सर्ग 46: सुग्रीव को पृथ्वी का ज्ञान कैसे हुआ

गतेषु वानरेन्द्रेषु रामः सुग्रीवमब्रवीत् ।
कथं भवान् विजानीते सर्वं वै मण्डलं भुवः

gateṣu vānarendreṣu rāmaḥ sugrīvamabravīt |
kathaṃ bhavān vijānīte sarvaṃ vai maṇḍalaṃ bhuvaḥ

सुग्रीवश्च ततो राममुवाच प्रणतात्मवान् ।
श्रूयतां सर्वमाख्यास्ये विस्तरेण वचो मम

sugrīvaśca tato rāmamuvāca praṇatātmavān |
śrūyatāṃ sarvamākhyāsye vistareṇa vaco mama

यदा तु दुन्दुभिं नाम दानवं महिषाकृतिम् ।
प्रतिकालयते वाली मलयं प्रति पर्वतम्

yadā tu dundubhiṃ nāma dānavaṃ mahiṣākṛtim |
pratikālayate vālī malayaṃ prati parvatam

तदा विवेश महिषो मलयस्य गुहां प्रति ।
विवेश वाली तत्रापि मलयं तज्जिघांसया

tadā viveśa mahiṣo malayasya guhāṃ prati |
viveśa vālī tatrāpi malayaṃ tajjighāṃsayā

ततोऽहं तत्र निक्षिप्तो गुहाद्वारि विनीतवत् ।
न च निष्क्रामते वाली तदा संवत्सरे गते

tato'haṃ tatra nikṣipto guhādvāri vinītavat |
na ca niṣkrāmate vālī tadā saṃvatsare gate

ततः क्षतजवेगेन आपुपूरे तदा बिलम् ।
तदहं विस्मितो दृष्ट्वा भ्रातुः शोकविषार्दितः

tataḥ kṣatajavegena āpupūre tadā bilam |
tadahaṃ vismito dṛṣṭvā bhrātuḥ śokaviṣārditaḥ

अथाहं गतबुद्धिस्तु सुव्यक्तं निहतो गुरुः ।
शिला पर्वतसंकाशा बिलद्वारि मया कृता

athāhaṃ gatabuddhistu suvyaktaṃ nihato guruḥ |
śilā parvatasaṃkāśā biladvāri mayā kṛtā

अशक्नुवन्निष्क्रमितुं महिषो विनशिष्यति ।
ततोऽहमागां किष्किन्धां निराशस्तस्य जीविते

aśaknuvanniṣkramituṃ mahiṣo vinaśiṣyati |
tato'hamāgāṃ kiṣkindhāṃ nirāśastasya jīvite

राज्यं च सुमहत् प्राप्य तारां च रुमया सह ।
मित्रैश्च सहितस्तत्र वसामि विगतज्वरः

rājyaṃ ca sumahat prāpya tārāṃ ca rumayā saha |
mitraiśca sahitastatra vasāmi vigatajvaraḥ

आजगाम ततो वाली हत्वा तं वानरर्षभः ।
ततोऽहमददां राज्यं गौरवाद् भययन्त्रितः

ājagāma tato vālī hatvā taṃ vānararṣabhaḥ |
tato'hamadadāṃ rājyaṃ gauravād bhayayantritaḥ

स मां जिघांसुर्दुष्टात्मा वाली प्रव्यथितेन्द्रियः ।
परिकालयते वाली धावन्तं सचिवैः सह

sa māṃ jighāṃsurduṣṭātmā vālī pravyathitendriyaḥ |
parikālayate vālī dhāvantaṃ sacivaiḥ saha

ततोऽहं वालिना तेन सोऽनुबद्धः प्रधावितः ।
नदीश्च विविधाः पश्यन् वनानि नगराणि च

tato'haṃ vālinā tena so'nubaddhaḥ pradhāvitaḥ |
nadīśca vividhāḥ paśyan vanāni nagarāṇi ca

आदर्शतलसंकाशा ततो वै पृथिवी मया ।
अलातचक्रप्रतिमा दृष्टा गोष्पदवत् कृता

ādarśatalasaṃkāśā tato vai pṛthivī mayā |
alātacakrapratimā dṛṣṭā goṣpadavat kṛtā

पूर्वां दिशं ततो गत्वा पश्यामि विविधान् द्रुमान् ।
पर्वतान् सदरीन् रम्यान् सरांसि विविधानि च

pūrvāṃ diśaṃ tato gatvā paśyāmi vividhān drumān |
parvatān sadarīn ramyān sarāṃsi vividhāni ca

उदयं तत्र पश्यामि पर्वतं धातुमण्डितम् ।
क्षीरोदं सागरं चैव नित्यमप्सरसालयम्

udayaṃ tatra paśyāmi parvataṃ dhātumaṇḍitam |
kṣīrodaṃ sāgaraṃ caiva nityamapsarasālayam

परिकाल्यमानस्तु तदा वालिनाभिद्रुतो ह्यहम् ।
पुनरावृत्य सहसा प्रस्थितोऽहं तदा विभो

parikālyamānastu tadā vālinābhidruto hyaham |
punarāvṛtya sahasā prasthito'haṃ tadā vibho

दिशस्तस्यास्ततो भूयः प्रस्थितो दक्षिणां दिशम् ।
विन्ध्यपादपसंकीर्णां चन्दनद्रुमशोभिताम्

diśastasyāstato bhūyaḥ prasthito dakṣiṇāṃ diśam |
vindhyapādapasaṃkīrṇāṃ candanadrumaśobhitām

द्रुमशैलान्तरे पश्यन् भूयो दक्षिणतोऽपराम् ।
अपरां च दिशं प्राप्तो वालिना समभिद्रुतः

drumaśailāntare paśyan bhūyo dakṣiṇato'parām |
aparāṃ ca diśaṃ prāpto vālinā samabhidrutaḥ

स पश्यन् विविधान् देशानस्तं च गिरिसत्तमम् ।
प्राप्य चास्तं गिरिश्रेष्ठमुत्तरं सम्प्रधावितः

sa paśyan vividhān deśānastaṃ ca girisattamam |
prāpya cāstaṃ giriśreṣṭhamuttaraṃ sampradhāvitaḥ

हिमवन्तं च मेरुं च समुद्रं च तथोत्तरम् ।
यदा न विन्दे शरणं वालिना समभिद्रुतः

himavantaṃ ca meruṃ ca samudraṃ ca tathottaram |
yadā na vinde śaraṇaṃ vālinā samabhidrutaḥ

ततो मां बुद्धिसम्पन्नो हनुमान् वाक्यमब्रवीत् ।
इदानीं मे स्मृतं राजन् यथा वाली हरीश्वरः

tato māṃ buddhisampanno hanumān vākyamabravīt |
idānīṃ me smṛtaṃ rājan yathā vālī harīśvaraḥ

मतङ्गेन तदा शप्तो ह्यस्मिन्नाश्रममण्डले ।
प्रविशेद् यदि वै वाली मूर्धास्य शतधा भवेत्

mataṅgena tadā śapto hyasminnāśramamaṇḍale |
praviśed yadi vai vālī mūrdhāsya śatadhā bhavet

तत्र वासः सुखोऽस्माकं निरुद्विग्नो भविष्यति ।
ततः पर्वतमासाद्य ऋष्यमूकं नृपात्मज

tatra vāsaḥ sukho'smākaṃ nirudvigno bhaviṣyati |
tataḥ parvatamāsādya ṛṣyamūkaṃ nṛpātmaja

न विवेश तदा वाली मतङ्गस्य भयात् तदा ।
एवं मया तदा राजन् प्रत्यक्षमुपलक्षितम् ।
पृथिवीमण्डलं सर्वं गुहामस्म्यागतस्ततः

na viveśa tadā vālī mataṅgasya bhayāt tadā |
evaṃ mayā tadā rājan pratyakṣamupalakṣitam |
pṛthivīmaṇḍalaṃ sarvaṃ guhāmasmyāgatastataḥ