सर्ग 41: अशोकवाटिका का विध्वंस

स च वाग्भिः प्रशस्ताभिर्गमिष्यन् पूजितस्तया ।
तस्माद् देशादपाक्रम्य चिन्तयामास वानरः

sa ca vāgbhiḥ praśastābhirgamiṣyan pūjitastayā |
tasmād deśādapākramya cintayāmāsa vānaraḥ

अल्पशेषमिदं कार्यं दृष्टेयमसितेक्षणा ।
त्रीनुपायानतिक्रम्य चतुर्थ इह दृश्यते

alpaśeṣamidaṃ kāryaṃ dṛṣṭeyamasitekṣaṇā |
trīnupāyānatikramya caturtha iha dṛśyate

न साम रक्षःसु गुणाय कल्पते
न दानमर्थोपचितेषु युज्यते ।
न भेदसाध्या बलदर्पिता जनाः
पराक्रमस्त्वेष ममेह रोचते

na sāma rakṣaḥsu guṇāya kalpate
na dānamarthopaciteṣu yujyate |
na bhedasādhyā baladarpitā janāḥ
parākramastveṣa mameha rocate

न चास्य कार्यस्य पराक्रमादृते
विनिश्चयः कश्चिदिहोपपद्यते ।
हतप्रवीराश्च रणे तु राक्षसाः
कथंचिदीयुर्यदिहाद्य मार्दवम्

na cāsya kāryasya parākramādṛte
viniścayaḥ kaścidihopapadyate |
hatapravīrāśca raṇe tu rākṣasāḥ
kathaṃcidīyuryadihādya mārdavam

कार्ये कर्मणि निर्वृत्ते यो बहून्यपि साधयेत् ।
पूर्वकार्याविरोधेन स कार्यं कर्तुमर्हति

kārye karmaṇi nirvṛtte yo bahūnyapi sādhayet |
pūrvakāryāvirodhena sa kāryaṃ kartumarhati

न ह्येकः साधको हेतुः स्वल्पस्यापीह कर्मणः ।
यो ह्यर्थं बहुधा वेद स समर्थोऽर्थसाधने

na hyekaḥ sādhako hetuḥ svalpasyāpīha karmaṇaḥ |
yo hyarthaṃ bahudhā veda sa samartho'rthasādhane

इहैव तावत्कृतनिश्चयो ह्यहं
व्रजेयमद्य प्लवगेश्वरालयम् ।
परात्मसम्मर्दविशेषतत्त्ववित्
ततः कृतं स्यान्मम भर्तृशासनम्

ihaiva tāvatkṛtaniścayo hyahaṃ
vrajeyamadya plavageśvarālayam |
parātmasammardaviśeṣatattvavit
tataḥ kṛtaṃ syānmama bhartṛśāsanam

कथं नु खल्वद्य भवेत् सुखागतं
प्रसह्य युद्धं मम राक्षसैः सह ।
तथैव खल्वात्मबलं च सारवत्
समानयेन्मां च रणे दशाननः

kathaṃ nu khalvadya bhavet sukhāgataṃ
prasahya yuddhaṃ mama rākṣasaiḥ saha |
tathaiva khalvātmabalaṃ ca sāravat
samānayenmāṃ ca raṇe daśānanaḥ

ततः समासाद्य रणे दशाननं
समन्त्रिवर्गं सबलं सयायिनम् ।
हृदि स्थितं तस्य मतं बलं च
सुखेन मत्वाहमितः पुनर्व्रजे

tataḥ samāsādya raṇe daśānanaṃ
samantrivargaṃ sabalaṃ sayāyinam |
hṛdi sthitaṃ tasya mataṃ balaṃ ca
sukhena matvāhamitaḥ punarvraje

इदमस्य नृशंसस्य नन्दनोपममुत्तमम् ।
वनं नेत्रमनःकान्तं नानाद्रुमलतायुतम्

idamasya nṛśaṃsasya nandanopamamuttamam |
vanaṃ netramanaḥkāntaṃ nānādrumalatāyutam

इदं विध्वंसयिष्यामि शुष्कं वनमिवानलः ।
अस्मिन् भग्ने ततः कोपं करिष्यति स रावणः

idaṃ vidhvaṃsayiṣyāmi śuṣkaṃ vanamivānalaḥ |
asmin bhagne tataḥ kopaṃ kariṣyati sa rāvaṇaḥ

ततो महत्साश्वमहारथद्विपं
बलं समानेष्यति राक्षसाधिपः ।
त्रिशूलकालायसपट्टिशायुधं
ततो महद्युद्धमिदं भविष्यति

tato mahatsāśvamahārathadvipaṃ
balaṃ samāneṣyati rākṣasādhipaḥ |
triśūlakālāyasapaṭṭiśāyudhaṃ
tato mahadyuddhamidaṃ bhaviṣyati

अहं च तैः संयति चण्डविक्रमैः
समेत्य रक्षोभिरभङ्गविक्रमः ।
निहत्य तद् रावणचोदितं बलं
सुखं गमिष्यामि हरीश्वरालयम्

ahaṃ ca taiḥ saṃyati caṇḍavikramaiḥ
sametya rakṣobhirabhaṅgavikramaḥ |
nihatya tad rāvaṇacoditaṃ balaṃ
sukhaṃ gamiṣyāmi harīśvarālayam

ततो मारुतवत् क्रुद्धो मारुतिर्भीमविक्रमः ।
ऊरुवेगेन महता द्रुमान् क्षेप्तुमथारभत्

tato mārutavat kruddho mārutirbhīmavikramaḥ |
ūruvegena mahatā drumān kṣeptumathārabhat

ततस्तद्धनुमान् वीरो बभञ्ज प्रमदावनम् ।
मत्तद्विजसमाघुष्टं नानाद्रुमलतायुतम्

tatastaddhanumān vīro babhañja pramadāvanam |
mattadvijasamāghuṣṭaṃ nānādrumalatāyutam

तद्वनं मथितैर्वृक्षैर्भिन्नैश्च सलिलाशयैः ।
चूर्णितैः पर्वताग्रैश्च बभूवाप्रियदर्शनम्

tadvanaṃ mathitairvṛkṣairbhinnaiśca salilāśayaiḥ |
cūrṇitaiḥ parvatāgraiśca babhūvāpriyadarśanam

नानाशकुन्तविरुतैः प्रभिन्नसलिलाशयैः ।
ताम्रैः किसलयैः क्लान्तैः क्लान्तद्रुमलतायुतैः

nānāśakuntavirutaiḥ prabhinnasalilāśayaiḥ |
tāmraiḥ kisalayaiḥ klāntaiḥ klāntadrumalatāyutaiḥ

न बभौ तद् वनं तत्र दावानलहतं यथा ।
व्याकुलावरणा रेजुर्विह्वला इव ता लताः

na babhau tad vanaṃ tatra dāvānalahataṃ yathā |
vyākulāvaraṇā rejurvihvalā iva tā latāḥ

लतागृहैश्चित्रगृहैश्च सादितै-
र्व्यालैर्मृगैरार्तरवैश्च पक्षिभिः ।
शिलागृहैरुन्मथितैस्तथा गृहैः
प्रणष्टरूपं तदभून्महद् वनम्

latāgṛhaiścitragṛhaiśca sāditai-
rvyālairmṛgairārtaravaiśca pakṣibhiḥ |
śilāgṛhairunmathitaistathā gṛhaiḥ
praṇaṣṭarūpaṃ tadabhūnmahad vanam

सा विह्वलाशोकलताप्रताना
वनस्थली शोकलताप्रताना ।
जाता दशास्यप्रमदावनस्य
कपेर्बलाद्धि प्रमदावनस्य

sā vihvalāśokalatāpratānā
vanasthalī śokalatāpratānā |
jātā daśāsyapramadāvanasya
kaperbalāddhi pramadāvanasya

ततः स कृत्वा जगतीपतेर्महान्
महद् व्यलीकं मनसो महात्मनः ।
युयुत्सुरेको बहुभिर्महाबलैः
श्रिया ज्वलंस्तोरणमाश्रितः कपिः

tataḥ sa kṛtvā jagatīpatermahān
mahad vyalīkaṃ manaso mahātmanaḥ |
yuyutsureko bahubhirmahābalaiḥ
śriyā jvalaṃstoraṇamāśritaḥ kapiḥ