सर्ग 34: बाली रावण को चारों समुद्रों पर घुमाता है

अर्जुनेन विमुक्तस्तु रावणो राक्षसाधिपः ।
चचार पृथिवीं सर्वामनिर्विण्णस्तथा कृतः

arjunena vimuktastu rāvaṇo rākṣasādhipaḥ |
cacāra pṛthivīṃ sarvāmanirviṇṇastathā kṛtaḥ

राक्षसं वा मनुष्यं वा शृणुते ऽयं बलाधिकम् ।
रावणस्तं समासाद्य युद्धे ह्वयति दर्पितः

rākṣasaṃ vā manuṣyaṃ vā śṛṇute 'yaṃ balādhikam |
rāvaṇastaṃ samāsādya yuddhe hvayati darpitaḥ

ततः कदाचित्किष्किन्धां नगरीं वालिपालिताम् ।
गत्वा ह्वयति युद्धाय वालिनं हेममालिनम्

tataḥ kadācitkiṣkindhāṃ nagarīṃ vālipālitām |
gatvā hvayati yuddhāya vālinaṃ hemamālinam

ततस्तु वानरामात्यस्तारस्तारापिता प्रभुः ।
उवाच वानरो वाक्यं युद्धप्रेप्सुमुपागतम्

tatastu vānarāmātyastārastārāpitā prabhuḥ |
uvāca vānaro vākyaṃ yuddhaprepsumupāgatam

राक्षसेन्द गतो वाली यस्ते प्रतिबलो भवेत् ।
को ऽन्यः प्रमुखतः स्थातुं तव शक्तः प्लवङ्गमः

rākṣasenda gato vālī yaste pratibalo bhavet |
ko 'nyaḥ pramukhataḥ sthātuṃ tava śaktaḥ plavaṅgamaḥ

चतुर्भ्यो ऽपि समुद्रेभ्यः सन्ध्यामन्वास्य रावण ।
इमं मुहूर्तमायाति वाली तिष्ठ मुहूर्तकम्

caturbhyo 'pi samudrebhyaḥ sandhyāmanvāsya rāvaṇa |
imaṃ muhūrtamāyāti vālī tiṣṭha muhūrtakam

एतानस्थिचयान्पश्य य एते शङ्खपाण्डुराः ।
युद्धार्थिनामिमे राजन्वानराधिपतेजसा

etānasthicayānpaśya ya ete śaṅkhapāṇḍurāḥ |
yuddhārthināmime rājanvānarādhipatejasā

यद्वा ऽमृतरसः पीतस्त्वया रावण राक्षस ।
तदा वालिनमासाद्य तदन्तं तव जीवितम्

yadvā 'mṛtarasaḥ pītastvayā rāvaṇa rākṣasa |
tadā vālinamāsādya tadantaṃ tava jīvitam

पश्येदानीं जगच्चित्रमिमं विश्रवसः सुत ।
इदं मुहूर्तं तिष्ठस्व दुर्लभं ते भविष्यति

paśyedānīṃ jagaccitramimaṃ viśravasaḥ suta |
idaṃ muhūrtaṃ tiṣṭhasva durlabhaṃ te bhaviṣyati

अथवा त्वरसे मर्तुं गच्छ दक्षिणसागरम् ।
वालिनं द्रक्ष्यसे तत्र भूमिस्थमिव पावकम्

athavā tvarase martuṃ gaccha dakṣiṇasāgaram |
vālinaṃ drakṣyase tatra bhūmisthamiva pāvakam

स तु तारं विनिर्भर्त्स्य रावणो लोकरावणः ।
पुष्पकं तत्समारुह्य प्रययौ दक्षिणार्णवम्

sa tu tāraṃ vinirbhartsya rāvaṇo lokarāvaṇaḥ |
puṣpakaṃ tatsamāruhya prayayau dakṣiṇārṇavam

तत्र हेमगिरिप्रख्यं तरुणार्कनिभाननम् ।
रावणो वालिनं दृष्ट्वा सन्ध्योपासनतत्परम्

tatra hemagiriprakhyaṃ taruṇārkanibhānanam |
rāvaṇo vālinaṃ dṛṣṭvā sandhyopāsanatatparam

पुष्पकादवरुह्याथ रावणो ऽञ्जनसन्निभः ।
ग्रहीतुं वालिनं तूर्णं निःशब्दपदमाव्रजत्

puṣpakādavaruhyātha rāvaṇo 'ñjanasannibhaḥ |
grahītuṃ vālinaṃ tūrṇaṃ niḥśabdapadamāvrajat

यदृच्छया तदा दृष्टो वालिनापि स रावणः ।
पापाभिप्रायवान् दृष्ट्वा चकार न तु सम्भ्रमम्

yadṛcchayā tadā dṛṣṭo vālināpi sa rāvaṇaḥ |
pāpābhiprāyavān dṛṣṭvā cakāra na tu sambhramam

शशमालक्ष्य सिंहो वा पन्नगं गरुडो यथा ।
न चिन्तयति तं वाली रावणं पापनिश्चयम्

śaśamālakṣya siṃho vā pannagaṃ garuḍo yathā |
na cintayati taṃ vālī rāvaṇaṃ pāpaniścayam

जिघृक्षमाणमायान्तं रावणं पापचेतसम् ।
कक्षावलम्बिनं कृत्वा गमिष्ये त्रीन्महार्णवान्

jighṛkṣamāṇamāyāntaṃ rāvaṇaṃ pāpacetasam |
kakṣāvalambinaṃ kṛtvā gamiṣye trīnmahārṇavān

द्रक्ष्यन्त्यरिं ममाङ्कस्थं स्रंसदूरुकराम्बरम् ।
लम्बमानं दशग्रीवं गरुडस्येव पन्नगम्

drakṣyantyariṃ mamāṅkasthaṃ sraṃsadūrukarāmbaram |
lambamānaṃ daśagrīvaṃ garuḍasyeva pannagam

इत्येवं मतिमास्थाय वाली कर्णमुपाश्रितः ।
जपन्वै नैगमान्मन्त्रांस्तस्थौ पर्वतराडिव

ityevaṃ matimāsthāya vālī karṇamupāśritaḥ |
japanvai naigamānmantrāṃstasthau parvatarāḍiva

तावन्योन्यं जिघृक्षन्तौ हरिराक्षसपार्थिवौ ।
प्रयत्नवन्तौ तत्कर्म ईहतुर्बलदर्पितौ

tāvanyonyaṃ jighṛkṣantau harirākṣasapārthivau |
prayatnavantau tatkarma īhaturbaladarpitau

हस्तग्राहं तु तं मत्वा पादशब्देन रावणम् ।
पराङ्मुखो ऽपि जग्राह वाली सर्पमिवाण्डजः

hastagrāhaṃ tu taṃ matvā pādaśabdena rāvaṇam |
parāṅmukho 'pi jagrāha vālī sarpamivāṇḍajaḥ

ग्रहीतुकामं तं गृह्य रक्षसामीश्वरं हरिः ।
खमुत्पपात वेगेन कृत्वा कक्षावलम्बिनम्

grahītukāmaṃ taṃ gṛhya rakṣasāmīśvaraṃ hariḥ |
khamutpapāta vegena kṛtvā kakṣāvalambinam

तं चापीडयमानं तु वितुदन्तं नखैर्मुहुः ।
जहार रावणं वाली पवनस्तोयदं यथा

taṃ cāpīḍayamānaṃ tu vitudantaṃ nakhairmuhuḥ |
jahāra rāvaṇaṃ vālī pavanastoyadaṃ yathā

अथ ते राक्षसामात्या ह्रियमाणं दशाननम् ।
मुमोक्षयिषवो वालिं रवमाणा अभिद्रुताः

atha te rākṣasāmātyā hriyamāṇaṃ daśānanam |
mumokṣayiṣavo vāliṃ ravamāṇā abhidrutāḥ

अन्वीयमानस्तैर्वाली भ्राजते ऽम्बरमध्यगः ।
अन्वीयमानो मेघौघैरम्बरस्थ इवांशुमान्

anvīyamānastairvālī bhrājate 'mbaramadhyagaḥ |
anvīyamāno meghaughairambarastha ivāṃśumān

ते ऽशक्नुवन्तः सम्प्राप्तुं वालिनं राक्षसोत्तमाः ।
तस्य बाहूरुवेगेन परिश्रान्ता व्यवस्थिताः

te 'śaknuvantaḥ samprāptuṃ vālinaṃ rākṣasottamāḥ |
tasya bāhūruvegena pariśrāntā vyavasthitāḥ

वालिमार्गादपाक्रामन्पर्वतेन्द्रो हि गच्छतः ।
किं पुनर्जीवितप्रेप्सुर्बिभ्रद्वै मांसशोणितम्

vālimārgādapākrāmanparvatendro hi gacchataḥ |
kiṃ punarjīvitaprepsurbibhradvai māṃsaśoṇitam

अपक्षिगणसम्पातान्वानरेन्द्रो महाजवः ।
क्रमशः सागरान्सर्वान्सन्ध्याकालमवन्दत

apakṣigaṇasampātānvānarendro mahājavaḥ |
kramaśaḥ sāgarānsarvānsandhyākālamavandata

सभाज्यमानो भूतैस्तु खैचरैः खैचरोत्तमः ।
पश्चिमं सागरं वाली ह्याजगाम सरावणः

sabhājyamāno bhūtaistu khaicaraiḥ khaicarottamaḥ |
paścimaṃ sāgaraṃ vālī hyājagāma sarāvaṇaḥ

तस्मिन्सन्ध्यामुपासित्वा स्नात्वा जप्त्वा च वानरः ।
उत्तरं सागरं प्रायाद्वहमानो दशाननम्

tasminsandhyāmupāsitvā snātvā japtvā ca vānaraḥ |
uttaraṃ sāgaraṃ prāyādvahamāno daśānanam

बहुयोजनसाहस्रं वहमानो महाहरिः ।
वायुवच्च मनोवच्च जगाम सह शत्रुणा

bahuyojanasāhasraṃ vahamāno mahāhariḥ |
vāyuvacca manovacca jagāma saha śatruṇā

उत्तरे सागरे सन्ध्यामुपासित्वा दशाननम् ।
वहमानो ऽगमद्वाली पूर्वं वै स महोदधिम्

uttare sāgare sandhyāmupāsitvā daśānanam |
vahamāno 'gamadvālī pūrvaṃ vai sa mahodadhim

तत्रापि सन्ध्यामन्वास्य वासविः सहरीश्वरः ।
किष्किन्धामभितो गृह्य रावणं पुनरागमत्

tatrāpi sandhyāmanvāsya vāsaviḥ saharīśvaraḥ |
kiṣkindhāmabhito gṛhya rāvaṇaṃ punarāgamat

चतुर्ष्वपि समुद्रेषु सन्ध्यामन्वास्य वानरः ।
रावणोद्वहनश्रान्तः किष्किन्धोपवने ऽपतत्

caturṣvapi samudreṣu sandhyāmanvāsya vānaraḥ |
rāvaṇodvahanaśrāntaḥ kiṣkindhopavane 'patat

रावणं तु मुमोचाथ स्वकक्षात्कपिसत्तमः ।
कुतस्त्वमिति चोवाच प्रहसन्रावणं मुहुः

rāvaṇaṃ tu mumocātha svakakṣātkapisattamaḥ |
kutastvamiti covāca prahasanrāvaṇaṃ muhuḥ

विस्मयं तु महद्गत्वा श्रमलोलनिरीक्षणः ।
राक्षसेन्द्रो हरीन्द्रं तमिदं वचनमब्रवीत्

vismayaṃ tu mahadgatvā śramalolanirīkṣaṇaḥ |
rākṣasendro harīndraṃ tamidaṃ vacanamabravīt

वानरेन्द्र महेन्द्राभ राक्षसेन्द्रो ऽस्मि रावणः ।
युद्धेप्सुरिह सम्प्राप्तः स चाद्यासादितस्त्वया

vānarendra mahendrābha rākṣasendro 'smi rāvaṇaḥ |
yuddhepsuriha samprāptaḥ sa cādyāsāditastvayā

अहो बलमहो वीर्यमहो गाम्भीर्यमेव च ।
येनाहं पशुवद्गृह्य भ्रामितश्चतुरो ऽर्णवान्

aho balamaho vīryamaho gāmbhīryameva ca |
yenāhaṃ paśuvadgṛhya bhrāmitaścaturo 'rṇavān

एवमश्रान्तवद्वीर शीघ्रमेव महार्णवान् ।
मां चैवोद्वहमानस्तु को ऽन्यो वीरः क्रमिष्यति

evamaśrāntavadvīra śīghrameva mahārṇavān |
māṃ caivodvahamānastu ko 'nyo vīraḥ kramiṣyati

त्रयाणामेव भूतानां गतिरेषा प्लवङ्गम ।
मनोनिलसुपर्णानां तव चात्र न संशयः

trayāṇāmeva bhūtānāṃ gatireṣā plavaṅgama |
manonilasuparṇānāṃ tava cātra na saṃśayaḥ

सो ऽहं दृष्टबलस्तुभ्यमिच्छामि हरिपुङ्गव ।
त्वया सह चिरं सख्यं सुस्निग्धं पावकाग्रतः

so 'haṃ dṛṣṭabalastubhyamicchāmi haripuṅgava |
tvayā saha ciraṃ sakhyaṃ susnigdhaṃ pāvakāgrataḥ

दाराः पुत्राः पुरं राष्ट्रं भोगाच्छादनभोजनम् ।
सर्वमेवाविभक्तं नौ भविष्यति हरीश्वर

dārāḥ putrāḥ puraṃ rāṣṭraṃ bhogācchādanabhojanam |
sarvamevāvibhaktaṃ nau bhaviṣyati harīśvara

ततः प्रज्वालयित्वाग्निं तावुभौ हरीराक्षसौ ।
भ्रातृत्वमुपसम्पन्नौ परिष्वज्य परस्परम्

tataḥ prajvālayitvāgniṃ tāvubhau harīrākṣasau |
bhrātṛtvamupasampannau pariṣvajya parasparam

अन्योन्यं लम्बितकरौ ततस्तौ हरिराक्षसौ ।
किष्किन्धां विशतुर्हृष्टौ सिंहौ गिरिगुहामिव

anyonyaṃ lambitakarau tatastau harirākṣasau |
kiṣkindhāṃ viśaturhṛṣṭau siṃhau giriguhāmiva

स तत्र मासमुषितः सुग्रीव इव रावणः ।
अमात्यैरागतैर्नीतस्त्रैलोक्योत्सादनार्थिभिः

sa tatra māsamuṣitaḥ sugrīva iva rāvaṇaḥ |
amātyairāgatairnītastrailokyotsādanārthibhiḥ

एवमेतत्पुरावृत्तं वालिना रावणः प्रभो ।
धर्षितश्च कृतश्चापि भ्राता पावकसन्निधौ

evametatpurāvṛttaṃ vālinā rāvaṇaḥ prabho |
dharṣitaśca kṛtaścāpi bhrātā pāvakasannidhau

बलमप्रतिमं राम वालिनो ऽभवदुत्तमम् ।
सो ऽपि त्वया विनिर्दग्धः शलभो वह्निना यथा

balamapratimaṃ rāma vālino 'bhavaduttamam |
so 'pi tvayā vinirdagdhaḥ śalabho vahninā yathā