सर्ग 72: शत्रुघ्न अयोध्या आकर लौटते हैं

तं शयानं नरव्याघ्रं निद्रा नाभ्यागमत्तदा ।
चिन्तयन्तमनेकार्थं रामगीतमनुत्तमम्

taṃ śayānaṃ naravyāghraṃ nidrā nābhyāgamattadā |
cintayantamanekārthaṃ rāmagītamanuttamam

तस्य शब्दं सुमधुरं तन्त्रीलयसमन्वितम् ।
श्रुत्वा रात्रिर्जगामाशु शत्रुघ्नस्य महात्मनः

tasya śabdaṃ sumadhuraṃ tantrīlayasamanvitam |
śrutvā rātrirjagāmāśu śatrughnasya mahātmanaḥ

तस्यां निशायां व्युष्टायां कृत्वा पौर्वाह्णिकं क्रमम् ।
उवाच प्राञ्जलिर्वाक्यं शत्रुघ्नो मुनिपुङ्गवम्

tasyāṃ niśāyāṃ vyuṣṭāyāṃ kṛtvā paurvāhṇikaṃ kramam |
uvāca prāñjalirvākyaṃ śatrughno munipuṅgavam

भगवन्द्रष्टुमिच्छामि राघवं रघुनन्दनम् ।
त्वया ऽनुज्ञातुमिच्छामि सहैभिः संशितव्रतैः

bhagavandraṣṭumicchāmi rāghavaṃ raghunandanam |
tvayā 'nujñātumicchāmi sahaibhiḥ saṃśitavrataiḥ

इत्येवंवादिनं तं तु शत्रुघ्नं शत्रुतापनम् ।
वाल्मीकिः सम्परिष्वज्य विससर्ज च राघवम्

ityevaṃvādinaṃ taṃ tu śatrughnaṃ śatrutāpanam |
vālmīkiḥ sampariṣvajya visasarja ca rāghavam

सो ऽभिवाद्य मुनिश्रेष्ठं रथमारुह्य सुप्रभम् ।
अयोध्यामगमत्तूर्णं राघवोत्सुकदर्शनः

so 'bhivādya muniśreṣṭhaṃ rathamāruhya suprabham |
ayodhyāmagamattūrṇaṃ rāghavotsukadarśanaḥ

स प्रविष्टः पुरीं रम्यां श्रीमानिक्ष्वाकुनन्दनः ।
प्रविवेश महाबाहुर्यत्र रामो महाद्युतिः

sa praviṣṭaḥ purīṃ ramyāṃ śrīmānikṣvākunandanaḥ |
praviveśa mahābāhuryatra rāmo mahādyutiḥ

स रामं मन्त्रिमध्यस्थं पूर्णचन्द्रनिभाननम् ।
पश्यन्नमरमध्यस्थं सहस्रनयनं यथा

sa rāmaṃ mantrimadhyasthaṃ pūrṇacandranibhānanam |
paśyannamaramadhyasthaṃ sahasranayanaṃ yathā

सो ऽभिवाद्य महात्मानं ज्वलन्तमिव तेजसा ।
उवाच प्राञ्जलिर्वाक्यं रामं सत्यपराक्रमम्

so 'bhivādya mahātmānaṃ jvalantamiva tejasā |
uvāca prāñjalirvākyaṃ rāmaṃ satyaparākramam

यदाज्ञप्तं महाराज सर्वं तत्कृतवानहम् ।
हतः स लवणः पापः पुरी चास्य निवेशिता

yadājñaptaṃ mahārāja sarvaṃ tatkṛtavānaham |
hataḥ sa lavaṇaḥ pāpaḥ purī cāsya niveśitā

द्वादशैते गता वर्षास्त्वां विना रघुनन्दन ।
नोत्सहेयमहं वस्तुं त्वया विरहितो नृप

dvādaśaite gatā varṣāstvāṃ vinā raghunandana |
notsaheyamahaṃ vastuṃ tvayā virahito nṛpa

स मे प्रसादं काकुत्स्थ कुरुष्वामितविक्रम ।
मातृहीनो यथा वत्सो न चिरं प्रवसाम्यहम्

sa me prasādaṃ kākutstha kuruṣvāmitavikrama |
mātṛhīno yathā vatso na ciraṃ pravasāmyaham

एवं ब्रुवाणं शत्रुघ्नं परिष्वज्येदमब्रवीत् ।
मा विषादं कृथाः शूर नैतत्क्षत्रियचेष्टितम्

evaṃ bruvāṇaṃ śatrughnaṃ pariṣvajyedamabravīt |
mā viṣādaṃ kṛthāḥ śūra naitatkṣatriyaceṣṭitam

नावसीदन्ति राजानो विप्रवासेषु राघव ।
प्रजा नः परिपाल्या हि क्षत्रधर्मेण राघव

nāvasīdanti rājāno vipravāseṣu rāghava |
prajā naḥ paripālyā hi kṣatradharmeṇa rāghava

काले काले तु मां वीर अयोध्यामवलोकितुम् ।
आगच्छ त्वं नरश्रेष्ठ गन्तासि च पुरं तव

kāle kāle tu māṃ vīra ayodhyāmavalokitum |
āgaccha tvaṃ naraśreṣṭha gantāsi ca puraṃ tava

ममापि त्वं सुदयितः प्राणैरपि न संशयः ।
अवश्यं करणीयं च राज्यस्य परिपालनम्

mamāpi tvaṃ sudayitaḥ prāṇairapi na saṃśayaḥ |
avaśyaṃ karaṇīyaṃ ca rājyasya paripālanam

तस्मात्त्वं वस काकुत्स्थ सप्तरात्रमिहावस ।
ऊर्ध्वं गन्तासि मधुरां सभृत्यबलवाहनः

tasmāttvaṃ vasa kākutstha saptarātramihāvasa |
ūrdhvaṃ gantāsi madhurāṃ sabhṛtyabalavāhanaḥ

रामस्यैतद्वचः श्रुत्वा धर्मयुक्तं मनोगतम् ।
शत्रुघ्नो दीनया वाचा बाढमित्येव चाब्रवीत्

rāmasyaitadvacaḥ śrutvā dharmayuktaṃ manogatam |
śatrughno dīnayā vācā bāḍhamityeva cābravīt

सप्तरात्रं च काकुत्स्थो राघवस्य यथाज्ञया ।
उष्य तत्र महेष्वासो गमनायोपचक्रमे

saptarātraṃ ca kākutstho rāghavasya yathājñayā |
uṣya tatra maheṣvāso gamanāyopacakrame

आमन्त्र्य तु महात्मानं रामं सत्यपराक्रमम् ।
भरतं लक्ष्मणं चैव महारथमुपारुहत्

āmantrya tu mahātmānaṃ rāmaṃ satyaparākramam |
bharataṃ lakṣmaṇaṃ caiva mahārathamupāruhat

दूरमाभ्यामनुगतो लक्ष्मणेन महात्मना ।
भरतेन च शत्रुघ्नो जगामाशु पुरं ततः

dūramābhyāmanugato lakṣmaṇena mahātmanā |
bharatena ca śatrughno jagāmāśu puraṃ tataḥ