सर्ग 53: अवधि बीतने पर अंगद की निराशा

ततस्ते ददृशुर्घोरं सागरं वरुणालयम् ।
अपारमभिगर्जन्तं घोरैरूर्मिभिराकुलम्

tataste dadṛśurghoraṃ sāgaraṃ varuṇālayam |
apāramabhigarjantaṃ ghorairūrmibhirākulam

मयस्य मायाविहितं गिरिदुर्गं विचिन्वताम् ।
तेषां मासो व्यतिक्रान्तो यो राज्ञा समयः कृतः

mayasya māyāvihitaṃ giridurgaṃ vicinvatām |
teṣāṃ māso vyatikrānto yo rājñā samayaḥ kṛtaḥ

विन्ध्यस्य तु गिरेः पादे सम्प्रपुष्पितपादपे ।
उपविश्य महात्मानश्चिन्तामापेदिरे तदा

vindhyasya tu gireḥ pāde samprapuṣpitapādape |
upaviśya mahātmānaścintāmāpedire tadā

ततः पुष्पातिभाराग्राँल्लताशतसमावृतान् ।
द्रुमान् वासन्तिकान् दृष्ट्वा बभूवुर्भयशङ्किताः

tataḥ puṣpātibhārāgrām̐llatāśatasamāvṛtān |
drumān vāsantikān dṛṣṭvā babhūvurbhayaśaṅkitāḥ

ते वसन्तमनुप्राप्तं प्रतिवेद्य परस्परम् ।
नष्टसंदेशकालार्था निपेतुर्धरणीतले

te vasantamanuprāptaṃ prativedya parasparam |
naṣṭasaṃdeśakālārthā nipeturdharaṇītale

ततस्तान् कपिवृद्धांश्च शिष्टांश्चैव वनौकसः ।
वाचा मधुरयाऽऽभाष्य यथावदनुमान्य च

tatastān kapivṛddhāṃśca śiṣṭāṃścaiva vanaukasaḥ |
vācā madhurayā''bhāṣya yathāvadanumānya ca

स तु सिंहवृषस्कन्धः पीनायतभुजः कपिः ।
युवराजो महाप्राज्ञ अङ्गदो वाक्यमब्रवीत्

sa tu siṃhavṛṣaskandhaḥ pīnāyatabhujaḥ kapiḥ |
yuvarājo mahāprājña aṅgado vākyamabravīt

शासनात् कपिराजस्य वयं सर्वे विनिर्गताः ।
मासः पूर्णो बिलस्थानां हरयः किं न बुध्यत

śāsanāt kapirājasya vayaṃ sarve vinirgatāḥ |
māsaḥ pūrṇo bilasthānāṃ harayaḥ kiṃ na budhyata

वयमाश्वयुजे मासि कालसंख्याव्यवस्थिताः ।
प्रस्थिताः सोऽपि चातीतः किमतः कार्यमुत्तरम्

vayamāśvayuje māsi kālasaṃkhyāvyavasthitāḥ |
prasthitāḥ so'pi cātītaḥ kimataḥ kāryamuttaram

भवन्तः प्रत्ययं प्राप्ता नीतिमार्गविशारदाः ।
हितेष्वभिरता भर्तुर्निसृष्टाः सर्वकर्मसु

bhavantaḥ pratyayaṃ prāptā nītimārgaviśāradāḥ |
hiteṣvabhiratā bharturnisṛṣṭāḥ sarvakarmasu

कर्मस्वप्रतिमाः सर्वे दिक्षु विश्रुतपौरुषाः ।
मां पुरस्कृत्य निर्याताः पिङ्गाक्षप्रतिचोदिताः

karmasvapratimāḥ sarve dikṣu viśrutapauruṣāḥ |
māṃ puraskṛtya niryātāḥ piṅgākṣapraticoditāḥ

इदानीमकृतार्थानां मर्तव्यं नात्र संशयः ।
हरिराजस्य संदेशमकृत्वा कः सुखी भवेत्

idānīmakṛtārthānāṃ martavyaṃ nātra saṃśayaḥ |
harirājasya saṃdeśamakṛtvā kaḥ sukhī bhavet

अस्मिन्नतीते काले तु सुग्रीवेण कृते स्वयम् ।
प्रायोपवेशनं युक्तं सर्वेषां च वनौकसाम्

asminnatīte kāle tu sugrīveṇa kṛte svayam |
prāyopaveśanaṃ yuktaṃ sarveṣāṃ ca vanaukasām

तीक्ष्णः प्रकृत्या सुग्रीवः स्वामिभावे व्यवस्थितः ।
न क्षमिष्यति नः सर्वानपराधकृतो गतान्

tīkṣṇaḥ prakṛtyā sugrīvaḥ svāmibhāve vyavasthitaḥ |
na kṣamiṣyati naḥ sarvānaparādhakṛto gatān

अप्रवृत्तौ च सीतायाः पापमेव करिष्यति ।
तस्मात् क्षममिहाद्यैव गन्तुं प्रायोपवेशनम्

apravṛttau ca sītāyāḥ pāpameva kariṣyati |
tasmāt kṣamamihādyaiva gantuṃ prāyopaveśanam

त्यक्त्वा पुत्रांश्च दारांश्च धनानि च गृहाणि च ।
ध्रुवं नो हिंसते राजा सर्वान् प्रतिगतानितः

tyaktvā putrāṃśca dārāṃśca dhanāni ca gṛhāṇi ca |
dhruvaṃ no hiṃsate rājā sarvān pratigatānitaḥ

वधेनाप्रतिरूपेण श्रेयान् मृत्युरिहैव नः ।
न चाहं यौवराज्येन सुग्रीवेणाभिषेचितः

vadhenāpratirūpeṇa śreyān mṛtyurihaiva naḥ |
na cāhaṃ yauvarājyena sugrīveṇābhiṣecitaḥ

नरेन्द्रेणाभिषिक्तोऽस्मि रामेणाक्लिष्टकर्मणा ।
स पूर्वं बद्धवैरो मां राजा दृष्ट्वा व्यतिक्रमम्

narendreṇābhiṣikto'smi rāmeṇākliṣṭakarmaṇā |
sa pūrvaṃ baddhavairo māṃ rājā dṛṣṭvā vyatikramam

घातयिष्यति दण्डेन तीक्ष्णेन कृतनिश्चयः ।
किं मे सुहृद्भिर्व्यसनं पश्यद्भिर्जीवितान्तरे ।
इहैव प्रायमासिष्ये पुण्ये सागररोधसि

ghātayiṣyati daṇḍena tīkṣṇena kṛtaniścayaḥ |
kiṃ me suhṛdbhirvyasanaṃ paśyadbhirjīvitāntare |
ihaiva prāyamāsiṣye puṇye sāgararodhasi

एतच्छ्रुत्वा कुमारेण युवराजेन भाषितम् ।
सर्वे ते वानरश्रेष्ठाः करुणं वाक्यमब्रुवन्

etacchrutvā kumāreṇa yuvarājena bhāṣitam |
sarve te vānaraśreṣṭhāḥ karuṇaṃ vākyamabruvan

तीक्ष्णः प्रकृत्या सुग्रीवः प्रियारक्तश्च राघवः ।
समीक्ष्याकृतकार्यांस्तु तस्मिंश्च समये गते

tīkṣṇaḥ prakṛtyā sugrīvaḥ priyāraktaśca rāghavaḥ |
samīkṣyākṛtakāryāṃstu tasmiṃśca samaye gate

अदृष्टायां च वैदेह्यां दृष्ट्वा चैव समागतान् ।
राघवप्रियकामाय घातयिष्यत्यसंशयम्

adṛṣṭāyāṃ ca vaidehyāṃ dṛṣṭvā caiva samāgatān |
rāghavapriyakāmāya ghātayiṣyatyasaṃśayam

न क्षमं चापराद्धानां गमनं स्वामिपार्श्वतः ।
प्रधानभूताश्च वयं सुग्रीवस्य समागताः

na kṣamaṃ cāparāddhānāṃ gamanaṃ svāmipārśvataḥ |
pradhānabhūtāśca vayaṃ sugrīvasya samāgatāḥ

इहैव सीतामन्वीक्ष्य प्रवृत्तिमुपलभ्य वा ।
नो चेद् गच्छाम तं वीरं गमिष्यामो यमक्षयम्

ihaiva sītāmanvīkṣya pravṛttimupalabhya vā |
no ced gacchāma taṃ vīraṃ gamiṣyāmo yamakṣayam

प्लवङ्गमानां तु भयार्दितानां
श्रुत्वा वचस्तार इदं बभाषे ।
अलं विषादेन बिलं प्रविश्य
वसाम सर्वे यदि रोचते वः

plavaṅgamānāṃ tu bhayārditānāṃ
śrutvā vacastāra idaṃ babhāṣe |
alaṃ viṣādena bilaṃ praviśya
vasāma sarve yadi rocate vaḥ

इदं हि मायाविहितं सुदुर्गमं
प्रभूतपुष्पोदकभोज्यपेयम् ।
इहास्ति नो नैव भयं पुरंदरा-
न्न राघवाद् वानरराजतोऽपि वा

idaṃ hi māyāvihitaṃ sudurgamaṃ
prabhūtapuṣpodakabhojyapeyam |
ihāsti no naiva bhayaṃ puraṃdarā-
nna rāghavād vānararājato'pi vā

श्रुत्वाङ्गदस्यापि वचोऽनुकूल-
मूचुश्च सर्वे हरयः प्रतीताः ।
यथा न हन्येम तथा विधान-
मसक्तमद्यैव विधीयतां नः

śrutvāṅgadasyāpi vaco'nukūla-
mūcuśca sarve harayaḥ pratītāḥ |
yathā na hanyema tathā vidhāna-
masaktamadyaiva vidhīyatāṃ naḥ