सर्ग 81: शुक्र का शाप और दण्डकारण्य

स मुहूर्तादुपश्रुत्य देवर्षिरमितप्रभः ।
स्वमाश्रमं शिष्यवृतः क्षुधार्तः सन्न्यवर्तत

sa muhūrtādupaśrutya devarṣiramitaprabhaḥ |
svamāśramaṃ śiṣyavṛtaḥ kṣudhārtaḥ sannyavartata

सो ऽपश्यदरजां दीनां रजसा समभिप्लुताम् ।
ज्योत्स्नामिव ग्रहग्रस्तां प्रत्यूषे न विराजतीम्

so 'paśyadarajāṃ dīnāṃ rajasā samabhiplutām |
jyotsnāmiva grahagrastāṃ pratyūṣe na virājatīm

तस्य रोषः समभवत्क्षुधार्तस्य विशेषतः ।
निर्दहन्निव लोकांस्त्रीञ्छिष्यांश्चैतदुवाच ह

tasya roṣaḥ samabhavatkṣudhārtasya viśeṣataḥ |
nirdahanniva lokāṃstrīñchiṣyāṃścaitaduvāca ha

पश्यध्वं विपरीतस्य दण्डस्याविजितात्मनः ।
विपत्तिं घोरसङ्काशां क्रुद्धामग्निशिखामिव

paśyadhvaṃ viparītasya daṇḍasyāvijitātmanaḥ |
vipattiṃ ghorasaṅkāśāṃ kruddhāmagniśikhāmiva

क्षयो ऽस्य दुर्मतेः प्राप्तः सानुगस्य दुरात्मनः ।
यः प्रदीप्तां हुताशस्य शिखां वै स्प्रष्टुमिच्छति

kṣayo 'sya durmateḥ prāptaḥ sānugasya durātmanaḥ |
yaḥ pradīptāṃ hutāśasya śikhāṃ vai spraṣṭumicchati

यस्मात्स कृतवान्पापमीदृशं घोरसंहितम् ।
तस्मात्प्राप्स्यति दुर्मेधाः फलं पापस्य कर्मणः

yasmātsa kṛtavānpāpamīdṛśaṃ ghorasaṃhitam |
tasmātprāpsyati durmedhāḥ phalaṃ pāpasya karmaṇaḥ

सप्तरात्रेण राजासौ सभृत्यबलवाहनः ।
पापकर्मसमाचारो वधं प्राप्स्यति दुर्मतिः

saptarātreṇa rājāsau sabhṛtyabalavāhanaḥ |
pāpakarmasamācāro vadhaṃ prāpsyati durmatiḥ

समन्ताद्योजनशतं विषयं चास्य दुर्मतेः ।
धक्ष्यते पांसुवर्षेण महता पाकशासनः

samantādyojanaśataṃ viṣayaṃ cāsya durmateḥ |
dhakṣyate pāṃsuvarṣeṇa mahatā pākaśāsanaḥ

सर्वसत्वानि यानीह स्थावराणि चराणि च ।
महता पांसुवर्षेण विलयं सर्वतो ऽगमन्

sarvasatvāni yānīha sthāvarāṇi carāṇi ca |
mahatā pāṃsuvarṣeṇa vilayaṃ sarvato 'gaman

दण्डस्य विषयो यावत्तावत्सर्वसमुच्छ्रयम् ।
पांसुवर्षमिवालक्ष्यं सप्तरात्रं भविष्यति

daṇḍasya viṣayo yāvattāvatsarvasamucchrayam |
pāṃsuvarṣamivālakṣyaṃ saptarātraṃ bhaviṣyati

इत्युक्त्वा क्रोधताम्राक्षस्तदाश्रमनिवासिनम् ।
जनं जनपदान्तेषु स्थीयतामिति चाब्रवीत्

ityuktvā krodhatāmrākṣastadāśramanivāsinam |
janaṃ janapadānteṣu sthīyatāmiti cābravīt

श्रुत्वा तूशनसो वाक्यं सो ऽ ऽश्रमावसथो जनः ।
निष्क्रान्तो विषयात्तस्मात्स्थानं चक्रे ऽथ बाह्यतः

śrutvā tūśanaso vākyaṃ so ' 'śramāvasatho janaḥ |
niṣkrānto viṣayāttasmātsthānaṃ cakre 'tha bāhyataḥ

स तथोक्त्वा मुनिजनमरजामिदमब्रवीत् ।
इहैव वस दुर्मेधे आश्रमे सुसमाहिता

sa tathoktvā munijanamarajāmidamabravīt |
ihaiva vasa durmedhe āśrame susamāhitā

इदं योजनपर्यन्तं सरः सुरुचिरप्रभम् ।
अरजे विज्वरा भुङ्क्ष्व कालश्चात्र प्रतीक्ष्यताम्

idaṃ yojanaparyantaṃ saraḥ suruciraprabham |
araje vijvarā bhuṅkṣva kālaścātra pratīkṣyatām

त्वत्समीपे च ये सत्त्वा वासमेष्यन्ति तां निशाम् ।
अवध्याः पांसुवर्षेण ते भविष्यन्ति नित्यदा

tvatsamīpe ca ye sattvā vāsameṣyanti tāṃ niśām |
avadhyāḥ pāṃsuvarṣeṇa te bhaviṣyanti nityadā

श्रुत्वा नियोगं ब्रह्मर्षेः सा ऽरजा भार्गवी तदा ।
तथेति पितरं प्राह भार्गवं भृशदुःखिता ।
इत्युक्त्वा भार्गवो वासमन्यत्र समकारयत्

śrutvā niyogaṃ brahmarṣeḥ sā 'rajā bhārgavī tadā |
tatheti pitaraṃ prāha bhārgavaṃ bhṛśaduḥkhitā |
ityuktvā bhārgavo vāsamanyatra samakārayat

तच्च राज्यं नरेन्द्रस्य सभृत्यबलवाहनम् ।
सप्ताहाद्भस्मसाद्भूतं यथोक्तं ब्रह्मवादिना

tacca rājyaṃ narendrasya sabhṛtyabalavāhanam |
saptāhādbhasmasādbhūtaṃ yathoktaṃ brahmavādinā

तस्यासौ दण्डविषयो विन्ध्यशैवलयोर्नृप ।
शप्तो ब्रह्मर्षिणा तेन वैधर्म्ये सहिते कृते

tasyāsau daṇḍaviṣayo vindhyaśaivalayornṛpa |
śapto brahmarṣiṇā tena vaidharmye sahite kṛte

ततः प्रभृति काकुत्स्थ दण्डकारण्यमुच्यते ।
तपस्विनः स्थिता ह्यत्र जनस्थानमतो ऽभवत्

tataḥ prabhṛti kākutstha daṇḍakāraṇyamucyate |
tapasvinaḥ sthitā hyatra janasthānamato 'bhavat

एतत्ते सर्वमाख्यातं यन्मां पृच्छसि राघव ।
सन्ध्यामुपासितुं वीर समयो ह्यतिवर्तते

etatte sarvamākhyātaṃ yanmāṃ pṛcchasi rāghava |
sandhyāmupāsituṃ vīra samayo hyativartate

एते महर्षयः सर्वे पूर्णकुम्भाः समन्ततः ।
कृतोदका नरव्याघ्र आदित्यं पर्युपासते

ete maharṣayaḥ sarve pūrṇakumbhāḥ samantataḥ |
kṛtodakā naravyāghra ādityaṃ paryupāsate

स तैर्ब्राह्मणमभ्यस्तं सहितैर्ब्रह्मवित्तमैः ।
रविरस्तं गतो राम गच्छोदकमुपस्पृश

sa tairbrāhmaṇamabhyastaṃ sahitairbrahmavittamaiḥ |
ravirastaṃ gato rāma gacchodakamupaspṛśa