥ |
suptaghno yajñakopaśca rāmaṃ nirbibhiduḥ śaraiḥ

तेषां चतुर्णां रामस्तु शिरांसि समरे शरैः ।
क्रुद्धश्चतुर्भिश्चिच्छेद घोरैरग्निशिखोपमैः

teṣāṃ caturṇāṃ rāmastu śirāṃsi samare śaraiḥ |
kruddhaścaturbhiściccheda ghorairagniśikhopamaiḥ

वज्रमुष्टिस्तु मैन्देन मुष्टिना निहतो रणे ।
पपात सरथः साश्वः पुराट्ट इव भूतले

vajramuṣṭistu maindena muṣṭinā nihato raṇe |
papāta sarathaḥ sāśvaḥ purāṭṭa iva bhūtale

निकुम्भस्तु रणे नीलं नीलाञ्जनचयप्रभम् ।
निर्बिभेद शरैस्तीक्ष्णैः करैर्मेघमिवांशुमान्

nikumbhastu raṇe nīlaṃ nīlāñjanacayaprabham |
nirbibheda śaraistīkṣṇaiḥ karairmeghamivāṃśumān

पुनः शरशतेनाथ क्षिप्रहस्तो निशाचरः ।
बिभेद समरे नीलं निकुम्भः प्रजहास च

punaḥ śaraśatenātha kṣiprahasto niśācaraḥ |
bibheda samare nīlaṃ nikumbhaḥ prajahāsa ca

तस्यैव रथचक्रेण नीलो विष्णुरिवाहवे ।
शिरश्चिच्छेद समरे निकुम्भस्य च सारथेः

tasyaiva rathacakreṇa nīlo viṣṇurivāhave |
śiraściccheda samare nikumbhasya ca sāratheḥ

वज्राशनिसमस्पर्शो द्विविदोऽप्यशनिप्रभम् ।
जघान गिरिशृङ्गेण मिषतां सर्वरक्षसाम्

vajrāśanisamasparśo dvivido'pyaśaniprabham |
jaghāna giriśṛṅgeṇa miṣatāṃ sarvarakṣasām

द्विविदं वानरेन्द्रं तु द्रुमयोधिनमाहवे ।
शरैरशनिसंकाशैः स विव्याधाशनिप्रभः

dvividaṃ vānarendraṃ tu drumayodhinamāhave |
śarairaśanisaṃkāśaiḥ sa vivyādhāśaniprabhaḥ

स शरैरभिविद्धाङ्गो द्विविदः क्रोधर्मूच्छितः ।
सालेन सरथं साश्वं निजघानाशनिप्रभम्

sa śarairabhividdhāṅgo dvividaḥ krodharmūcchitaḥ |
sālena sarathaṃ sāśvaṃ nijaghānāśaniprabham

विद्युन्माली रथस्थस्तु शरैः काञ्चनभूषणैः ।
सुषेणं ताडयामास ननाद च मुहुर्मुहुः

vidyunmālī rathasthastu śaraiḥ kāñcanabhūṣaṇaiḥ |
suṣeṇaṃ tāḍayāmāsa nanāda ca muhurmuhuḥ

तं रथस्थमथो दृष्ट्वा सुषेणो वानरोत्तमः ।
गिरिशृङ्गेण महता रथमाशु न्यपातयत्

taṃ rathasthamatho dṛṣṭvā suṣeṇo vānarottamaḥ |
giriśṛṅgeṇa mahatā rathamāśu nyapātayat

लाघवेन तु संयुक्तो विद्युन्माली निशाचरः ।
अपक्रम्य रथात् तूर्णं गदापाणिः क्षितौ स्थितः

lāghavena tu saṃyukto vidyunmālī niśācaraḥ |
apakramya rathāt tūrṇaṃ gadāpāṇiḥ kṣitau sthitaḥ

ततः क्रोधसमाविष्टः सुषेणो हरिपुङ्गवः ।
शिलां सुमहतीं गृह्य निशाचरमभिद्रवत्

tataḥ krodhasamāviṣṭaḥ suṣeṇo haripuṅgavaḥ |
śilāṃ sumahatīṃ gṛhya niśācaramabhidravat

तमापतन्तं गदया विद्युन्माली निशाचरः ।
वक्षस्यभिजघानाशु सुषेणं हरिपुङ्गवम्

tamāpatantaṃ gadayā vidyunmālī niśācaraḥ |
vakṣasyabhijaghānāśu suṣeṇaṃ haripuṅgavam

गदाप्रहारं तं घोरमचिन्त्य प्लवगोत्तमः ।
तां तूष्णीं पातयामास तस्योरसि महामृधे

gadāprahāraṃ taṃ ghoramacintya plavagottamaḥ |
tāṃ tūṣṇīṃ pātayāmāsa tasyorasi mahāmṛdhe

शिलाप्रहाराभिहतो विद्युन्माली निशाचरः ।
निष्पिष्टहृदयो भूमौ गतासुर्निपपात ह

śilāprahārābhihato vidyunmālī niśācaraḥ |
niṣpiṣṭahṛdayo bhūmau gatāsurnipapāta ha

एवं तैर्वानरैः शूरैः शूरास्ते रजनीचराः ।
द्वन्द्वे विमथितास्तत्र दैत्या इव दिवौकसैः

evaṃ tairvānaraiḥ śūraiḥ śūrāste rajanīcarāḥ |
dvandve vimathitāstatra daityā iva divaukasaiḥ

भल्लैश्चान्यैर्गदाभिश्च शक्तितोमरसायकैः ।
अपविद्धैश्चापि रथैस्तथा सांग्रामिकैर्हयैः

bhallaiścānyairgadābhiśca śaktitomarasāyakaiḥ |
apaviddhaiścāpi rathaistathā sāṃgrāmikairhayaiḥ

निहतैः कुञ्जरैर्मत्तैस्तथा वानरराक्षसैः ।
चक्राक्षयुगदण्डैश्च भग्नैर्धरणिसंश्रितैः

nihataiḥ kuñjarairmattaistathā vānararākṣasaiḥ |
cakrākṣayugadaṇḍaiśca bhagnairdharaṇisaṃśritaiḥ

बभूवायोधनं घोरं गोमायुगणसेवितम् ।
कबन्धानि समुत्पेतुर्दिक्षु वानररक्षसाम् ।
विमर्दे तुमुले तस्मिन् देवासुररणोपमे

babhūvāyodhanaṃ ghoraṃ gomāyugaṇasevitam |
kabandhāni samutpeturdikṣu vānararakṣasām |
vimarde tumule tasmin devāsuraraṇopame

निहन्यमाना हरिपुङ्गवैस्तदा
निशाचराः शोणितगन्धमूर्च्छिताः ।
पुनः सुयुद्धं तरसा समाश्रिता
दिवाकरस्यास्तमयाभिकाङ्क्षिणः

nihanyamānā haripuṅgavaistadā
niśācarāḥ śoṇitagandhamūrcchitāḥ |
punaḥ suyuddhaṃ tarasā samāśritā
divākarasyāstamayābhikāṅkṣiṇaḥ