सर्ग 36: देवताओं के वर और ऋषियों का शाप

ततः पितामहं दृष्ट्वा वायुः पुत्रवधार्दितः ।
शिशुकं तं समादाय उत्तस्थौ धातुरग्रतः

tataḥ pitāmahaṃ dṛṣṭvā vāyuḥ putravadhārditaḥ |
śiśukaṃ taṃ samādāya uttasthau dhāturagrataḥ

चलकुण्डलमौलिस्रक्तपनीयविभूषणः ।
पादयोर्न्यपतद्वायुस्तिस्रोपस्थाय वेधसे

calakuṇḍalamaulisraktapanīyavibhūṣaṇaḥ |
pādayornyapatadvāyustisropasthāya vedhase

तं तु वेदविदा तेन लम्बाभरणशोभिना ।
वायुमुत्थाप्य हस्तेन शिशुं तं परिमृष्टवान्

taṃ tu vedavidā tena lambābharaṇaśobhinā |
vāyumutthāpya hastena śiśuṃ taṃ parimṛṣṭavān

स्पृष्टमात्रस्ततः सो ऽथ सलीलं पद्मयोनिना ।
जलसिक्तं यथा सस्यं पुनर्जीवितमाप्तवान्

spṛṣṭamātrastataḥ so 'tha salīlaṃ padmayoninā |
jalasiktaṃ yathā sasyaṃ punarjīvitamāptavān

प्राणवन्तमिमं दृष्ट्वा प्राणो गन्धवहो मुदा ।
चचार सर्वभूतेषु सन्निरुद्धं यथा पुरा

prāṇavantamimaṃ dṛṣṭvā prāṇo gandhavaho mudā |
cacāra sarvabhūteṣu sanniruddhaṃ yathā purā

मरुद्रोधाद्विनिर्मुक्तास्ताः प्रजा मुदिता ऽभवन् ।
शीतदाहविनिर्मुक्ताः पद्मिन्य इव साम्बुजाः

marudrodhādvinirmuktāstāḥ prajā muditā 'bhavan |
śītadāhavinirmuktāḥ padminya iva sāmbujāḥ

ततस्त्रियुग्मस्त्रिककुत्ित्रधामा त्रिदशार्चितः ।
उवाच देवता ब्रह्मा मारुतप्रियकाम्यया

tatastriyugmastrikakutitradhāmā tridaśārcitaḥ |
uvāca devatā brahmā mārutapriyakāmyayā

भो महेन्द्रेशवरुणप्रजेश्वरधनेश्वराः ।
जानतामपि वः सर्वं वक्ष्यामि श्रूयतां हितम्

bho mahendreśavaruṇaprajeśvaradhaneśvarāḥ |
jānatāmapi vaḥ sarvaṃ vakṣyāmi śrūyatāṃ hitam

अनेन शिशुना कार्यं कर्तव्यं वो भविष्यति ।
तद्वदध्वं वरान्सर्वे मारुतस्यास्य तुष्टये

anena śiśunā kāryaṃ kartavyaṃ vo bhaviṣyati |
tadvadadhvaṃ varānsarve mārutasyāsya tuṣṭaye

ततः सहस्रनयनः प्रीतियुक्तः शुभाननः ।
कुशेशयमयीं मालामुत्क्षिप्येदं वचो ऽब्रवीत्

tataḥ sahasranayanaḥ prītiyuktaḥ śubhānanaḥ |
kuśeśayamayīṃ mālāmutkṣipyedaṃ vaco 'bravīt

मत्करोत्सृष्टवज्रेण हनुरस्य यथा हतः ।
नाम्ना वै कपिशार्दूलो भविता हनुमानिति

matkarotsṛṣṭavajreṇa hanurasya yathā hataḥ |
nāmnā vai kapiśārdūlo bhavitā hanumāniti

अहमस्य प्रदास्यामि परमं वरमद्भुतम् ।
इतः प्रभृति वज्रस्य ममावध्यो भविष्यति

ahamasya pradāsyāmi paramaṃ varamadbhutam |
itaḥ prabhṛti vajrasya mamāvadhyo bhaviṣyati

मार्तण्डस्त्वब्रवीत्तत्र भगवांस्तिमिरापहः ।
तेजसो ऽस्य मदीयस्य ददामि शतिकां कलाम्

mārtaṇḍastvabravīttatra bhagavāṃstimirāpahaḥ |
tejaso 'sya madīyasya dadāmi śatikāṃ kalām

यदा तु शास्त्राण्यध्येतुं शक्तिरस्य भविष्यति ।
तदास्य शास्त्रं दास्यामि येन वाग्ग्मी भविष्यति

yadā tu śāstrāṇyadhyetuṃ śaktirasya bhaviṣyati |
tadāsya śāstraṃ dāsyāmi yena vāggmī bhaviṣyati

नचास्य भविता कश्चित्सदृशः शास्त्रदर्शने ।
वरुणश्च वरं प्रादान्नास्य मृत्युर्भविष्यति ।
वर्षायुतशतेनापि मत्पाशादुदकादपि

nacāsya bhavitā kaścitsadṛśaḥ śāstradarśane |
varuṇaśca varaṃ prādānnāsya mṛtyurbhaviṣyati |
varṣāyutaśatenāpi matpāśādudakādapi

यमो दण्डादवध्यत्वमरोगत्वं च नित्यशः ।
वरं ददामि सन्तुष्ट अविषादं च संयुगे

yamo daṇḍādavadhyatvamarogatvaṃ ca nityaśaḥ |
varaṃ dadāmi santuṣṭa aviṣādaṃ ca saṃyuge

गदेयं मामिका नैनं संयुगेषु वधिष्यति ।
इत्येवं वरदः प्राह तदा ह्येकाक्षिपिङ्गलः

gadeyaṃ māmikā nainaṃ saṃyugeṣu vadhiṣyati |
ityevaṃ varadaḥ prāha tadā hyekākṣipiṅgalaḥ

मत्तो मदायुधानां च न वध्यो ऽयं भविष्यति ।
इत्येवं शङ्करेणापि दत्तो ऽस्य परमो वरः

matto madāyudhānāṃ ca na vadhyo 'yaṃ bhaviṣyati |
ityevaṃ śaṅkareṇāpi datto 'sya paramo varaḥ

सर्वेषां ब्रह्मदण्डानामवध्यो ऽयं भविष्यति ।
दीर्घायुश्च महात्मा च इति ब्रह्माब्रवीद्वचः

sarveṣāṃ brahmadaṇḍānāmavadhyo 'yaṃ bhaviṣyati |
dīrghāyuśca mahātmā ca iti brahmābravīdvacaḥ

विश्वकर्मा च दृष्ट्वैनं बालसूर्योपमं शिशुम् ।
शिल्पिनां प्रवरः प्रादाद्वरमस्य महामतिः

viśvakarmā ca dṛṣṭvainaṃ bālasūryopamaṃ śiśum |
śilpināṃ pravaraḥ prādādvaramasya mahāmatiḥ

मत्कृतानि च शस्त्राणि यानि दिव्यानि संयुगे ।
तैरवध्यत्वमापन्नश्चिरजीवी भविष्यति

matkṛtāni ca śastrāṇi yāni divyāni saṃyuge |
tairavadhyatvamāpannaścirajīvī bhaviṣyati

ततः सुराणां तु वरैर्दृष्ट्वा ह्येनमलङ्कृतम् ।
चतुर्मुखस्तुष्टमना वायुमाह जगद्गुरुः

tataḥ surāṇāṃ tu varairdṛṣṭvā hyenamalaṅkṛtam |
caturmukhastuṣṭamanā vāyumāha jagadguruḥ

अमित्राणां भयकरो मित्राणामभयङ्करः ।
अजेयो भविता पुत्रस्तव मारुत मारुतिः

amitrāṇāṃ bhayakaro mitrāṇāmabhayaṅkaraḥ |
ajeyo bhavitā putrastava māruta mārutiḥ

कामरूपः कामचारी कामगः प्लवतां वरः ।
भवत्यव्याहतगतिः कीर्तिमांश्च भविष्यति

kāmarūpaḥ kāmacārī kāmagaḥ plavatāṃ varaḥ |
bhavatyavyāhatagatiḥ kīrtimāṃśca bhaviṣyati

रावणोत्सादनार्थानि रामप्रियकरणि च ।
रोमहर्षकराण्येष कर्ता कर्माणि संयुगे

rāvaṇotsādanārthāni rāmapriyakaraṇi ca |
romaharṣakarāṇyeṣa kartā karmāṇi saṃyuge

एवमुक्त्वा तमामन्त्र्य मारुतं त्वमरैः सह ।
यथागतं ययुः सर्वे पितामहपुरोगमाः

evamuktvā tamāmantrya mārutaṃ tvamaraiḥ saha |
yathāgataṃ yayuḥ sarve pitāmahapurogamāḥ

सो ऽपि गन्धवहः पुत्रं प्रगृह्य गृहमानयत् ।
अञ्जनायास्तमाचख्यौ वरदत्तं विनिर्गतः

so 'pi gandhavahaḥ putraṃ pragṛhya gṛhamānayat |
añjanāyāstamācakhyau varadattaṃ vinirgataḥ

प्राप्य राम वरानेष वरदानसमन्वितः ।
बलेनात्मनि संस्थेन सो ऽपूर्यत यथा ऽर्णवः

prāpya rāma varāneṣa varadānasamanvitaḥ |
balenātmani saṃsthena so 'pūryata yathā 'rṇavaḥ

तरसा पूर्यमाणो ऽपि तदा वानरपुङ्गवः ।
आश्रमेषु महर्षीणामपराध्यति निर्भयः

tarasā pūryamāṇo 'pi tadā vānarapuṅgavaḥ |
āśrameṣu maharṣīṇāmaparādhyati nirbhayaḥ

स्रुग्भाण्डान्यग्निहोत्रं च वल्कलाजिनसञ्चयान् ।
भग्नविच्छिन्नविध्वस्तान्संशान्तानां करोत्ययम्

srugbhāṇḍānyagnihotraṃ ca valkalājinasañcayān |
bhagnavicchinnavidhvastānsaṃśāntānāṃ karotyayam

एवंविधानि कर्माणि प्रावर्तत महाबलः ।
सर्वेषां ब्रह्मदण्डानामवध्यः शम्भुना कृतः

evaṃvidhāni karmāṇi prāvartata mahābalaḥ |
sarveṣāṃ brahmadaṇḍānāmavadhyaḥ śambhunā kṛtaḥ

जानन्त ऋषयस्तं वै सहन्ते तस्य शक्तितः

jānanta ṛṣayastaṃ vai sahante tasya śaktitaḥ

यथा केसरिणा त्वेष वायुना सो ऽञ्जनासुतः ।
प्रतिषिद्धो ऽपि मर्यादां लङ्घयत्येव वानरः

yathā kesariṇā tveṣa vāyunā so 'ñjanāsutaḥ |
pratiṣiddho 'pi maryādāṃ laṅghayatyeva vānaraḥ

ततो महर्षयः क्रुद्धा भृग्वङ्गिरसवंशजाः ।
शेपुरेनं रघुश्रेष्ठ नातिक्रुद्धातिमन्यवः

tato maharṣayaḥ kruddhā bhṛgvaṅgirasavaṃśajāḥ |
śepurenaṃ raghuśreṣṭha nātikruddhātimanyavaḥ

बाधसे यत्समाश्रित्य बलमस्मान्प्लवङ्गम ।
तद्दीर्घकालं वेत्तासि नास्माकं शापमोहितः ।
यदा ते स्मार्यते कीर्तिस्तदा ते वर्धते बलम्

bādhase yatsamāśritya balamasmānplavaṅgama |
taddīrghakālaṃ vettāsi nāsmākaṃ śāpamohitaḥ |
yadā te smāryate kīrtistadā te vardhate balam

ततस्स हृततेजौजा महर्षिवचनौजसा ।
एषोश्रमाणि तान्येव मृदुभावं गतो ऽचरत्

tatassa hṛtatejaujā maharṣivacanaujasā |
eṣośramāṇi tānyeva mṛdubhāvaṃ gato 'carat

अथर्क्षरजसो नाम वालिसुग्रीवयोः पिता ।
सर्ववानरराजा ऽ ऽसीत्तेजसा भास्करप्रभः

atharkṣarajaso nāma vālisugrīvayoḥ pitā |
sarvavānararājā ' 'sīttejasā bhāskaraprabhaḥ

स तु राज्यं चिरं कृत्वा वानराणां हरीश्वरः ।
स च ऋक्षरजा नाम कालधर्मेण सङ्गतः

sa tu rājyaṃ ciraṃ kṛtvā vānarāṇāṃ harīśvaraḥ |
sa ca ṛkṣarajā nāma kāladharmeṇa saṅgataḥ

तस्मिन्नस्तमिते चाथ मन्त्रिभिर्मन्त्रकोविदैः ।
पित्र्ये पदे कृतो वाली सुग्रीवो वालिनः पदे

tasminnastamite cātha mantribhirmantrakovidaiḥ |
pitrye pade kṛto vālī sugrīvo vālinaḥ pade

सुग्रीवेण समं त्वस्य अद्वैधं छिद्रवर्जितम् ।
आबाल्यं सख्यमभवदनिलस्याग्निना यथा

sugrīveṇa samaṃ tvasya advaidhaṃ chidravarjitam |
ābālyaṃ sakhyamabhavadanilasyāgninā yathā

एष शापवशादेव न वेद बलमात्मनः ।
वालिसुग्रीवयोर्वैरं यदा राम समुत्थितम्

eṣa śāpavaśādeva na veda balamātmanaḥ |
vālisugrīvayorvairaṃ yadā rāma samutthitam

न ह्येष राम सुग्रीवो भ्राम्यमाणो ऽपि वालिना

na hyeṣa rāma sugrīvo bhrāmyamāṇo 'pi vālinā

देव जानाति न ह्येष बलमात्मनि मारुतिः ।
ऋषिशापाहृतबलस्तदैष कपिसत्तमः

deva jānāti na hyeṣa balamātmani mārutiḥ |
ṛṣiśāpāhṛtabalastadaiṣa kapisattamaḥ

सिंहः कुञ्जररुद्धो वा आस्थितः सहितो रणे

siṃhaḥ kuñjararuddho vā āsthitaḥ sahito raṇe

पराक्रमोत्साहमतिप्रतापसौशील्यमाधुर्यनयानयैश्च ।
गाम्भीर्यचातुर्यसुवीर्यधैर्यैर्हनूमतः को ऽभ्यधिको ऽस्ति लोके

parākramotsāhamatipratāpasauśīlyamādhuryanayānayaiśca |
gāmbhīryacāturyasuvīryadhairyairhanūmataḥ ko 'bhyadhiko 'sti loke

असौ पुनर्व्याकरणं ग्रहीष्यन्सूर्योन्मुखः प्रष्टुमना कपीन्द्रः ।
उद्यद्गिरेरस्तगिरिं जगाम ग्रन्थं महद्धारयनप्रमेयः

asau punarvyākaraṇaṃ grahīṣyansūryonmukhaḥ praṣṭumanā kapīndraḥ |
udyadgirerastagiriṃ jagāma granthaṃ mahaddhārayanaprameyaḥ

ससूत्रवृत्त्यर्थपदं महार्थं ससङ्ग्रहं साद्ध्यति वै कपीन्द्रः ।
नह्यस्य कश्चित्सदृशो ऽस्ति शास्त्रे वैशारदे च्छन्दगतौ तथैव

sasūtravṛttyarthapadaṃ mahārthaṃ sasaṅgrahaṃ sāddhyati vai kapīndraḥ |
nahyasya kaścitsadṛśo 'sti śāstre vaiśārade cchandagatau tathaiva

सर्वासु विद्यासु तपोविधाने प्रस्पर्धते ऽयो हि गुरुं सुराणाम् ।
सो ऽयं नवव्याकरणार्थवेत्ता ब्रह्मा भविष्यत्यपि ते प्रसादात्

sarvāsu vidyāsu tapovidhāne praspardhate 'yo hi guruṃ surāṇām |
so 'yaṃ navavyākaraṇārthavettā brahmā bhaviṣyatyapi te prasādāt

प्रवीविवक्षोरिव सागरस्य लोकान्दिधक्षोरिव पावकस्य
युगक्षये ह्येव यथान्तकस्य हनूमतः स्थास्यति कः पुरस्तात्

pravīvivakṣoriva sāgarasya lokāndidhakṣoriva pāvakasya
yugakṣaye hyeva yathāntakasya hanūmataḥ sthāsyati kaḥ purastāt

एषेव चान्ये च महाकपीन्द्राः सुग्रीवमैन्दद्विविदाः सनीलाः ।
सतारतारेयनलाः सरम्भास्त्वत्कारणाद्राम सुरैर्हि सृष्टाः

eṣeva cānye ca mahākapīndrāḥ sugrīvamaindadvividāḥ sanīlāḥ |
satāratāreyanalāḥ sarambhāstvatkāraṇādrāma surairhi sṛṣṭāḥ

तदेत्कथितं सर्वं यन्मां त्वं परिपृच्छसि ।
हनूमतो बालभावे कर्मैतत्कथितं मया

tadetkathitaṃ sarvaṃ yanmāṃ tvaṃ paripṛcchasi |
hanūmato bālabhāve karmaitatkathitaṃ mayā

श्रुत्वा ऽगस्त्यस्य कथितं रामः सौमित्रिरेव च ।
विस्मयं परमं जग्मुर्वानरा राक्षसैः सह

śrutvā 'gastyasya kathitaṃ rāmaḥ saumitrireva ca |
vismayaṃ paramaṃ jagmurvānarā rākṣasaiḥ saha

अगस्त्यस्त्वब्रवीद्रामं सर्वमेतछ्रुतं त्वया ।
दृष्टः सम्भाषितश्चासि राम गच्छामहे वयम्

agastyastvabravīdrāmaṃ sarvametachrutaṃ tvayā |
dṛṣṭaḥ sambhāṣitaścāsi rāma gacchāmahe vayam

श्रुत्वैतद्राघवो वाक्यमगस्त्यस्योग्रतेजसः ।
प्राञ्जलिः प्रणतश्चापि महर्षिमिदमब्रवीत्

śrutvaitadrāghavo vākyamagastyasyogratejasaḥ |
prāñjaliḥ praṇataścāpi maharṣimidamabravīt

अद्य मे देवता हृष्टाः पितरः प्रपितामहाः ।
युष्माकं दर्शनादेव नित्यं तुष्टाः सबान्धवाः

adya me devatā hṛṣṭāḥ pitaraḥ prapitāmahāḥ |
yuṣmākaṃ darśanādeva nityaṃ tuṣṭāḥ sabāndhavāḥ

विज्ञाप्यं तु ममैतद्धि यद्वदाम्यागतस्पृहः ।
तद्भवद्भिर्मम कृते कर्तव्यमनुकम्पया

vijñāpyaṃ tu mamaitaddhi yadvadāmyāgataspṛhaḥ |
tadbhavadbhirmama kṛte kartavyamanukampayā

पौरजानपदान्स्थाप्य स्वकार्येष्वहमागतः ।
क्रतूनेव करिष्यामि प्रभावाद्भवतां सताम्

paurajānapadānsthāpya svakāryeṣvahamāgataḥ |
kratūneva kariṣyāmi prabhāvādbhavatāṃ satām

सदस्या मम यज्ञेषु भवन्तो नित्यमेव तत् ।
भविष्यथ महावीर्या ममानुग्रहकाङ्क्षिणः

sadasyā mama yajñeṣu bhavanto nityameva tat |
bhaviṣyatha mahāvīryā mamānugrahakāṅkṣiṇaḥ

अहं युष्मान्समाश्रित्य तपोनिर्धूतकल्मषान् ।
अनुग्रहीतः पितृभिर्भविष्यामि सुनिर्वृतः

ahaṃ yuṣmānsamāśritya taponirdhūtakalmaṣān |
anugrahītaḥ pitṛbhirbhaviṣyāmi sunirvṛtaḥ

तदागन्तव्यमनिशं भवद्भिरिह सङ्गतैः ।
अगस्त्याद्यास्तु तच्छ्रुत्वा ऋषयः संशितव्रताः

tadāgantavyamaniśaṃ bhavadbhiriha saṅgataiḥ |
agastyādyāstu tacchrutvā ṛṣayaḥ saṃśitavratāḥ

एवमस्त्विति तं चोक्त्वा प्रयातुमुपचक्रमुः

evamastviti taṃ coktvā prayātumupacakramuḥ

एवमुक्त्वा गताः सर्वे ऋषयस्ते यथागतम् ।
राघवश्च तमेवार्थं चिन्तयामास विस्मितः

evamuktvā gatāḥ sarve ṛṣayaste yathāgatam |
rāghavaśca tamevārthaṃ cintayāmāsa vismitaḥ

ततो ऽस्तं भास्करे याते विसृज्य नृपवानरान् ।
सन्ध्यामुपास्य विधिवत्तदा नरवरोत्तमः ।
प्रवृत्तायां रजन्यां तु सो ऽन्तःपुरचरो ऽभवत्

tato 'staṃ bhāskare yāte visṛjya nṛpavānarān |
sandhyāmupāsya vidhivattadā naravarottamaḥ |
pravṛttāyāṃ rajanyāṃ tu so 'ntaḥpuracaro 'bhavat