सर्ग 37: संसार भर के वानरों को बुलाना

एवमुक्तस्तु सुग्रीवो लक्ष्मणेन महात्मना ।
हनूमन्तं स्थितं पार्श्वे वचनं चेदमब्रवीत्

evamuktastu sugrīvo lakṣmaṇena mahātmanā |
hanūmantaṃ sthitaṃ pārśve vacanaṃ cedamabravīt

महेन्द्रहिमवद्विन्ध्यकैलासशिखरेषु च ।
मन्दरे पाण्डुशिखरे पञ्चशैलेषु ये स्थिताः

mahendrahimavadvindhyakailāsaśikhareṣu ca |
mandare pāṇḍuśikhare pañcaśaileṣu ye sthitāḥ

तरुणादित्यवर्णेषु भ्राजमानेषु नित्यशः ।
पर्वतेषु समुद्रान्ते पश्चिमस्यां तु ये दिशि

taruṇādityavarṇeṣu bhrājamāneṣu nityaśaḥ |
parvateṣu samudrānte paścimasyāṃ tu ye diśi

आदित्यभवने चैव गिरौ संध्याभ्रसंनिभे ।
पद्माचलवनं भीमाः संश्रिता हरिपुंगवाः

ādityabhavane caiva girau saṃdhyābhrasaṃnibhe |
padmācalavanaṃ bhīmāḥ saṃśritā haripuṃgavāḥ

अञ्जनाम्बुदसंकाशाः कुञ्जरेन्द्रमहौजसः ।
अञ्जने पर्वते चैव ये वसन्ति प्लवंगमाः

añjanāmbudasaṃkāśāḥ kuñjarendramahaujasaḥ |
añjane parvate caiva ye vasanti plavaṃgamāḥ

महाशैलगुहावासा वानराः कनकप्रभाः ।
मेरुपार्श्वगताश्चैव ये च धूम्रगिरिं श्रिताः

mahāśailaguhāvāsā vānarāḥ kanakaprabhāḥ |
merupārśvagatāścaiva ye ca dhūmragiriṃ śritāḥ

तरुणादित्यवर्णाश्च पर्वते ये महारुणे ।
पिबन्तो मधु मैरेयं भीमवेगाः प्लवंगमाः

taruṇādityavarṇāśca parvate ye mahāruṇe |
pibanto madhu maireyaṃ bhīmavegāḥ plavaṃgamāḥ

वनेषु च सुरम्येषु सुगन्धिषु महत्सु च ।
तापसाश्रमरम्येषु वनान्तेषु समन्ततः

vaneṣu ca suramyeṣu sugandhiṣu mahatsu ca |
tāpasāśramaramyeṣu vanānteṣu samantataḥ

तांस्तांस्त्वमानय क्षिप्रं पृथिव्यां सर्ववानरान् ।
सामदानादिभिः कल्पैर्वानरैर्वेगवत्तरैः

tāṃstāṃstvamānaya kṣipraṃ pṛthivyāṃ sarvavānarān |
sāmadānādibhiḥ kalpairvānarairvegavattaraiḥ

प्रेषिताः प्रथमं ये च मयाऽऽज्ञाता महाजवाः ।
त्वरणार्थं तु भूयस्त्वं सम्प्रेषय हरीश्वरान्

preṣitāḥ prathamaṃ ye ca mayā''jñātā mahājavāḥ |
tvaraṇārthaṃ tu bhūyastvaṃ sampreṣaya harīśvarān

ये प्रसक्ताश्च कामेषु दीर्घसूत्राश्च वानराः ।
इहानयस्व तान् शीघ्रं सर्वानेव कपीश्वरान्

ye prasaktāśca kāmeṣu dīrghasūtrāśca vānarāḥ |
ihānayasva tān śīghraṃ sarvāneva kapīśvarān

अहोभिर्दशभिर्ये च नागच्छन्ति ममाज्ञया ।
हन्तव्यास्ते दुरात्मानो राजशासनदूषकाः

ahobhirdaśabhirye ca nāgacchanti mamājñayā |
hantavyāste durātmāno rājaśāsanadūṣakāḥ

शतान्यथ सहस्राणि कोट्यश्च मम शासनात् ।
प्रयान्तु कपिसिंहानां निदेशे मम ये स्थिताः

śatānyatha sahasrāṇi koṭyaśca mama śāsanāt |
prayāntu kapisiṃhānāṃ nideśe mama ye sthitāḥ

मेघपर्वतसंकाशाश्छादयन्त इवाम्बरम् ।
घोररूपाः कपिश्रेष्ठा यान्तु मच्छासनादितः

meghaparvatasaṃkāśāśchādayanta ivāmbaram |
ghorarūpāḥ kapiśreṣṭhā yāntu macchāsanāditaḥ

ते गतिज्ञा गतिं गत्वा पृथिव्यां सर्ववानराः ।
आनयन्तु हरीन् सर्वांस्त्वरिताः शासनान्मम

te gatijñā gatiṃ gatvā pṛthivyāṃ sarvavānarāḥ |
ānayantu harīn sarvāṃstvaritāḥ śāsanānmama

तस्य वानरराजस्य श्रुत्वा वायुसुतो वचः ।
दिक्षु सर्वासु विक्रान्तान् प्रेषयामास वानरान्

tasya vānararājasya śrutvā vāyusuto vacaḥ |
dikṣu sarvāsu vikrāntān preṣayāmāsa vānarān

ते पदं विष्णुविक्रान्तं पतत्त्रिज्योतिरध्वगाः ।
प्रयाताः प्रहिता राज्ञा हरयस्तु क्षणेन वै

te padaṃ viṣṇuvikrāntaṃ patattrijyotiradhvagāḥ |
prayātāḥ prahitā rājñā harayastu kṣaṇena vai

ते समुद्रेषु गिरिषु वनेषु च सरस्सु च ।
वानरा वानरान् सर्वान् रामहेतोरचोदयन्

te samudreṣu giriṣu vaneṣu ca sarassu ca |
vānarā vānarān sarvān rāmahetoracodayan

मृत्युकालोपमस्याज्ञां राजराजस्य वानराः ।
सुग्रीवस्याययुः श्रुत्वा सुग्रीवभयशङ्किताः

mṛtyukālopamasyājñāṃ rājarājasya vānarāḥ |
sugrīvasyāyayuḥ śrutvā sugrīvabhayaśaṅkitāḥ

ततस्तेऽञ्जनसंकाशा गिरेस्तस्मान्महाबलाः ।
तिस्रः कोट्यः प्लवंगानां निर्ययुर्यत्र राघवः

tataste'ñjanasaṃkāśā girestasmānmahābalāḥ |
tisraḥ koṭyaḥ plavaṃgānāṃ niryayuryatra rāghavaḥ

अस्तं गच्छति यत्रार्कस्तस्मिन् गिरिवरे रताः ।
संतप्तहेमवर्णाभास्तस्मात् कोट्यो दश च्युताः

astaṃ gacchati yatrārkastasmin girivare ratāḥ |
saṃtaptahemavarṇābhāstasmāt koṭyo daśa cyutāḥ

कैलासशिखरेभ्यश्च सिंहकेसरवर्चसाम् ।
ततः कोटिसहस्राणि वानराणां समागमन्

kailāsaśikharebhyaśca siṃhakesaravarcasām |
tataḥ koṭisahasrāṇi vānarāṇāṃ samāgaman

फलमूलेन जीवन्तो हिमवन्तमुपाश्रिताः ।
तेषां कोटिसहस्राणां सहस्रं समवर्तत

phalamūlena jīvanto himavantamupāśritāḥ |
teṣāṃ koṭisahasrāṇāṃ sahasraṃ samavartata

अङ्गारकसमानानां भीमानां भीमकर्मणाम् ।
विन्ध्याद् वानरकोटीनां सहस्राण्यपतन् द्रुतम्

aṅgārakasamānānāṃ bhīmānāṃ bhīmakarmaṇām |
vindhyād vānarakoṭīnāṃ sahasrāṇyapatan drutam

क्षीरोदवेलानिलयास्तमालवनवासिनः ।
नारिकेलाशनाश्चैव तेषां संख्या न विद्यते

kṣīrodavelānilayāstamālavanavāsinaḥ |
nārikelāśanāścaiva teṣāṃ saṃkhyā na vidyate

वनेभ्यो गह्वरेभ्यश्च सरिद्भ्यश्च महाबलाः ।
आगच्छद् वानरी सेना पिबन्तीव दिवाकरम्

vanebhyo gahvarebhyaśca saridbhyaśca mahābalāḥ |
āgacchad vānarī senā pibantīva divākaram

ये तु त्वरयितुं याता वानराः सर्ववानरान् ।
ते वीरा हिमवच्छैले ददृशुस्तं महाद्रुमम्

ye tu tvarayituṃ yātā vānarāḥ sarvavānarān |
te vīrā himavacchaile dadṛśustaṃ mahādrumam

तस्मिन् गिरिवरे पुण्ये यज्ञो माहेश्वरः पुरा ।
सर्वदेवमनस्तोषो बभूव सुमनोरमः

tasmin girivare puṇye yajño māheśvaraḥ purā |
sarvadevamanastoṣo babhūva sumanoramaḥ

अन्ननिस्यन्दजातानि मूलानि च फलानि च ।
अमृतस्वादुकल्पानि ददृशुस्तत्र वानराः

annanisyandajātāni mūlāni ca phalāni ca |
amṛtasvādukalpāni dadṛśustatra vānarāḥ

तदन्नसम्भवं दिव्यं फलमूलं मनोहरम् ।
यः कश्चित् सकृदश्नाति मासं भवति तर्पितः

tadannasambhavaṃ divyaṃ phalamūlaṃ manoharam |
yaḥ kaścit sakṛdaśnāti māsaṃ bhavati tarpitaḥ

तानि मूलानि दिव्यानि फलानि च फलाशनाः ।
औषधानि च दिव्यानि जगृहुर्हरिपुंगवाः

tāni mūlāni divyāni phalāni ca phalāśanāḥ |
auṣadhāni ca divyāni jagṛhurharipuṃgavāḥ

तस्माच्च यज्ञायतनात् पुष्पाणि सुरभीणि च ।
आनिन्युर्वानरा गत्वा सुग्रीवप्रियकारणात्

tasmācca yajñāyatanāt puṣpāṇi surabhīṇi ca |
āninyurvānarā gatvā sugrīvapriyakāraṇāt

ते तु सर्वे हरिवराः पृथिव्यां सर्ववानरान् ।
संचोदयित्वा त्वरितं यूथानां जग्मुरग्रतः

te tu sarve harivarāḥ pṛthivyāṃ sarvavānarān |
saṃcodayitvā tvaritaṃ yūthānāṃ jagmuragrataḥ

ते तु तेन मुहूर्तेन कपयः शीघ्रचारिणः ।
किष्किन्धां त्वरया प्राप्ताः सुग्रीवो यत्र वानरः

te tu tena muhūrtena kapayaḥ śīghracāriṇaḥ |
kiṣkindhāṃ tvarayā prāptāḥ sugrīvo yatra vānaraḥ

ते गृहीत्वौषधीः सर्वाः फलमूलं च वानराः ।
तं प्रतिग्राहयामासुर्वचनं चेदमब्रुवन्

te gṛhītvauṣadhīḥ sarvāḥ phalamūlaṃ ca vānarāḥ |
taṃ pratigrāhayāmāsurvacanaṃ cedamabruvan

सर्वे परिसृताः शैलाः सरितश्च वनानि च ।
पृथिव्यां वानराः सर्वे शासनादुपयान्ति ते

sarve parisṛtāḥ śailāḥ saritaśca vanāni ca |
pṛthivyāṃ vānarāḥ sarve śāsanādupayānti te

एवं श्रुत्वा ततो हृष्टः सुग्रीवः प्लवगाधिपः ।
प्रतिजग्राह च प्रीतस्तेषां सर्वमुपायनम्

evaṃ śrutvā tato hṛṣṭaḥ sugrīvaḥ plavagādhipaḥ |
pratijagrāha ca prītasteṣāṃ sarvamupāyanam