सर्ग 48: दक्षिण की खोज और अंगद द्वारा असुर-वध

सह ताराङ्गदाभ्यां तु सहसा हनुमान् कपिः ।
सुग्रीवेण यथोद्दिष्टं गन्तुं देशं प्रचक्रमे

saha tārāṅgadābhyāṃ tu sahasā hanumān kapiḥ |
sugrīveṇa yathoddiṣṭaṃ gantuṃ deśaṃ pracakrame

स तु दूरमुपागम्य सर्वैस्तैः कपिसत्तमैः ।
ततो विचित्य विन्ध्यस्य गुहाश्च गहनानि च

sa tu dūramupāgamya sarvaistaiḥ kapisattamaiḥ |
tato vicitya vindhyasya guhāśca gahanāni ca

पर्वताग्रनदीदुर्गान् सरांसि विपुलद्रुमान् ।
वृक्षषण्डांश्च विविधान् पर्वतान् वनपादपान्

parvatāgranadīdurgān sarāṃsi vipuladrumān |
vṛkṣaṣaṇḍāṃśca vividhān parvatān vanapādapān

अन्वेषमाणास्ते सर्वे वानराः सर्वतो दिशम् ।
न सीतां ददृशुर्वीरा मैथिलीं जनकात्मजाम्

anveṣamāṇāste sarve vānarāḥ sarvato diśam |
na sītāṃ dadṛśurvīrā maithilīṃ janakātmajām

ते भक्षयन्तो मूलानि फलानि विविधान्यपि ।
अन्वेषमाणा दुर्धर्षा न्यवसंस्तत्र तत्र ह

te bhakṣayanto mūlāni phalāni vividhānyapi |
anveṣamāṇā durdharṣā nyavasaṃstatra tatra ha

स तु देशो दुरन्वेषो गुहागहनवान् महान् ।
निर्जलं निर्जनं शून्यं गहनं घोरदर्शनम्

sa tu deśo duranveṣo guhāgahanavān mahān |
nirjalaṃ nirjanaṃ śūnyaṃ gahanaṃ ghoradarśanam

तादृशान्यप्यरण्यानि विचित्य भृशपीडिताः ।
स देशश्च दुरन्वेष्यो गुहागहनवान् महान्

tādṛśānyapyaraṇyāni vicitya bhṛśapīḍitāḥ |
sa deśaśca duranveṣyo guhāgahanavān mahān

त्यक्त्वा तु तं ततो देशं सर्वे वै हरियूथपाः ।
देशमन्यं दुराधर्षं विविशुश्चाकुतोभयाः

tyaktvā tu taṃ tato deśaṃ sarve vai hariyūthapāḥ |
deśamanyaṃ durādharṣaṃ viviśuścākutobhayāḥ

यत्र वन्ध्यफला वृक्षा विपुष्पाः पर्णवर्जिताः ।
निस्तोयाः सरितो यत्र मूलं यत्र सुदुर्लभम्

yatra vandhyaphalā vṛkṣā vipuṣpāḥ parṇavarjitāḥ |
nistoyāḥ sarito yatra mūlaṃ yatra sudurlabham

न सन्ति महिषा यत्र न मृगा न च हस्तिनः ।
शार्दूलाः पक्षिणो वापि ये चान्ये वनगोचराः

na santi mahiṣā yatra na mṛgā na ca hastinaḥ |
śārdūlāḥ pakṣiṇo vāpi ye cānye vanagocarāḥ

न चात्र वृक्षा नौषध्यो न वल्ल्यो नापि वीरुधः ।
स्निग्धपत्राः स्थले यत्र पद्मिन्यः फुल्लपङ्कजाः

na cātra vṛkṣā nauṣadhyo na vallyo nāpi vīrudhaḥ |
snigdhapatrāḥ sthale yatra padminyaḥ phullapaṅkajāḥ

प्रेक्षणीयाः सुगन्धाश्च भ्रमरैश्च विवर्जिताः ।
कण्डुर्नाम महाभागः सत्यवादी तपोधनः

prekṣaṇīyāḥ sugandhāśca bhramaraiśca vivarjitāḥ |
kaṇḍurnāma mahābhāgaḥ satyavādī tapodhanaḥ

महर्षिः परमामर्षी नियमैर्दुष्प्रधर्षणः ।
तस्य तस्मिन् वने पुत्रो बालको दशवार्षिकः

maharṣiḥ paramāmarṣī niyamairduṣpradharṣaṇaḥ |
tasya tasmin vane putro bālako daśavārṣikaḥ

प्रणष्टो जीवितान्ताय क्रुद्धस्तेन महामुनिः ।
तेन धर्मात्मना शप्तं कृत्स्नं तत्र महद्वनम्

praṇaṣṭo jīvitāntāya kruddhastena mahāmuniḥ |
tena dharmātmanā śaptaṃ kṛtsnaṃ tatra mahadvanam

अशरण्यं दुराधर्षं मृगपक्षिविवर्जितम् ।
तस्य ते काननान्तांस्तु गिरीणां कन्दराणि च

aśaraṇyaṃ durādharṣaṃ mṛgapakṣivivarjitam |
tasya te kānanāntāṃstu girīṇāṃ kandarāṇi ca

प्रभवाणि नदीनां च विचिन्वन्ति समाहिताः ।
तत्र चापि महात्मानो नापश्यञ्जनकात्मजाम्

prabhavāṇi nadīnāṃ ca vicinvanti samāhitāḥ |
tatra cāpi mahātmāno nāpaśyañjanakātmajām

हर्तारं रावणं वापि सुग्रीवप्रियकारिणः ।
ते प्रविश्य तु तं भीमं लतागुल्मसमावृतम्

hartāraṃ rāvaṇaṃ vāpi sugrīvapriyakāriṇaḥ |
te praviśya tu taṃ bhīmaṃ latāgulmasamāvṛtam

ददृशुर्भीमकर्माणमसुरं सुरनिर्भयम् ।
तं दृष्ट्वा वानरा घोरं स्थितं शैलमिवासुरम्

dadṛśurbhīmakarmāṇamasuraṃ suranirbhayam |
taṃ dṛṣṭvā vānarā ghoraṃ sthitaṃ śailamivāsuram

गाढं परिहिताः सर्वे दृष्ट्वा तं पर्वतोपमम् ।
सोऽपि तान् वानरान् सर्वान् नष्टाः स्थेत्यब्रवीद् बली

gāḍhaṃ parihitāḥ sarve dṛṣṭvā taṃ parvatopamam |
so'pi tān vānarān sarvān naṣṭāḥ sthetyabravīd balī

अभ्यधावत संक्रुद्धो मुष्टिमुद्यम्य संगतम् ।
तमापतन्तं सहसा वालिपुत्रोऽङ्गदस्तदा

abhyadhāvata saṃkruddho muṣṭimudyamya saṃgatam |
tamāpatantaṃ sahasā vāliputro'ṅgadastadā

रावणोऽयमिति ज्ञात्वा तलेनाभिजघान ह ।
स वालिपुत्राभिहतो वक्त्राच्छोणितमुद्वमन्

rāvaṇo'yamiti jñātvā talenābhijaghāna ha |
sa vāliputrābhihato vaktrācchoṇitamudvaman

असुरो न्यपतद् भूमौ पर्यस्त इव पर्वतः ।
ते तु तस्मिन् निरुच्छ्वासे वानरा जितकाशिनः

asuro nyapatad bhūmau paryasta iva parvataḥ |
te tu tasmin nirucchvāse vānarā jitakāśinaḥ

व्यचिन्वन् प्रायशस्तत्र सर्वं ते गिरिगह्वरम् ।
विचितं तु ततः सर्वं सर्वे ते काननौकसः

vyacinvan prāyaśastatra sarvaṃ te girigahvaram |
vicitaṃ tu tataḥ sarvaṃ sarve te kānanaukasaḥ

अन्यदेवापरं घोरं विविशुर्गिरिगह्वरम् ।
ते विचित्य पुनः खिन्ना विनिष्पत्य समागताः ।
एकान्ते वृक्षमूले तु निषेदुर्दीनमानसाः

anyadevāparaṃ ghoraṃ viviśurgirigahvaram |
te vicitya punaḥ khinnā viniṣpatya samāgatāḥ |
ekānte vṛkṣamūle tu niṣedurdīnamānasāḥ