सर्ग 54: हनुमान द्वारा वानरों को लौटाना

तथा ब्रुवति तारे तु ताराधिपतिवर्चसि ।
अथ मेने हृतं राज्यं हनूमानङ्गदेन तत्

tathā bruvati tāre tu tārādhipativarcasi |
atha mene hṛtaṃ rājyaṃ hanūmānaṅgadena tat

बुद्ध्या ह्यष्टाङ्गया युक्तं चतुर्बलसमन्वितम् ।
चतुर्दशगुणं मेने हनूमान् वालिनः सुतम्

buddhyā hyaṣṭāṅgayā yuktaṃ caturbalasamanvitam |
caturdaśaguṇaṃ mene hanūmān vālinaḥ sutam

आपूर्यमाणं शश्वच्च तेजोबलपराक्रमैः ।
शशिनं शुक्लपक्षादौ वर्धमानमिव श्रिया

āpūryamāṇaṃ śaśvacca tejobalaparākramaiḥ |
śaśinaṃ śuklapakṣādau vardhamānamiva śriyā

बृहस्पतिसमं बुद्ध्या विक्रमे सदृशं पितुः ।
शुश्रूषमाणं तारस्य शुक्रस्येव पुरंदरम्

bṛhaspatisamaṃ buddhyā vikrame sadṛśaṃ pituḥ |
śuśrūṣamāṇaṃ tārasya śukrasyeva puraṃdaram

भर्तुरर्थे परिश्रान्तं सर्वशास्त्रविशारदः ।
अभिसंधातुमारेभे हनूमानङ्गदं ततः

bharturarthe pariśrāntaṃ sarvaśāstraviśāradaḥ |
abhisaṃdhātumārebhe hanūmānaṅgadaṃ tataḥ

स चतुर्णामुपायानां तृतीयमुपवर्णयन् ।
भेदयामास तान् सर्वान् वानरान् वाक्यसम्पदा

sa caturṇāmupāyānāṃ tṛtīyamupavarṇayan |
bhedayāmāsa tān sarvān vānarān vākyasampadā

तेषु सर्वेषु भिन्नेषु ततोऽभीषयदङ्गदम् ।
भीषणैर्विविधैर्वाक्यैः कोपोपायसमन्वितैः

teṣu sarveṣu bhinneṣu tato'bhīṣayadaṅgadam |
bhīṣaṇairvividhairvākyaiḥ kopopāyasamanvitaiḥ

त्वं समर्थतरः पित्रा युद्धे तारेय वै ध्रुवम् ।
दृढं धारयितुं शक्तः कपिराज्यं यथा पिता

tvaṃ samarthataraḥ pitrā yuddhe tāreya vai dhruvam |
dṛḍhaṃ dhārayituṃ śaktaḥ kapirājyaṃ yathā pitā

नित्यमस्थिरचित्ता हि कपयो हरिपुंगव ।
नाज्ञाप्यं विषहिष्यन्ति पुत्रदारं विना त्वया

nityamasthiracittā hi kapayo haripuṃgava |
nājñāpyaṃ viṣahiṣyanti putradāraṃ vinā tvayā

त्वां नैते ह्यनुरञ्जेयुः प्रत्यक्षं प्रवदामि ते ।
यथायं जाम्बवान् नीलः सुहोत्रश्च महाकपिः

tvāṃ naite hyanurañjeyuḥ pratyakṣaṃ pravadāmi te |
yathāyaṃ jāmbavān nīlaḥ suhotraśca mahākapiḥ

नह्यहं ते इमे सर्वे सामदानादिभिर्गुणैः ।
दण्डेन न त्वया शक्याः सुग्रीवादपकर्षितुम्

nahyahaṃ te ime sarve sāmadānādibhirguṇaiḥ |
daṇḍena na tvayā śakyāḥ sugrīvādapakarṣitum

विगृह्यासनमप्याहुर्दुर्बलेन बलीयसा ।
आत्मरक्षाकरस्तस्मान्न विगृह्णीत दुर्बलः

vigṛhyāsanamapyāhurdurbalena balīyasā |
ātmarakṣākarastasmānna vigṛhṇīta durbalaḥ

यां चेमां मन्यसे धात्रीमेतद् बिलमिति श्रुतम् ।
एतल्लक्ष्मणबाणानामीषत् कार्यं विदारणम्

yāṃ cemāṃ manyase dhātrīmetad bilamiti śrutam |
etallakṣmaṇabāṇānāmīṣat kāryaṃ vidāraṇam

स्वल्पं हि कृतमिन्द्रेण क्षिपता ह्यशनिं पुरा ।
लक्ष्मणो निशितैर्बाणैर्भिन्द्यात् पत्रपुटं यथा

svalpaṃ hi kṛtamindreṇa kṣipatā hyaśaniṃ purā |
lakṣmaṇo niśitairbāṇairbhindyāt patrapuṭaṃ yathā

लक्ष्मणस्य च नाराचा बहवः सन्ति तद्विधाः ।
वज्राशनिसमस्पर्शा गिरीणामपि दारकाः

lakṣmaṇasya ca nārācā bahavaḥ santi tadvidhāḥ |
vajrāśanisamasparśā girīṇāmapi dārakāḥ

अवस्थानं यदैव त्वमासिष्यसि परंतप ।
तदैव हरयः सर्वे त्यक्ष्यन्ति कृतनिश्चयाः

avasthānaṃ yadaiva tvamāsiṣyasi paraṃtapa |
tadaiva harayaḥ sarve tyakṣyanti kṛtaniścayāḥ

स्मरन्तः पुत्रदाराणां नित्योद्विग्ना बुभुक्षिताः ।
खेदिता दुःखशय्याभिस्त्वां करिष्यन्ति पृष्ठतः

smarantaḥ putradārāṇāṃ nityodvignā bubhukṣitāḥ |
kheditā duḥkhaśayyābhistvāṃ kariṣyanti pṛṣṭhataḥ

स त्वं हीनः सुहृद्भिश्च हितकामैश्च बन्धुभिः ।
तृणादपि भृशोद्विग्नः स्पन्दमानाद् भविष्यसि

sa tvaṃ hīnaḥ suhṛdbhiśca hitakāmaiśca bandhubhiḥ |
tṛṇādapi bhṛśodvignaḥ spandamānād bhaviṣyasi

न च जातु न हिंस्युस्त्वां घोरा लक्ष्मणसायकाः ।
अपवृत्तं जिघांसन्तो महावेगा दुरासदाः

na ca jātu na hiṃsyustvāṃ ghorā lakṣmaṇasāyakāḥ |
apavṛttaṃ jighāṃsanto mahāvegā durāsadāḥ

अस्माभिस्तु गतं सार्धं विनीतवदुपस्थितम् ।
आनुपूर्व्यात्तु सुग्रीवो राज्ये त्वां स्थापयिष्यति

asmābhistu gataṃ sārdhaṃ vinītavadupasthitam |
ānupūrvyāttu sugrīvo rājye tvāṃ sthāpayiṣyati

धर्मराजः पितृव्यस्ते प्रीतिकामो दृढव्रतः ।
शुचिः सत्यप्रतिज्ञश्च स त्वां जातु न नाशयेत्

dharmarājaḥ pitṛvyaste prītikāmo dṛḍhavrataḥ |
śuciḥ satyapratijñaśca sa tvāṃ jātu na nāśayet

प्रियकामश्च ते मातुस्तदर्थं चास्य जीवितम् ।
तस्यापत्यं च नास्त्यन्यत् तस्मादङ्गद गम्यताम्

priyakāmaśca te mātustadarthaṃ cāsya jīvitam |
tasyāpatyaṃ ca nāstyanyat tasmādaṅgada gamyatām