सर्ग 35: हनुमान का जन्म और सूर्य की ओर छलाँग

अपृच्छत तदा रामो दक्षिणाशाश्रमं मुनिम् ।
प्राञ्जलिर्विनयोपेत इदमाह वचो ऽर्थवत्

apṛcchata tadā rāmo dakṣiṇāśāśramaṃ munim |
prāñjalirvinayopeta idamāha vaco 'rthavat

अतुलं बलमेतद्वै वालिनो रावणस्य च ।
न त्वेताभ्यां हनुमता समं त्विति मतिर्मम

atulaṃ balametadvai vālino rāvaṇasya ca |
na tvetābhyāṃ hanumatā samaṃ tviti matirmama

शौर्यं दाक्ष्यं बलं धैर्यं प्राज्ञता नयसाधनम् ।
विक्रमश्च प्रभावश्च हनूमति कृतालयाः

śauryaṃ dākṣyaṃ balaṃ dhairyaṃ prājñatā nayasādhanam |
vikramaśca prabhāvaśca hanūmati kṛtālayāḥ

दृष्ट्वैव सागरं वीक्ष्य सीदन्तीं कपिवाहिनीम् ।
समाश्वास्य महाबाहुर्योजनानां शतं प्लुतः

dṛṣṭvaiva sāgaraṃ vīkṣya sīdantīṃ kapivāhinīm |
samāśvāsya mahābāhuryojanānāṃ śataṃ plutaḥ

धर्षयित्वा पुरीं लङ्कां रावणान्तःपुरं तदा ।
दृष्ट्वा सम्भाषिता चापि सीता ह्याश्वासिता तथा

dharṣayitvā purīṃ laṅkāṃ rāvaṇāntaḥpuraṃ tadā |
dṛṣṭvā sambhāṣitā cāpi sītā hyāśvāsitā tathā

सेनाग्रगा मन्त्रिसुताः किङ्करा रावणात्मजः ।
एते हनुमता तत्र ह्येकेन वितिपातिताः

senāgragā mantrisutāḥ kiṅkarā rāvaṇātmajaḥ |
ete hanumatā tatra hyekena vitipātitāḥ

भूयो बन्धाद्विमुक्तेन भाषयित्वा दशाननम् ।
लङ्का भस्मीकृता येन पावकेनेव मेदिनी

bhūyo bandhādvimuktena bhāṣayitvā daśānanam |
laṅkā bhasmīkṛtā yena pāvakeneva medinī

न कालस्य न शक्रस्य न विष्णोर्वित्तपस्य च ।
कर्माणि तानि श्रूयन्ते यानि युद्धे हनूमतः

na kālasya na śakrasya na viṣṇorvittapasya ca |
karmāṇi tāni śrūyante yāni yuddhe hanūmataḥ

एतस्य बाहुवीर्येण लङ्का सीता च लक्ष्मणः ।
प्राप्ता मया जयश्चैव राज्यं मित्राणि बान्धवाः

etasya bāhuvīryeṇa laṅkā sītā ca lakṣmaṇaḥ |
prāptā mayā jayaścaiva rājyaṃ mitrāṇi bāndhavāḥ

हनूमान्यदि मे नः स्याद्वानराधिपतेः सखा ।
प्रवृत्तिमपि को वेत्तुं जानक्याः शक्तिमान्भवेत्

hanūmānyadi me naḥ syādvānarādhipateḥ sakhā |
pravṛttimapi ko vettuṃ jānakyāḥ śaktimānbhavet

किमर्थं वाल्यनेनैव सुग्रीवप्रियकाम्यया ।
तदा वैरे समुत्पन्ने न दग्धो वीरुधो यथा

kimarthaṃ vālyanenaiva sugrīvapriyakāmyayā |
tadā vaire samutpanne na dagdho vīrudho yathā

नहि वेदितवान्मन्ये हनूमानात्मनो बलम् ।
यद्दृष्टवाञ्जीवितेष्टं क्लिश्यन्तं वानराधिपम्

nahi veditavānmanye hanūmānātmano balam |
yaddṛṣṭavāñjīviteṣṭaṃ kliśyantaṃ vānarādhipam

एतन्मे भगवन्सर्वं हनूमति महामतौ ।
विस्तरेण यथातत्त्वं कथयामरपूजित

etanme bhagavansarvaṃ hanūmati mahāmatau |
vistareṇa yathātattvaṃ kathayāmarapūjita

राघवस्य वचः श्रुत्वा हेतुयुक्तमृषिस्तदा ।
हनूमतः समक्षं तमिदं वचनमब्रवीत्

rāghavasya vacaḥ śrutvā hetuyuktamṛṣistadā |
hanūmataḥ samakṣaṃ tamidaṃ vacanamabravīt

सत्यमेतद्रघुश्रेष्ठ यद्ब्रवीषि हनूमतः ।
न बले विद्यते तुल्यो न गतौ न मतौ परः

satyametadraghuśreṣṭha yadbravīṣi hanūmataḥ |
na bale vidyate tulyo na gatau na matau paraḥ

अमोघशापैः शप्तस्तु दत्तो ऽस्य मुनिभिः पुरा ।
न वेत्ता हि बलं येन बली सन्निरिमर्दनः

amoghaśāpaiḥ śaptastu datto 'sya munibhiḥ purā |
na vettā hi balaṃ yena balī sannirimardanaḥ

बाल्ये ऽप्येतेन यत्कर्म कृतं राम महाबल ।
तन्न वर्णयितुं शक्यमिति बालतया ऽ ऽस्यते

bālye 'pyetena yatkarma kṛtaṃ rāma mahābala |
tanna varṇayituṃ śakyamiti bālatayā ' 'syate

यदि वा ऽस्ति त्वभिप्रायस्तच्छ्रोतुं तव राघव ।
समाधाय मतिं राम निशामय वदाम्यहम्

yadi vā 'sti tvabhiprāyastacchrotuṃ tava rāghava |
samādhāya matiṃ rāma niśāmaya vadāmyaham

सूर्यदत्तवरस्वर्णः सुमेरुर्नाम पर्वतः ।
यत्र राज्यं प्रशास्त्यस्य केसरी नाम वै पिता

sūryadattavarasvarṇaḥ sumerurnāma parvataḥ |
yatra rājyaṃ praśāstyasya kesarī nāma vai pitā

तस्य भार्या बभूवैषा ह्यञ्जनेति परिश्रुता ।
जनयामास तस्यां वै वायुरात्मजमुत्तमम्

tasya bhāryā babhūvaiṣā hyañjaneti pariśrutā |
janayāmāsa tasyāṃ vai vāyurātmajamuttamam

शालिशूकनिभाभासं प्रासूतामुं तदा ऽञ्जना ।
फलान्याहर्तुकामा वै निष्क्रान्ता गहनेचरा

śāliśūkanibhābhāsaṃ prāsūtāmuṃ tadā 'ñjanā |
phalānyāhartukāmā vai niṣkrāntā gahanecarā

एष मातुर्वियोगाच्च क्षुधया च भृशार्दितः ।
रुरोद शिशुरत्यर्थं शिशुः शरवणे यथा

eṣa māturviyogācca kṣudhayā ca bhṛśārditaḥ |
ruroda śiśuratyarthaṃ śiśuḥ śaravaṇe yathā

तदोद्यन्तं विवस्वन्तं जपापुष्पोत्करोपमम् ।
ददर्श फललोभाच्च ह्युत्पपात रविं प्रति

tadodyantaṃ vivasvantaṃ japāpuṣpotkaropamam |
dadarśa phalalobhācca hyutpapāta raviṃ prati

बालार्काभिमुखो बालो बालार्क इव मूर्तिमान् ।
ग्रहीतुकामो बालार्कं प्लवते ऽम्बरमध्यगः

bālārkābhimukho bālo bālārka iva mūrtimān |
grahītukāmo bālārkaṃ plavate 'mbaramadhyagaḥ

एतस्मिन्प्लवमाने तु शिशुभावे हनूमति ।
देवदानवयक्षाणां विस्मयः सुमहानभूत्

etasminplavamāne tu śiśubhāve hanūmati |
devadānavayakṣāṇāṃ vismayaḥ sumahānabhūt

नाप्येवं वेगवान्वायुर्गरुडो वा मनस्तथा ।
यथा ऽयं वायुपुत्रस्तु क्रमते ऽम्बरमुत्तमम्

nāpyevaṃ vegavānvāyurgaruḍo vā manastathā |
yathā 'yaṃ vāyuputrastu kramate 'mbaramuttamam

यदि तावच्छिशोरस्य त्वीदृशो गतिविक्रमः ।
यौवनं बलमासाद्य कथं वेगो भविष्यति

yadi tāvacchiśorasya tvīdṛśo gativikramaḥ |
yauvanaṃ balamāsādya kathaṃ vego bhaviṣyati

तमनुप्लवते वायुः प्लवन्तं पुत्रमात्मनः ।
सूर्यदाहभयाद्रक्षंस्तुषारचयशीतलः

tamanuplavate vāyuḥ plavantaṃ putramātmanaḥ |
sūryadāhabhayādrakṣaṃstuṣāracayaśītalaḥ

बहुयोजनसाहस्रं क्रमत्येष गतोम्बरम् ।
पितुर्बलाच्च बाल्याच्च भास्कराभ्याशमागतः

bahuyojanasāhasraṃ kramatyeṣa gatombaram |
piturbalācca bālyācca bhāskarābhyāśamāgataḥ

शिशुरेष त्वदोषज्ञ इति मत्वा दिवाकरः ।
कार्यं चात्र समायत्तमित्येवं न ददाह सः

śiśureṣa tvadoṣajña iti matvā divākaraḥ |
kāryaṃ cātra samāyattamityevaṃ na dadāha saḥ

यमेव दिवसं ह्येष ग्रहीतुं भास्करं प्लुतः ।
तमेव दिवसं राहुर्जिघृक्षति दिवाकरम्

yameva divasaṃ hyeṣa grahītuṃ bhāskaraṃ plutaḥ |
tameva divasaṃ rāhurjighṛkṣati divākaram

अनेन स परामृष्टो राम सूर्यरथोपरि ।
अपक्रान्तस्ततस्त्रस्तो राहुश्चन्द्रार्कमर्दनः

anena sa parāmṛṣṭo rāma sūryarathopari |
apakrāntastatastrasto rāhuścandrārkamardanaḥ

स इन्द्रभवनं गत्वा सरोषः सिंहिकासुतः ।
अब्रवीद्भ्रुकुटिं कृत्वा देवं देवगणैर्वृतम्

sa indrabhavanaṃ gatvā saroṣaḥ siṃhikāsutaḥ |
abravīdbhrukuṭiṃ kṛtvā devaṃ devagaṇairvṛtam

बुभुक्षापनयं दत्त्वा चन्द्रार्कौ मम वासव ।
किमिदं तत्त्वया दत्तमन्यस्य बलवृत्रहन्

bubhukṣāpanayaṃ dattvā candrārkau mama vāsava |
kimidaṃ tattvayā dattamanyasya balavṛtrahan

अद्याहं पर्वकाले तु जिघृक्षुः सूर्यमागतः ।
अथान्यो राहुरासाद्य जग्राह सहसा रविम्

adyāhaṃ parvakāle tu jighṛkṣuḥ sūryamāgataḥ |
athānyo rāhurāsādya jagrāha sahasā ravim

स राहोर्वचनं श्रुत्वा वासवः सम्भ्रमान्वितः ।
उत्पपातासनं हित्वा चोद्वहन्काञ्चनीं स्रजम्

sa rāhorvacanaṃ śrutvā vāsavaḥ sambhramānvitaḥ |
utpapātāsanaṃ hitvā codvahankāñcanīṃ srajam

ततः कैलासकूटाभं चतुर्दन्तं मदस्रवम् ।
शृङ्गारधारिणं प्रांशुं स्वर्णघण्टाट्टहासिनम्

tataḥ kailāsakūṭābhaṃ caturdantaṃ madasravam |
śṛṅgāradhāriṇaṃ prāṃśuṃ svarṇaghaṇṭāṭṭahāsinam

इन्द्रः करीन्द्रमारुह्य राहुं कृत्वा पुरःसरम् ।
प्रायाद्यत्राभवत्सूर्यः सहानेन हनूमता

indraḥ karīndramāruhya rāhuṃ kṛtvā puraḥsaram |
prāyādyatrābhavatsūryaḥ sahānena hanūmatā

अथातिरभसेनागाद्राहुरुत्सृज्य वासवम् ।
अनेन च स वै दृष्टः प्रधावञ्छैलकूटवत्

athātirabhasenāgādrāhurutsṛjya vāsavam |
anena ca sa vai dṛṣṭaḥ pradhāvañchailakūṭavat

ततः सूर्यं समुत्सृज्य राहुं फलमवेक्ष्य च ।
उत्पपात पुनर्व्योम ग्रहीतुं सिंहिकासुतम्

tataḥ sūryaṃ samutsṛjya rāhuṃ phalamavekṣya ca |
utpapāta punarvyoma grahītuṃ siṃhikāsutam

उत्सृज्यार्कमिमं राम प्रधावन्तं प्लवङ्गमम् ।
अवेक्ष्यैवं परावृत्त्य मुखशेषः पराङ्मुखः

utsṛjyārkamimaṃ rāma pradhāvantaṃ plavaṅgamam |
avekṣyaivaṃ parāvṛttya mukhaśeṣaḥ parāṅmukhaḥ

इन्द्रमाशंसमानस्तु त्रातारं सिंहिकासुतः ।
इन्द्र इन्द्रेति संत्रासान्मुहुर्महुरभाषत

indramāśaṃsamānastu trātāraṃ siṃhikāsutaḥ |
indra indreti saṃtrāsānmuhurmahurabhāṣata

राहोर्विक्रोशमानस्य प्रागेवालक्षितं स्वरम् ।
श्रुत्वेन्द्रोवाच मा भैषीरहमेनं निषूदये

rāhorvikrośamānasya prāgevālakṣitaṃ svaram |
śrutvendrovāca mā bhaiṣīrahamenaṃ niṣūdaye

ऐरावतं ततो दृष्ट्वा महत्तदिदमित्यपि ।
फलं मत्वा हस्तिराजमभिदुद्राव मारुतिः

airāvataṃ tato dṛṣṭvā mahattadidamityapi |
phalaṃ matvā hastirājamabhidudrāva mārutiḥ

तथास्य धावतो रूपमैरावतजिघृक्षया ।
मुहूर्तमभवद्घोरमिन्द्राग्न्योरिव भास्वरम्

tathāsya dhāvato rūpamairāvatajighṛkṣayā |
muhūrtamabhavadghoramindrāgnyoriva bhāsvaram

एवमाधावमानं तु नातिक्रुद्धः शचीपतिः ।
हस्तान्तादतिमुक्तेन कुलिशेनाभ्यताडयत्

evamādhāvamānaṃ tu nātikruddhaḥ śacīpatiḥ |
hastāntādatimuktena kuliśenābhyatāḍayat

ततो गिरौ पपातैष इन्द्रवज्राभिताडितः ।
पतमानस्य चैतस्य वामो हनुरभज्यत

tato girau papātaiṣa indravajrābhitāḍitaḥ |
patamānasya caitasya vāmo hanurabhajyata

तस्मिंस्तु पतिते बाले वज्रताडनविह्वले ।
चुक्रोधेन्द्राय पवनः प्रजानामहिताय सः

tasmiṃstu patite bāle vajratāḍanavihvale |
cukrodhendrāya pavanaḥ prajānāmahitāya saḥ

प्रचारं स तु सङ्गृह्य प्रजास्वन्तर्गतः प्रभुः ।
गुहां प्रविष्टः स्वसुतं शिशुमादाय मारुतः

pracāraṃ sa tu saṅgṛhya prajāsvantargataḥ prabhuḥ |
guhāṃ praviṣṭaḥ svasutaṃ śiśumādāya mārutaḥ

विण्मूत्राशयमावृत्य प्रजानां परमार्तिकृत् ।
रुरोध सर्वभूतानि यथा वर्षाणि वासवः

viṇmūtrāśayamāvṛtya prajānāṃ paramārtikṛt |
rurodha sarvabhūtāni yathā varṣāṇi vāsavaḥ

वायुप्रकोपाद्भूतानि निरुच्छ्वासानि सर्वतः ।
सन्धिभिर्भिद्यमानैश्च काष्ठभूतानि जज्ञिरे

vāyuprakopādbhūtāni nirucchvāsāni sarvataḥ |
sandhibhirbhidyamānaiśca kāṣṭhabhūtāni jajñire

निःस्वाध्यायवषट्कारं निष्क्रियं धर्मवर्जितम् ।
वायुप्रकोपात्त्रैलोक्यं निरयस्थमिवाभवत्

niḥsvādhyāyavaṣaṭkāraṃ niṣkriyaṃ dharmavarjitam |
vāyuprakopāttrailokyaṃ nirayasthamivābhavat

ततः प्रजाः सगन्धर्वाः सदेवासुरमानुषाः ।
प्रजापतिं समाधावन्दुःखिताश्च सुखेच्छया

tataḥ prajāḥ sagandharvāḥ sadevāsuramānuṣāḥ |
prajāpatiṃ samādhāvanduḥkhitāśca sukhecchayā

ऊचुः प्राञ्जलयो देवा महोदरनिभोदराः ।
त्वया नु भगवन्सृष्टाः प्रजानाथ चतुर्विधाः

ūcuḥ prāñjalayo devā mahodaranibhodarāḥ |
tvayā nu bhagavansṛṣṭāḥ prajānātha caturvidhāḥ

त्वया दत्तो ऽयमस्माकमायुषः पवनः पतिः ।
सो ऽस्मान्प्राणेश्वरो भूत्वा कस्मादेषो ऽद्य सत्तम

tvayā datto 'yamasmākamāyuṣaḥ pavanaḥ patiḥ |
so 'smānprāṇeśvaro bhūtvā kasmādeṣo 'dya sattama

रुरोध दुःखं जनयन्नन्तःपुर इव स्त्रियः ।
तस्मात्त्वां शरणं प्राप्ता वायुनोहता वयम्

rurodha duḥkhaṃ janayannantaḥpura iva striyaḥ |
tasmāttvāṃ śaraṇaṃ prāptā vāyunohatā vayam

एतत्प्रजानां श्रुत्वा तु प्रजानाथः प्रजापतिः ।
कारणादिति चोक्त्वासौ प्रजाः पुनरभाषत

etatprajānāṃ śrutvā tu prajānāthaḥ prajāpatiḥ |
kāraṇāditi coktvāsau prajāḥ punarabhāṣata

यस्मिंश्च कारणे वायुश्चुक्रोध च रुरोध च ।
प्रजाः शृणुध्वं तत्सर्वं श्रोतव्यं चात्मनः क्षमम्

yasmiṃśca kāraṇe vāyuścukrodha ca rurodha ca |
prajāḥ śṛṇudhvaṃ tatsarvaṃ śrotavyaṃ cātmanaḥ kṣamam

पुत्रस्तस्यामरेशेन इन्द्रेणाद्य निपातितः ।
राहोर्वचनमास्थाय ततः स कुपितो ऽनिलः

putrastasyāmareśena indreṇādya nipātitaḥ |
rāhorvacanamāsthāya tataḥ sa kupito 'nilaḥ

अशरीरः शरीरेषु वायुश्चरति पालयन् ।
शरीरं हि विना वायुं समतां याति दारुभिः

aśarīraḥ śarīreṣu vāyuścarati pālayan |
śarīraṃ hi vinā vāyuṃ samatāṃ yāti dārubhiḥ

वायुः प्राणः सुखं वायुर्वायुः सर्वमिदं जगत् ।
वायुना सम्परित्यक्तं न सुखं विन्दते जगत्

vāyuḥ prāṇaḥ sukhaṃ vāyurvāyuḥ sarvamidaṃ jagat |
vāyunā samparityaktaṃ na sukhaṃ vindate jagat

अद्यैव च परित्यक्तं वायुना जगदायुषा ।
अद्यैव ते निरुच्छ्वासाः काष्ठकुड्योपमाः स्थिताः

adyaiva ca parityaktaṃ vāyunā jagadāyuṣā |
adyaiva te nirucchvāsāḥ kāṣṭhakuḍyopamāḥ sthitāḥ

तद्यामस्तत्र यत्रास्ते मारुतो रुक्प्रदो हि नः ।
मा विनाशं गमिष्याम अप्रसाद्यादितेः सुताः

tadyāmastatra yatrāste māruto rukprado hi naḥ |
mā vināśaṃ gamiṣyāma aprasādyāditeḥ sutāḥ

ततः प्रजाभिः सहितः प्रजापतिः सदेवगन्धर्वभुजङ्गगुह्यकैः ।
जगाम तत्रास्यति यत्र मारुतः सुतं सुरेन्द्राभिहतं प्रगृह्य सः

tataḥ prajābhiḥ sahitaḥ prajāpatiḥ sadevagandharvabhujaṅgaguhyakaiḥ |
jagāma tatrāsyati yatra mārutaḥ sutaṃ surendrābhihataṃ pragṛhya saḥ

ततो ऽर्कवैश्वानरकाञ्चनप्रभं सुतं तदोत्सङ्गगतं सदागतेः ।
चतुर्मुखो वीक्ष्य कृपामथाकरोत्सदेवगन्धर्वर्षियक्षराक्षसैः

tato 'rkavaiśvānarakāñcanaprabhaṃ sutaṃ tadotsaṅgagataṃ sadāgateḥ |
caturmukho vīkṣya kṛpāmathākarotsadevagandharvarṣiyakṣarākṣasaiḥ