सर्ग 10: विभीषण द्वारा अपशकुनों की चेतावनी

ततः प्रत्युषसि प्राप्ते प्राप्तधर्मार्थनिश्चयः ।
राक्षसाधिपतेर्वेश्म भीमकर्मा विभीषणः

tataḥ pratyuṣasi prāpte prāptadharmārthaniścayaḥ |
rākṣasādhipaterveśma bhīmakarmā vibhīṣaṇaḥ

शैलाग्रचयसंकाशं शैलशृङ्गमिवोन्नतम् ।
सुविभक्तमहाकक्षं महाजनपरिग्रहम्

śailāgracayasaṃkāśaṃ śailaśṛṅgamivonnatam |
suvibhaktamahākakṣaṃ mahājanaparigraham

मतिमद्भिर्महामात्रैरनुरक्तैरधिष्ठितम् ।
राक्षसैराप्तपर्याप्तैः सर्वतः परिरक्षितम्

matimadbhirmahāmātrairanuraktairadhiṣṭhitam |
rākṣasairāptaparyāptaiḥ sarvataḥ parirakṣitam

मत्तमातङ्गनिःश्वासैर्व्याकुलीकृतमारुतम् ।
शङ्खघोषमहाघोषं तूर्यसम्बाधनादितम्

mattamātaṅganiḥśvāsairvyākulīkṛtamārutam |
śaṅkhaghoṣamahāghoṣaṃ tūryasambādhanāditam

प्रमदाजनसम्बाधं प्रजल्पितमहापथम् ।
तप्तकाञ्चननिर्यूहं भूषणोत्तमभूषितम्

pramadājanasambādhaṃ prajalpitamahāpatham |
taptakāñcananiryūhaṃ bhūṣaṇottamabhūṣitam

गन्धर्वाणामिवावासमालयं मरुतामिव ।
रत्नसंचयसम्बाधं भवनं भोगिनामिव

gandharvāṇāmivāvāsamālayaṃ marutāmiva |
ratnasaṃcayasambādhaṃ bhavanaṃ bhogināmiva

तं महाभ्रमिवादित्यस्तेजोविस्तृतरश्मिवान् ।
अग्रजस्यालयं वीरः प्रविवेश महाद्युतिः

taṃ mahābhramivādityastejovistṛtaraśmivān |
agrajasyālayaṃ vīraḥ praviveśa mahādyutiḥ

पुण्यान् पुण्याहघोषांश्च वेदविद्भिरुदाहृतान् ।
शुश्राव सुमहातेजा भ्रातुर्विजयसंश्रितान्

puṇyān puṇyāhaghoṣāṃśca vedavidbhirudāhṛtān |
śuśrāva sumahātejā bhrāturvijayasaṃśritān

पूजितान् दधिपात्रैश्च सर्पिभिः सुमनोक्षतैः ।
मन्त्रवेदविदो विप्रान् ददर्श स महाबलः

pūjitān dadhipātraiśca sarpibhiḥ sumanokṣataiḥ |
mantravedavido viprān dadarśa sa mahābalaḥ

स पूज्यमानो रक्षोभिर्दीप्यमानं स्वतेजसा ।
आसनस्थं महाबाहुर्ववन्दे धनदानुजम्

sa pūjyamāno rakṣobhirdīpyamānaṃ svatejasā |
āsanasthaṃ mahābāhurvavande dhanadānujam

स राजदृष्टिसम्पन्नमासनं हेमभूषितम् ।
जगाम समुदाचारं प्रयुज्याचारकोविदः

sa rājadṛṣṭisampannamāsanaṃ hemabhūṣitam |
jagāma samudācāraṃ prayujyācārakovidaḥ

स रावणं महात्मानं विजने मन्त्रिसंनिधौ ।
उवाच हितमत्यर्थं वचनं हेतुनिश्चितम्

sa rāvaṇaṃ mahātmānaṃ vijane mantrisaṃnidhau |
uvāca hitamatyarthaṃ vacanaṃ hetuniścitam

प्रसाद्य भ्रातरं ज्येष्ठं सान्त्वेनोपस्थितक्रमः ।
देशकालार्थसंवादि दृष्टलोकपरावरः

prasādya bhrātaraṃ jyeṣṭhaṃ sāntvenopasthitakramaḥ |
deśakālārthasaṃvādi dṛṣṭalokaparāvaraḥ

यदाप्रभृति वैदेही सम्प्राप्तेह परंतप ।
तदाप्रभृति दृश्यन्ते निमित्तान्यशुभानि नः

yadāprabhṛti vaidehī samprāpteha paraṃtapa |
tadāprabhṛti dṛśyante nimittānyaśubhāni naḥ

सस्फुलिङ्गः सधूमार्चिः सधूमकलुषोदयः ।
मन्त्रसंधुक्षितोऽप्यग्निर्न सम्यगभिवर्धते

sasphuliṅgaḥ sadhūmārciḥ sadhūmakaluṣodayaḥ |
mantrasaṃdhukṣito'pyagnirna samyagabhivardhate

अग्निष्टेष्वग्निशालासु तथा ब्रह्मस्थलीषु च ।
सरीसृपाणि दृश्यन्ते हव्येषु च पिपीलिकाः

agniṣṭeṣvagniśālāsu tathā brahmasthalīṣu ca |
sarīsṛpāṇi dṛśyante havyeṣu ca pipīlikāḥ

गवां पयांसि स्कन्नानि विमदा वरकुञ्जराः ।
दीनमश्वाः प्रहेषन्ते नवग्रासाभिनन्दिनः

gavāṃ payāṃsi skannāni vimadā varakuñjarāḥ |
dīnamaśvāḥ praheṣante navagrāsābhinandinaḥ

खरोष्ट्राश्वतरा राजन् भिन्नरोमाः स्रवन्ति च ।
न स्वभावेऽवतिष्ठन्ते विधानैरपि चिन्तिताः

kharoṣṭrāśvatarā rājan bhinnaromāḥ sravanti ca |
na svabhāve'vatiṣṭhante vidhānairapi cintitāḥ

वायसाः संघशः क्रूरा व्याहरन्ति समन्ततः ।
समवेताश्च दृश्यन्ते विमानाग्रेषु संघशः

vāyasāḥ saṃghaśaḥ krūrā vyāharanti samantataḥ |
samavetāśca dṛśyante vimānāgreṣu saṃghaśaḥ

गृध्राश्च परिलीयन्ते पुरीमुपरि पिण्डिताः ।
उपपन्नाश्च संध्ये द्वे व्याहरन्त्यशिवं शिवाः

gṛdhrāśca parilīyante purīmupari piṇḍitāḥ |
upapannāśca saṃdhye dve vyāharantyaśivaṃ śivāḥ

क्रव्यादानां मृगाणां च पुरीद्वारेषु संघशः ।
श्रूयन्ते विपुला घोषाः सविस्फूर्जितनिःस्वनाः

kravyādānāṃ mṛgāṇāṃ ca purīdvāreṣu saṃghaśaḥ |
śrūyante vipulā ghoṣāḥ savisphūrjitaniḥsvanāḥ

तदेवं प्रस्तुते कार्ये प्रायश्चित्तमिदं क्षमम् ।
रोचये वीर वैदेही राघवाय प्रदीयताम्

tadevaṃ prastute kārye prāyaścittamidaṃ kṣamam |
rocaye vīra vaidehī rāghavāya pradīyatām

इदं च यदि वा मोहाल्लोभाद् वा व्याहृतं मया ।
तत्रापि च महाराज न दोषं कर्तुमर्हसि

idaṃ ca yadi vā mohāllobhād vā vyāhṛtaṃ mayā |
tatrāpi ca mahārāja na doṣaṃ kartumarhasi

अयं हि दोषः सर्वस्य जनस्यास्योपलक्ष्यते ।
रक्षसां राक्षसीनां च पुरस्यान्तःपुरस्य च

ayaṃ hi doṣaḥ sarvasya janasyāsyopalakṣyate |
rakṣasāṃ rākṣasīnāṃ ca purasyāntaḥpurasya ca

प्रापणे चास्य मन्त्रस्य निवृत्ताः सर्वमन्त्रिणः ।
अवश्यं च मया वाच्यं यद् दृष्टमथवा श्रुतम् ।
सम्प्रधार्य यथान्यायं तद् भवान् कर्तुमर्हति

prāpaṇe cāsya mantrasya nivṛttāḥ sarvamantriṇaḥ |
avaśyaṃ ca mayā vācyaṃ yad dṛṣṭamathavā śrutam |
sampradhārya yathānyāyaṃ tad bhavān kartumarhati

इति स्वमन्त्रिणां मध्ये भ्राता भ्रातरमूचिवान् ।
रावणं रक्षसां श्रेष्ठं पथ्यमेतद् विभीषणः

iti svamantriṇāṃ madhye bhrātā bhrātaramūcivān |
rāvaṇaṃ rakṣasāṃ śreṣṭhaṃ pathyametad vibhīṣaṇaḥ

हितं महार्थं मृदु हेतुसंहितं
व्यतीतकालायतिसम्प्रतिक्षमम् ।
निशम्य तद्वाक्यमुपस्थितज्वरः
प्रसङ्गवानुत्तरमेतदब्रवीत्

hitaṃ mahārthaṃ mṛdu hetusaṃhitaṃ
vyatītakālāyatisampratikṣamam |
niśamya tadvākyamupasthitajvaraḥ
prasaṅgavānuttarametadabravīt

भयं न पश्यामि कुतश्चिदप्यहं
न राघवः प्राप्स्यति जातु मैथिलीम् ।
सुरैः सहेन्द्रैरपि संगरे कथं
ममाग्रतः स्थास्यति लक्ष्मणाग्रजः

bhayaṃ na paśyāmi kutaścidapyahaṃ
na rāghavaḥ prāpsyati jātu maithilīm |
suraiḥ sahendrairapi saṃgare kathaṃ
mamāgrataḥ sthāsyati lakṣmaṇāgrajaḥ

इत्येवमुक्त्वा सुरसैन्यनाशनो
महाबलः संयति चण्डविक्रमः ।
दशाननो भ्रातरमाप्तवादिनं
विसर्जयामास तदा विभीषणम्

ityevamuktvā surasainyanāśano
mahābalaḥ saṃyati caṇḍavikramaḥ |
daśānano bhrātaramāptavādinaṃ
visarjayāmāsa tadā vibhīṣaṇam