सर्ग 11: रावण का राजसभा में आगमन

स बभूव कृशो राजा मैथिलीकाममोहितः ।
असन्मानाच्च सुहृदां पापः पापेन कर्मणा

sa babhūva kṛśo rājā maithilīkāmamohitaḥ |
asanmānācca suhṛdāṃ pāpaḥ pāpena karmaṇā

अतीव कामसम्पन्नो वैदेहीमनुचिन्तयन् ।
अतीतसमये काले तस्मिन् वै युधि रावणः ।
अमात्यैश्च सुहृद्भिश्च प्राप्तकालममन्यत

atīva kāmasampanno vaidehīmanucintayan |
atītasamaye kāle tasmin vai yudhi rāvaṇaḥ |
amātyaiśca suhṛdbhiśca prāptakālamamanyata

स हेमजालविततं मणिविद्रुमभूषितम् ।
उपगम्य विनीताश्वमारुरोह महारथम्

sa hemajālavitataṃ maṇividrumabhūṣitam |
upagamya vinītāśvamāruroha mahāratham

तमास्थाय रथश्रेष्ठं महामेघसमस्वनम् ।
प्रययौ रक्षसां श्रेष्ठो दशग्रीवः सभां प्रति

tamāsthāya rathaśreṣṭhaṃ mahāmeghasamasvanam |
prayayau rakṣasāṃ śreṣṭho daśagrīvaḥ sabhāṃ prati

असिचर्मधरा योधाः सर्वायुधधरास्ततः ।
राक्षसा राक्षसेन्द्रस्य पुरस्तात् सम्प्रतस्थिरे

asicarmadharā yodhāḥ sarvāyudhadharāstataḥ |
rākṣasā rākṣasendrasya purastāt sampratasthire

नानाविकृतवेषाश्च नानाभूषणभूषिताः ।
पार्श्वतः पृष्ठतश्चैनं परिवार्य ययुस्तदा

nānāvikṛtaveṣāśca nānābhūṣaṇabhūṣitāḥ |
pārśvataḥ pṛṣṭhataścainaṃ parivārya yayustadā

रथैश्चातिरथाः शीघ्रं मत्तैश्च वरवारणैः ।
अनूत्पेतुर्दशग्रीवमाक्रीडद्भिश्च वाजिभिः

rathaiścātirathāḥ śīghraṃ mattaiśca varavāraṇaiḥ |
anūtpeturdaśagrīvamākrīḍadbhiśca vājibhiḥ

गदापरिघहस्ताश्च शक्तितोमरपाणयः ।
परश्वधधराश्चान्ये तथान्ये शूलपाणयः ।
ततस्तूर्यसहस्राणं संजज्ञे निःस्वनो महान्

gadāparighahastāśca śaktitomarapāṇayaḥ |
paraśvadhadharāścānye tathānye śūlapāṇayaḥ |
tatastūryasahasrāṇaṃ saṃjajñe niḥsvano mahān

तुमुलः शङ्खशब्दश्च सभां गच्छति रावणे ।
स नेमिघोषेण महान् सहसाभिनिनादयन्

tumulaḥ śaṅkhaśabdaśca sabhāṃ gacchati rāvaṇe |
sa nemighoṣeṇa mahān sahasābhininādayan

राजमार्गं श्रिया जुष्टं प्रतिपेदे महारथः ।
विमलं चातपत्रं च प्रगृहीतमशोभत

rājamārgaṃ śriyā juṣṭaṃ pratipede mahārathaḥ |
vimalaṃ cātapatraṃ ca pragṛhītamaśobhata

पाण्डुरं राक्षसेन्द्रस्य पूर्णस्ताराधिपो यथा ।
हेममञ्जरिगर्भे च शुद्धस्फटिकविग्रहे

pāṇḍuraṃ rākṣasendrasya pūrṇastārādhipo yathā |
hemamañjarigarbhe ca śuddhasphaṭikavigrahe

चामरव्यजने तस्य रेजतुः सव्यदक्षिणे ।
ते कृताञ्जलयः सर्वे रथस्थं पृथिवीस्थिताः

cāmaravyajane tasya rejatuḥ savyadakṣiṇe |
te kṛtāñjalayaḥ sarve rathasthaṃ pṛthivīsthitāḥ

राक्षसा राक्षसश्रेष्ठं शिरोभिस्तं ववन्दिरे ।
राक्षसैः स्तूयमानः सञ्जयाशीर्भिररिंदमः

rākṣasā rākṣasaśreṣṭhaṃ śirobhistaṃ vavandire |
rākṣasaiḥ stūyamānaḥ sañjayāśīrbhirariṃdamaḥ

आससाद महातेजाः सभां विरचितां तदा ।
सुवर्णरजतास्तीर्णां विशुद्धस्फटिकान्तराम्

āsasāda mahātejāḥ sabhāṃ viracitāṃ tadā |
suvarṇarajatāstīrṇāṃ viśuddhasphaṭikāntarām

विराजमानो वपुषा रुक्मपट्टोत्तरच्छदाम् ।
तां पिशाचशतैः षड्भिरभिगुप्तां सदाप्रभाम्

virājamāno vapuṣā rukmapaṭṭottaracchadām |
tāṃ piśācaśataiḥ ṣaḍbhirabhiguptāṃ sadāprabhām

प्रविवेश महातेजाः सुकृतां विश्वकर्मणा ।
तस्यां तु वैदूर्यमयं प्रियकाजिनसंवृतम्

praviveśa mahātejāḥ sukṛtāṃ viśvakarmaṇā |
tasyāṃ tu vaidūryamayaṃ priyakājinasaṃvṛtam

महत्सोपाश्रयं भेजे रावणः परमासनम् ।
ततः शशासेश्वरवद्दूताँल्लघुपराक्रमान्

mahatsopāśrayaṃ bheje rāvaṇaḥ paramāsanam |
tataḥ śaśāseśvaravaddūtām̐llaghuparākramān

समानयत मे क्षिप्रमिहैतान् राक्षसानिति ।
कृत्यमस्ति महज्जाने कर्तव्यमिति शत्रुभिः

samānayata me kṣipramihaitān rākṣasāniti |
kṛtyamasti mahajjāne kartavyamiti śatrubhiḥ

राक्षसास्तद्वचः श्रुत्वा लङ्कायां परिचक्रमुः ।
अनुगेहमवस्थाय विहारशयनेषु च ।
उद्यानेषु च रक्षांसि चोदयन्तो ह्यभीतवत्

rākṣasāstadvacaḥ śrutvā laṅkāyāṃ paricakramuḥ |
anugehamavasthāya vihāraśayaneṣu ca |
udyāneṣu ca rakṣāṃsi codayanto hyabhītavat

ते रथान्तचरा एके दृप्तानेके दृढान् हयान् ।
नागानेकेऽधिरुरुहुर्जग्मुश्चैके पदातयः

te rathāntacarā eke dṛptāneke dṛḍhān hayān |
nāgāneke'dhiruruhurjagmuścaike padātayaḥ

सा पुरी परमाकीर्णा रथकुञ्जरवाजिभिः ।
सम्पतद्भिर्विरुरुचे गरुत्मद्भिरिवाम्बरम्

sā purī paramākīrṇā rathakuñjaravājibhiḥ |
sampatadbhirviruruce garutmadbhirivāmbaram

ते वाहनान्यवस्थाय यानानि विविधानि च ।
सभां पद्भिः प्रविविशुः सिंहा गिरिगुहामिव

te vāhanānyavasthāya yānāni vividhāni ca |
sabhāṃ padbhiḥ praviviśuḥ siṃhā giriguhāmiva

राज्ञः पादौ गृहीत्वा तु राज्ञा ते प्रतिपूजिताः ।
पीठेष्वन्ये बृसीष्वन्ये भूमौ केचिदुपाविशन्

rājñaḥ pādau gṛhītvā tu rājñā te pratipūjitāḥ |
pīṭheṣvanye bṛsīṣvanye bhūmau kecidupāviśan

ते समेत्य सभायां वै राक्षसा राजशासनात् ।
यथार्हमुपतस्थुस्ते रावणं राक्षसाधिपम्

te sametya sabhāyāṃ vai rākṣasā rājaśāsanāt |
yathārhamupatasthuste rāvaṇaṃ rākṣasādhipam

मन्त्रिणश्च यथामुख्या निश्चितार्थेषु पण्डिताः ।
अमात्याश्च गुणोपेताः सर्वज्ञा बुद्धिदर्शनाः

mantriṇaśca yathāmukhyā niścitārtheṣu paṇḍitāḥ |
amātyāśca guṇopetāḥ sarvajñā buddhidarśanāḥ

समीयुस्तत्र शतशः शूराश्च बहवस्तथा ।
सभायां हेमवर्णायां सर्वार्थस्य सुखाय वै

samīyustatra śataśaḥ śūrāśca bahavastathā |
sabhāyāṃ hemavarṇāyāṃ sarvārthasya sukhāya vai

ततो महात्मा विपुलं सुयुग्यं
रथं वरं हेमविचित्रिताङ्गम् ।
शुभं समास्थाय ययौ यशस्वी
विभीषणः संसदमग्रजस्य

tato mahātmā vipulaṃ suyugyaṃ
rathaṃ varaṃ hemavicitritāṅgam |
śubhaṃ samāsthāya yayau yaśasvī
vibhīṣaṇaḥ saṃsadamagrajasya

स पूर्वजायावरजः शशंस
नामाथ पश्चाच्चरणौ ववन्दे ।
शुकः प्रहस्तश्च तथैव तेभ्यो
ददौ यथार्हं पृथगासनानि

sa pūrvajāyāvarajaḥ śaśaṃsa
nāmātha paścāccaraṇau vavande |
śukaḥ prahastaśca tathaiva tebhyo
dadau yathārhaṃ pṛthagāsanāni

सुवर्णनानामणिभूषणानां
सुवाससां संसदि राक्षसानाम् ।
तेषां परार्घ्यागुरुचन्दनानां
स्रजां च गन्धाः प्रववुः समन्तात्

suvarṇanānāmaṇibhūṣaṇānāṃ
suvāsasāṃ saṃsadi rākṣasānām |
teṣāṃ parārghyāgurucandanānāṃ
srajāṃ ca gandhāḥ pravavuḥ samantāt

न चुक्रुशुर्नानृतमाह कश्चित्
सभासदो नापि जजल्पुरुच्चैः ।
संसिद्धार्थाः सर्व एवोग्रवीर्या
भर्तुः सर्वे ददृशुश्चाननं ते

na cukruśurnānṛtamāha kaścit
sabhāsado nāpi jajalpuruccaiḥ |
saṃsiddhārthāḥ sarva evogravīryā
bhartuḥ sarve dadṛśuścānanaṃ te

स रावणः शस्त्रभृतां मनस्विनां
महाबलानां समितौ मनस्वी ।
तस्यां सभायां प्रभया चकाशे
मध्ये वसूनामिव वज्रहस्तः

sa rāvaṇaḥ śastrabhṛtāṃ manasvināṃ
mahābalānāṃ samitau manasvī |
tasyāṃ sabhāyāṃ prabhayā cakāśe
madhye vasūnāmiva vajrahastaḥ