सर्ग 82: श्रीराम अयोध्या लौटते हैं

ऋषेर्वचनमाज्ञाय रामः सन्ध्यामुपासितुम् ।
उपाक्रमत्सरः पुण्यमप्सरोगणसेवितम्

ṛṣervacanamājñāya rāmaḥ sandhyāmupāsitum |
upākramatsaraḥ puṇyamapsarogaṇasevitam

तत्रोदकमुपस्पृश्य सन्ध्यामन्वास्य पश्चिमाम् ।
आश्रमं प्राविशद्रामः कुम्भयोनेर्महात्मनः

tatrodakamupaspṛśya sandhyāmanvāsya paścimām |
āśramaṃ prāviśadrāmaḥ kumbhayonermahātmanaḥ

तस्यागस्त्यो बहुगुणं कन्दमूलं तथौषधिम् ।
शाल्यादीनि पवित्राणि भोजनार्थमकल्पयत्

tasyāgastyo bahuguṇaṃ kandamūlaṃ tathauṣadhim |
śālyādīni pavitrāṇi bhojanārthamakalpayat

स भुक्तवान्नरश्रेष्ठस्तदन्नममृतोपमम् ।
प्रीतश्च परितुष्टश्च तां रात्रिं समुपाविशत्

sa bhuktavānnaraśreṣṭhastadannamamṛtopamam |
prītaśca parituṣṭaśca tāṃ rātriṃ samupāviśat

प्रभाते काल्यमुत्थाय कृत्वा ऽ ऽह्निकमरिन्दमः ।
ऋषिं समुपचक्राम गमनाय रघूत्तमः

prabhāte kālyamutthāya kṛtvā ' 'hnikamarindamaḥ |
ṛṣiṃ samupacakrāma gamanāya raghūttamaḥ

अभिवाद्याब्रवीद्रामो महर्षिं कुम्भसम्भवम् ।
आपृच्छे स्वां पुरीं गन्तुं मामनुज्ञातुमर्हसि

abhivādyābravīdrāmo maharṣiṃ kumbhasambhavam |
āpṛcche svāṃ purīṃ gantuṃ māmanujñātumarhasi

धन्यो ऽस्म्यनुगृहीतो ऽस्मि दर्शनेन महात्मनः ।
द्रष्टुं चैवागमिष्यामि पावनार्थमिहात्मनः

dhanyo 'smyanugṛhīto 'smi darśanena mahātmanaḥ |
draṣṭuṃ caivāgamiṣyāmi pāvanārthamihātmanaḥ

तथा वदति काकुत्स्थे वाक्यमद्भुतदर्शनम् ।
उवाच परमप्रीतो धर्मनेत्रस्तपोधनः

tathā vadati kākutsthe vākyamadbhutadarśanam |
uvāca paramaprīto dharmanetrastapodhanaḥ

अत्यद्भुतमिदं वाक्यं तव राम शुभाक्षरम् ।
पावनः सर्वभूतानां त्वमेव रघुनन्दन

atyadbhutamidaṃ vākyaṃ tava rāma śubhākṣaram |
pāvanaḥ sarvabhūtānāṃ tvameva raghunandana

मुहूर्तमपि राम त्वां ये च पश्यन्ति केचन ।
पाविताः स्वर्गभूताश्च पूज्यास्ते सर्वदैवतैः

muhūrtamapi rāma tvāṃ ye ca paśyanti kecana |
pāvitāḥ svargabhūtāśca pūjyāste sarvadaivataiḥ

ये च त्वां घोरचक्षुर्भिः पश्यन्ति प्राणिनो भुवि ।
हतास्ते यमदण्डेन सद्यो निरयगामिनः

ye ca tvāṃ ghoracakṣurbhiḥ paśyanti prāṇino bhuvi |
hatāste yamadaṇḍena sadyo nirayagāminaḥ

ईदृशस्त्वं रघुश्रेष्ठ पावनः सर्वदेहिनाम् ।
भुवि त्वां कथयन्तो ऽपि सिद्धिमेष्यन्ति राघव

īdṛśastvaṃ raghuśreṣṭha pāvanaḥ sarvadehinām |
bhuvi tvāṃ kathayanto 'pi siddhimeṣyanti rāghava

गच्छ चारिष्टमव्याग्रः पन्थानमकुतोभयम् ।
प्रशाधि राज्यं धर्मेण गतिर्हि जगतो भवान्

gaccha cāriṣṭamavyāgraḥ panthānamakutobhayam |
praśādhi rājyaṃ dharmeṇa gatirhi jagato bhavān

एवमुक्तस्तु मुनिना प्राञ्जलिः प्रग्रहो नृपः ।
अभ्यवादयत प्राज्ञस्तमृषिं पुण्यशालिनम्

evamuktastu muninā prāñjaliḥ pragraho nṛpaḥ |
abhyavādayata prājñastamṛṣiṃ puṇyaśālinam

अभिवाद्य मुनिश्रेष्ठं तांश्च सर्वांस्तपोधनान् ।
अध्यारोहत्तदव्यग्रः पुष्पकं हेमभूषितम्

abhivādya muniśreṣṭhaṃ tāṃśca sarvāṃstapodhanān |
adhyārohattadavyagraḥ puṣpakaṃ hemabhūṣitam

तं प्रयान्तं मुनिगणा ह्याशीर्वादैः समन्ततः ।
अपूजयन्महेन्द्राभं सहस्राक्षमिवामराः

taṃ prayāntaṃ munigaṇā hyāśīrvādaiḥ samantataḥ |
apūjayanmahendrābhaṃ sahasrākṣamivāmarāḥ

स्वस्थः स ददृशे रामः पुष्पके हेमभूषिते ।
शशी मेघसमीपस्थो यथा जलधरागमे

svasthaḥ sa dadṛśe rāmaḥ puṣpake hemabhūṣite |
śaśī meghasamīpastho yathā jaladharāgame

ततो ऽर्धदिवसे प्राप्ते पूज्यमानस्ततस्ततः ।
अयोध्यां प्राप्य काकुत्स्थो मध्यकक्ष्यामवारुहत्

tato 'rdhadivase prāpte pūjyamānastatastataḥ |
ayodhyāṃ prāpya kākutstho madhyakakṣyāmavāruhat

ततो विसृज्य रुचिरं पुष्पकं कामगामि तत् ।
विसर्जयित्वा गच्छेति स्वस्ति ते ऽस्त्विति च प्रभुः

tato visṛjya ruciraṃ puṣpakaṃ kāmagāmi tat |
visarjayitvā gaccheti svasti te 'stviti ca prabhuḥ

कक्षान्तरविनिक्षिप्तं द्वास्स्थं रामो ऽब्रवीद्वचः ।
लक्ष्मणं भरतं चैव गत्वा तौ लघुविक्रमौ ॥
ममागमनमाख्याय शब्दापयत मा चिरम्

kakṣāntaravinikṣiptaṃ dvāssthaṃ rāmo 'bravīdvacaḥ |
lakṣmaṇaṃ bharataṃ caiva gatvā tau laghuvikramau ||
mamāgamanamākhyāya śabdāpayata mā ciram