सर्ग 38: सुग्रीव का श्रीराम के पास आना

प्रतिगृह्य च तत् सर्वमुपायनमुपाहृतम् ।
वानरान् सान्त्वयित्वा च सर्वानेव व्यसर्जयत्

pratigṛhya ca tat sarvamupāyanamupāhṛtam |
vānarān sāntvayitvā ca sarvāneva vyasarjayat

विसर्जयित्वा स हरीन् सहस्रान् कृतकर्मणः ।
मेने कृतार्थमात्मानं राघवं च महाबलम्

visarjayitvā sa harīn sahasrān kṛtakarmaṇaḥ |
mene kṛtārthamātmānaṃ rāghavaṃ ca mahābalam

स लक्ष्मणो भीमबलं सर्ववानरसत्तमम् ।
अब्रवीत् प्रश्रितं वाक्यं सुग्रीवं सम्प्रहर्षयन्

sa lakṣmaṇo bhīmabalaṃ sarvavānarasattamam |
abravīt praśritaṃ vākyaṃ sugrīvaṃ sampraharṣayan

किष्किन्धाया विनिष्क्राम यदि ते सौम्य रोचते ।
तस्य तद् वचनं श्रुत्वा लक्ष्मणस्य सुभाषितम्

kiṣkindhāyā viniṣkrāma yadi te saumya rocate |
tasya tad vacanaṃ śrutvā lakṣmaṇasya subhāṣitam

सुग्रीवः परमप्रीतो वाक्यमेतदुवाच ह ।
एवं भवतु गच्छाम स्थेयं त्वच्छासने मया

sugrīvaḥ paramaprīto vākyametaduvāca ha |
evaṃ bhavatu gacchāma stheyaṃ tvacchāsane mayā

तमेवमुक्त्वा सुग्रीवो लक्ष्मणं शुभलक्षणम् ।
विसर्जयामास तदा ताराद्याश्चैव योषितः

tamevamuktvā sugrīvo lakṣmaṇaṃ śubhalakṣaṇam |
visarjayāmāsa tadā tārādyāścaiva yoṣitaḥ

एहीत्युच्चैर्हरिवरान् सुग्रीवः समुदाहरत् ।
तस्य तद् वचनं श्रुत्वा हरयः शीघ्रमाययुः

ehītyuccairharivarān sugrīvaḥ samudāharat |
tasya tad vacanaṃ śrutvā harayaḥ śīghramāyayuḥ

बद्धाञ्जलिपुटाः सर्वे ये स्युः स्त्रीदर्शनक्षमाः ।
तानुवाच ततः प्राप्तान् राजार्कसदृशप्रभः

baddhāñjalipuṭāḥ sarve ye syuḥ strīdarśanakṣamāḥ |
tānuvāca tataḥ prāptān rājārkasadṛśaprabhaḥ

उपस्थापयत क्षिप्रं शिबिकां मम वानराः ।
श्रुत्वा तु वचनं तस्य हरयः शीघ्रविक्रमाः

upasthāpayata kṣipraṃ śibikāṃ mama vānarāḥ |
śrutvā tu vacanaṃ tasya harayaḥ śīghravikramāḥ

समुपस्थापयामासुः शिबिकां प्रियदर्शनाम् ।
तामुपस्थापितां दृष्ट्वा शिबिकां वानराधिपः

samupasthāpayāmāsuḥ śibikāṃ priyadarśanām |
tāmupasthāpitāṃ dṛṣṭvā śibikāṃ vānarādhipaḥ

लक्ष्मणारुह्यतां शीघ्रमिति सौमित्रिमब्रवीत् ।
इत्युक्त्वा काञ्चनं यानं सुग्रीवः सूर्यसंनिभम्

lakṣmaṇāruhyatāṃ śīghramiti saumitrimabravīt |
ityuktvā kāñcanaṃ yānaṃ sugrīvaḥ sūryasaṃnibham

बहुभिर्हरिभिर्युक्तमारुरोह सलक्ष्मणः ।
पाण्डुरेणातपत्रेण ध्रियमाणेन मूर्धनि

bahubhirharibhiryuktamāruroha salakṣmaṇaḥ |
pāṇḍureṇātapatreṇa dhriyamāṇena mūrdhani

शुक्लैश्च वालव्यजनैर्धूयमानैः समन्ततः ।
शंखभेरीनिनादैश्च बन्दिभिश्चाभिनन्दितः

śuklaiśca vālavyajanairdhūyamānaiḥ samantataḥ |
śaṃkhabherīninādaiśca bandibhiścābhinanditaḥ

निर्ययौ प्राप्य सुग्रीवो राज्यश्रियमनुत्तमाम् ।
स वानरशतैस्तीक्ष्णैर्बहुभिः शस्त्रपाणिभिः

niryayau prāpya sugrīvo rājyaśriyamanuttamām |
sa vānaraśataistīkṣṇairbahubhiḥ śastrapāṇibhiḥ

परिकीर्णो ययौ तत्र यत्र रामो व्यवस्थितः ।
स तं देशमनुप्राप्य श्रेष्ठं रामनिषेवितम्

parikīrṇo yayau tatra yatra rāmo vyavasthitaḥ |
sa taṃ deśamanuprāpya śreṣṭhaṃ rāmaniṣevitam

अवातरन्महातेजाः शिबिकायाः सलक्ष्मणः ।
आसाद्य च ततो रामं कृताञ्जलिपुटोऽभवत्

avātaranmahātejāḥ śibikāyāḥ salakṣmaṇaḥ |
āsādya ca tato rāmaṃ kṛtāñjalipuṭo'bhavat

कृताञ्जलौ स्थिते तस्मिन् वानराश्चाभवंस्तथा ।
तटाकमिव तं दृष्ट्वा रामः कुड्मलपङ्कजम्

kṛtāñjalau sthite tasmin vānarāścābhavaṃstathā |
taṭākamiva taṃ dṛṣṭvā rāmaḥ kuḍmalapaṅkajam

वानराणां महत् सैन्यं सुग्रीवे प्रीतिमानभूत् ।
पादयोः पतितं मूर्ध्ना तमुत्थाप्य हरीश्वरम्

vānarāṇāṃ mahat sainyaṃ sugrīve prītimānabhūt |
pādayoḥ patitaṃ mūrdhnā tamutthāpya harīśvaram

प्रेम्णा च बहुमानाच्च राघवः परिषस्वजे ।
परिष्वज्य च धर्मात्मा निषीदेति ततोऽब्रवीत्

premṇā ca bahumānācca rāghavaḥ pariṣasvaje |
pariṣvajya ca dharmātmā niṣīdeti tato'bravīt

निषण्णं तं ततो दृष्ट्वा क्षितौ रामोऽब्रवीत् ततः ।
धर्ममर्थं च कामं च काले यस्तु निषेवते

niṣaṇṇaṃ taṃ tato dṛṣṭvā kṣitau rāmo'bravīt tataḥ |
dharmamarthaṃ ca kāmaṃ ca kāle yastu niṣevate

विभज्य सततं वीर स राजा हरिसत्तम ।
हित्वा धर्मं तथार्थं च कामं यस्तु निषेवते

vibhajya satataṃ vīra sa rājā harisattama |
hitvā dharmaṃ tathārthaṃ ca kāmaṃ yastu niṣevate

स वृक्षाग्रे यथा सुप्तः पतितः प्रतिबुध्यते ।
अमित्राणां वधे युक्तो मित्राणां संग्रहे रतः

sa vṛkṣāgre yathā suptaḥ patitaḥ pratibudhyate |
amitrāṇāṃ vadhe yukto mitrāṇāṃ saṃgrahe rataḥ

त्रिवर्गफलभोक्ता च राजा धर्मेण युज्यते ।
उद्योगसमयस्त्वेष प्राप्तः शत्रुनिषूदन

trivargaphalabhoktā ca rājā dharmeṇa yujyate |
udyogasamayastveṣa prāptaḥ śatruniṣūdana

संचिन्त्यतां हि पिङ्गेश हरिभिः सह मन्त्रिभिः ।
एवमुक्तस्तु सुग्रीवो रामं वचनमब्रवीत्

saṃcintyatāṃ hi piṅgeśa haribhiḥ saha mantribhiḥ |
evamuktastu sugrīvo rāmaṃ vacanamabravīt

प्रणष्टा श्रीश्च कीर्तिश्च कपिराज्यं च शाश्वतम् ।
त्वत्प्रसादान्महाबाहो पुनः प्राप्तमिदं मया

praṇaṣṭā śrīśca kīrtiśca kapirājyaṃ ca śāśvatam |
tvatprasādānmahābāho punaḥ prāptamidaṃ mayā

तव देव प्रसादाच्च भ्रातुश्च जयतां वर ।
कृतं न प्रतिकुर्याद् यः पुरुषाणां हि दूषकः

tava deva prasādācca bhrātuśca jayatāṃ vara |
kṛtaṃ na pratikuryād yaḥ puruṣāṇāṃ hi dūṣakaḥ

एते वानरमुख्याश्च शतशः शत्रुसूदन ।
प्राप्ताश्चादाय बलिनः पृथिव्यां सर्ववानरान्

ete vānaramukhyāśca śataśaḥ śatrusūdana |
prāptāścādāya balinaḥ pṛthivyāṃ sarvavānarān

ऋक्षाश्च वानराः शूरा गोलाङ्गूलाश्च राघव ।
कान्तारवनदुर्गाणामभिज्ञा घोरदर्शनाः

ṛkṣāśca vānarāḥ śūrā golāṅgūlāśca rāghava |
kāntāravanadurgāṇāmabhijñā ghoradarśanāḥ

देवगन्धर्वपुत्राश्च वानराः कामरूपिणः ।
स्वैः स्वैः परिवृताः सैन्यैर्वर्तन्ते पथि राघव

devagandharvaputrāśca vānarāḥ kāmarūpiṇaḥ |
svaiḥ svaiḥ parivṛtāḥ sainyairvartante pathi rāghava

शतैः शतसहस्रैश्च वर्तन्ते कोटिभिस्तथा ।
अयुतैश्चावृता वीर शङ्कुभिश्च परंतप

śataiḥ śatasahasraiśca vartante koṭibhistathā |
ayutaiścāvṛtā vīra śaṅkubhiśca paraṃtapa

अर्बुदैरर्बुदशतैर्मध्यैश्चान्त्यैश्च वानराः ।
समुद्राश्च परार्धाश्च हरयो हरियूथपाः

arbudairarbudaśatairmadhyaiścāntyaiśca vānarāḥ |
samudrāśca parārdhāśca harayo hariyūthapāḥ

आगमिष्यन्ति ते राजन् महेन्द्रसमविक्रमाः ।
मेघपर्वतसंकाशा मेरुविन्ध्यकृतालयाः

āgamiṣyanti te rājan mahendrasamavikramāḥ |
meghaparvatasaṃkāśā meruvindhyakṛtālayāḥ

ते त्वामभिगमिष्यन्ति राक्षसं योद्धुमाहवे ।
निहत्य रावणं युद्धे ह्यानयिष्यन्ति मैथिलीम्

te tvāmabhigamiṣyanti rākṣasaṃ yoddhumāhave |
nihatya rāvaṇaṃ yuddhe hyānayiṣyanti maithilīm

ततः समुद्योगमवेक्ष्य वीर्यवान्
हरिप्रवीरस्य निदेशवर्तिनः ।
बभूव हर्षाद् वसुधाधिपात्मजः
प्रबुद्धनीलोत्पलतुल्यदर्शनः

tataḥ samudyogamavekṣya vīryavān
haripravīrasya nideśavartinaḥ |
babhūva harṣād vasudhādhipātmajaḥ
prabuddhanīlotpalatulyadarśanaḥ