सर्ग 55: अंगद का प्रायोपवेशन का निश्चय

श्रुत्वा हनुमतो वाक्यं प्रश्रितं धर्मसंहितम् ।
स्वामिसत्कारसंयुक्तमङ्गदो वाक्यमब्रवीत्

śrutvā hanumato vākyaṃ praśritaṃ dharmasaṃhitam |
svāmisatkārasaṃyuktamaṅgado vākyamabravīt

स्थैर्यमात्ममनःशौचमानृशंस्यमथार्जवम् ।
विक्रमश्चैव धैर्यं च सुग्रीवे नोपपद्यते

sthairyamātmamanaḥśaucamānṛśaṃsyamathārjavam |
vikramaścaiva dhairyaṃ ca sugrīve nopapadyate

भ्रातुर्ज्येष्ठस्य यो भार्यां जीवतो महिषीं प्रियाम् ।
धर्मेण मातरं यस्तु स्वीकरोति जुगुप्सितः

bhrāturjyeṣṭhasya yo bhāryāṃ jīvato mahiṣīṃ priyām |
dharmeṇa mātaraṃ yastu svīkaroti jugupsitaḥ

कथं स धर्मं जानीते येन भ्रात्रा दुरात्मना ।
युद्धायाभिनियुक्तेन बिलस्य पिहितं मुखम्

kathaṃ sa dharmaṃ jānīte yena bhrātrā durātmanā |
yuddhāyābhiniyuktena bilasya pihitaṃ mukham

सत्यात् पाणिगृहीतश्च कृतकर्मा महायशाः ।
विस्मृतो राघवो येन स कस्य सुकृतं स्मरेत्

satyāt pāṇigṛhītaśca kṛtakarmā mahāyaśāḥ |
vismṛto rāghavo yena sa kasya sukṛtaṃ smaret

लक्ष्मणस्य भयेनेह नाधर्मभयभीरुणा ।
आदिष्टा मार्गितुं सीता धर्मस्तस्मिन् कथं भवेत्

lakṣmaṇasya bhayeneha nādharmabhayabhīruṇā |
ādiṣṭā mārgituṃ sītā dharmastasmin kathaṃ bhavet

तस्मिन् पापे कृतघ्ने तु स्मृतिभिन्ने चलात्मनि ।
आर्यः को विश्वसेज्जातु तत्कुलीनो विशेषतः

tasmin pāpe kṛtaghne tu smṛtibhinne calātmani |
āryaḥ ko viśvasejjātu tatkulīno viśeṣataḥ

राज्ये पुत्रः प्रतिष्ठाप्यः सगुणो निर्गुणोऽपि वा ।
कथं शत्रुकुलीनं मां सुग्रीवो जीवयिष्यति

rājye putraḥ pratiṣṭhāpyaḥ saguṇo nirguṇo'pi vā |
kathaṃ śatrukulīnaṃ māṃ sugrīvo jīvayiṣyati

भिन्नमन्त्रोऽपराद्धश्च भिन्नशक्तिः कथं ह्यहम् ।
किष्किन्धां प्राप्य जीवेयमनाथ इव दुर्बलः

bhinnamantro'parāddhaśca bhinnaśaktiḥ kathaṃ hyaham |
kiṣkindhāṃ prāpya jīveyamanātha iva durbalaḥ

उपांशुदण्डेन हि मां बन्धनेनोपपादयेत् ।
शठः क्रूरो नृशंसश्च सुग्रीवो राज्यकारणात्

upāṃśudaṇḍena hi māṃ bandhanenopapādayet |
śaṭhaḥ krūro nṛśaṃsaśca sugrīvo rājyakāraṇāt

बन्धनाच्चावसादान्मे श्रेयः प्रायोपवेशनम् ।
अनुजानन्तु मां सर्वे गृहं गच्छन्तु वानराः

bandhanāccāvasādānme śreyaḥ prāyopaveśanam |
anujānantu māṃ sarve gṛhaṃ gacchantu vānarāḥ

अहं वः प्रतिजानामि न गमिष्याम्यहं पुरीम् ।
इहैव प्रायमासिष्ये श्रेयो मरणमेव मे

ahaṃ vaḥ pratijānāmi na gamiṣyāmyahaṃ purīm |
ihaiva prāyamāsiṣye śreyo maraṇameva me

अभिवादनपूर्वं तु राजा कुशलमेव च ।
अभिवादनपूर्वं तु राघवौ बलशालिनौ

abhivādanapūrvaṃ tu rājā kuśalameva ca |
abhivādanapūrvaṃ tu rāghavau balaśālinau

वाच्यस्तातो यवीयान् मे सुग्रीवो वानरेश्वरः ।
आरोग्यपूर्वं कुशलं वाच्या माता रुमा च मे

vācyastāto yavīyān me sugrīvo vānareśvaraḥ |
ārogyapūrvaṃ kuśalaṃ vācyā mātā rumā ca me

मातरं चैव मे तारामाश्वासयितुमर्हथ ।
प्रकृत्या प्रियपुत्रा सा सानुक्रोशा तपस्विनी

mātaraṃ caiva me tārāmāśvāsayitumarhatha |
prakṛtyā priyaputrā sā sānukrośā tapasvinī

विनष्टमिह मां श्रुत्वा व्यक्तं हास्यति जीवितम् ।
एतावदुक्त्वा वचनं वृद्धांस्तानभिवाद्य च

vinaṣṭamiha māṃ śrutvā vyaktaṃ hāsyati jīvitam |
etāvaduktvā vacanaṃ vṛddhāṃstānabhivādya ca

विवेश चाङ्गदो भूमौ रुदन् दर्भेषु दुर्मनाः ।
तस्य संविशतस्तत्र रुदन्तो वानरर्षभाः

viveśa cāṅgado bhūmau rudan darbheṣu durmanāḥ |
tasya saṃviśatastatra rudanto vānararṣabhāḥ

नयनेभ्यः प्रमुमुचुरुष्णं वै वारि दुःखिताः ।
सुग्रीवं चैव निन्दन्तः प्रशंसन्तश्च वालिनम्

nayanebhyaḥ pramumucuruṣṇaṃ vai vāri duḥkhitāḥ |
sugrīvaṃ caiva nindantaḥ praśaṃsantaśca vālinam

परिवार्याङ्गदं सर्वे व्यवसन् प्रायमासितुम् ।
तद् वाक्यं वालिपुत्रस्य विज्ञाय प्लवगर्षभाः

parivāryāṅgadaṃ sarve vyavasan prāyamāsitum |
tad vākyaṃ vāliputrasya vijñāya plavagarṣabhāḥ

उपस्पृश्योदकं सर्वे प्राङ्मुखाः समुपाविशन् ।
दक्षिणाग्रेषु दर्भेषु उदक्तीरं समाश्रिताः

upaspṛśyodakaṃ sarve prāṅmukhāḥ samupāviśan |
dakṣiṇāgreṣu darbheṣu udaktīraṃ samāśritāḥ

मुमूर्षवो हरिश्रेष्ठा एतत् क्षममिति स्म ह ।
रामस्य वनवासं च क्षयं दशरथस्य च

mumūrṣavo hariśreṣṭhā etat kṣamamiti sma ha |
rāmasya vanavāsaṃ ca kṣayaṃ daśarathasya ca

जनस्थानवधं चैव वधं चैव जटायुषः ।
हरणं चैव वैदेह्या वालिनश्च वधं तथा ।
रामकोपं च वदतां हरीणां भयमागतम्

janasthānavadhaṃ caiva vadhaṃ caiva jaṭāyuṣaḥ |
haraṇaṃ caiva vaidehyā vālinaśca vadhaṃ tathā |
rāmakopaṃ ca vadatāṃ harīṇāṃ bhayamāgatam

स संविशद्भिर्बहुभिर्महीधरो
महाद्रिकूटप्रतिमैः प्लवंगमैः ।
बभूव संनादितनिर्दरान्तरो
भृशं नदद्भिर्जलदैरिवाम्बरम्

sa saṃviśadbhirbahubhirmahīdharo
mahādrikūṭapratimaiḥ plavaṃgamaiḥ |
babhūva saṃnāditanirdarāntaro
bhṛśaṃ nadadbhirjaladairivāmbaram