सर्ग 39: वानर-सेनाओं का आगमन

इति ब्रुवाणं सुग्रीवं रामो धर्मभृतां वरः ।
बाहुभ्यां सम्परिष्वज्य प्रत्युवाच कृताञ्जलिम्

iti bruvāṇaṃ sugrīvaṃ rāmo dharmabhṛtāṃ varaḥ |
bāhubhyāṃ sampariṣvajya pratyuvāca kṛtāñjalim

यदिन्द्रो वर्षते वर्षं न तच्चित्रं भविष्यति ।
आदित्योऽसौ सहस्रांशुः कुर्याद् वितिमिरं नभः

yadindro varṣate varṣaṃ na taccitraṃ bhaviṣyati |
ādityo'sau sahasrāṃśuḥ kuryād vitimiraṃ nabhaḥ

चन्द्रमा रजनीं कुर्यात् प्रभया सौम्य निर्मलाम् ।
त्वद्विधो वापि मित्राणां प्रीतिं कुर्यात् परंतप

candramā rajanīṃ kuryāt prabhayā saumya nirmalām |
tvadvidho vāpi mitrāṇāṃ prītiṃ kuryāt paraṃtapa

एवं त्वयि न तच्चित्रं भवेद् यत् सौम्य शोभनम् ।
जानाम्यहं त्वां सुग्रीव सततं प्रियवादिनम्

evaṃ tvayi na taccitraṃ bhaved yat saumya śobhanam |
jānāmyahaṃ tvāṃ sugrīva satataṃ priyavādinam

त्वत्सनाथः सखे संख्ये जेतास्मि सकलानरीन् ।
त्वमेव मे सुहृन्मित्रं साहाय्यं कर्तुमर्हसि

tvatsanāthaḥ sakhe saṃkhye jetāsmi sakalānarīn |
tvameva me suhṛnmitraṃ sāhāyyaṃ kartumarhasi

जहारात्मविनाशाय मैथिलीं राक्षसाधमः ।
वञ्चयित्वा तु पौलोमीमनुह्लादो यथा शचीम्

jahārātmavināśāya maithilīṃ rākṣasādhamaḥ |
vañcayitvā tu paulomīmanuhlādo yathā śacīm

नचिरात् तं वधिष्यामि रावणं निशितैः शरैः ।
पौलोम्याः पितरं दृप्तं शतक्रतुरिवारिहा

nacirāt taṃ vadhiṣyāmi rāvaṇaṃ niśitaiḥ śaraiḥ |
paulomyāḥ pitaraṃ dṛptaṃ śatakraturivārihā

एतस्मिन्नन्तरे चैव रजः समभिवर्तत ।
उष्णतीव्रां सहस्रांशोश्छादयद् गगने प्रभाम्

etasminnantare caiva rajaḥ samabhivartata |
uṣṇatīvrāṃ sahasrāṃśośchādayad gagane prabhām

दिशः पर्याकुलाश्चासंस्तमसा तेन दूषिताः ।
चचाल च मही सर्वा सशैलवनकानना

diśaḥ paryākulāścāsaṃstamasā tena dūṣitāḥ |
cacāla ca mahī sarvā saśailavanakānanā

ततो नगेन्द्रसंकाशैस्तीक्ष्णदंष्ट्रैर्महाबलैः ।
कृत्स्ना संछादिता भूमिरसंख्येयैः प्लवंगमैः

tato nagendrasaṃkāśaistīkṣṇadaṃṣṭrairmahābalaiḥ |
kṛtsnā saṃchāditā bhūmirasaṃkhyeyaiḥ plavaṃgamaiḥ

निमेषान्तरमात्रेण ततस्तैर्हरियूथपैः ।
कोटीशतपरीवारैर्वानरैर्हरियूथपैः

nimeṣāntaramātreṇa tatastairhariyūthapaiḥ |
koṭīśataparīvārairvānarairhariyūthapaiḥ

नादेयैः पार्वतेयैश्च सामुद्रैश्च महाबलैः ।
हरिभिर्मेघनिर्ह्रादैरन्यैश्च वनवासिभिः

nādeyaiḥ pārvateyaiśca sāmudraiśca mahābalaiḥ |
haribhirmeghanirhrādairanyaiśca vanavāsibhiḥ

तरुणादित्यवर्णैश्च शशिगौरैश्च वानरैः ।
पद्मकेसरवर्णैश्च श्वेतैर्हेमकृतालयैः

taruṇādityavarṇaiśca śaśigauraiśca vānaraiḥ |
padmakesaravarṇaiśca śvetairhemakṛtālayaiḥ

कोटीसहस्रैर्दशभिः श्रीमान् परिवृतस्तदा ।
वीरः शतबलिर्नाम वानरः प्रत्यदृश्यत

koṭīsahasrairdaśabhiḥ śrīmān parivṛtastadā |
vīraḥ śatabalirnāma vānaraḥ pratyadṛśyata

ततः काञ्चनशैलाभस्ताराया वीर्यवान् पिता ।
अनेकैर्बहुसाहस्रैः कोटिभिः प्रत्यदृश्यत

tataḥ kāñcanaśailābhastārāyā vīryavān pitā |
anekairbahusāhasraiḥ koṭibhiḥ pratyadṛśyata

तथापरेण कोटीनां सहस्रेण समन्वितः ।
पिता रुमायाः सम्प्राप्तः सुग्रीवश्वशुरो विभुः

tathāpareṇa koṭīnāṃ sahasreṇa samanvitaḥ |
pitā rumāyāḥ samprāptaḥ sugrīvaśvaśuro vibhuḥ

पद्मकेसरसंकाशस्तरुणार्कनिभाननः ।
बुद्धिमान् वानरश्रेष्ठः सर्ववानरसत्तमः

padmakesarasaṃkāśastaruṇārkanibhānanaḥ |
buddhimān vānaraśreṣṭhaḥ sarvavānarasattamaḥ

अनेकैर्बहुसाहस्त्रैर्वानराणां समन्वितः ।
पिता हनुमतः श्रीमान् केसरी प्रत्यदृश्यत

anekairbahusāhastrairvānarāṇāṃ samanvitaḥ |
pitā hanumataḥ śrīmān kesarī pratyadṛśyata

गोलाङ्गूलमहाराजो गवाक्षो भीमविक्रमः ।
वृतः कोटिसहस्रेण वानराणामदृश्यत

golāṅgūlamahārājo gavākṣo bhīmavikramaḥ |
vṛtaḥ koṭisahasreṇa vānarāṇāmadṛśyata

ऋक्षाणां भीमवेगानां धूम्रः शत्रुनिबर्हणः ।
वृतः कोटिसहस्राभ्यां द्वाभ्यां समभिवर्तत

ṛkṣāṇāṃ bhīmavegānāṃ dhūmraḥ śatrunibarhaṇaḥ |
vṛtaḥ koṭisahasrābhyāṃ dvābhyāṃ samabhivartata

महाचलनिभैर्घोरैः पनसो नाम यूथपः ।
आजगाम महावीर्यस्तिसृभिः कोटिभिर्वृतः

mahācalanibhairghoraiḥ panaso nāma yūthapaḥ |
ājagāma mahāvīryastisṛbhiḥ koṭibhirvṛtaḥ

नीलाञ्जनचयाकारो नीलो नामैष यूथपः ।
अदृश्यत महाकायः कोटिभिर्दशभिर्वृतः

nīlāñjanacayākāro nīlo nāmaiṣa yūthapaḥ |
adṛśyata mahākāyaḥ koṭibhirdaśabhirvṛtaḥ

ततः काञ्चनशैलाभो गवयो नाम यूथपः ।
आजगाम महावीर्यः कोटिभिः पञ्चभिर्वृतः

tataḥ kāñcanaśailābho gavayo nāma yūthapaḥ |
ājagāma mahāvīryaḥ koṭibhiḥ pañcabhirvṛtaḥ

दरीमुखश्च बलवान् यूथपोऽभ्याययौ तदा ।
वृतः कोटिसहस्रेण सुग्रीवं समवस्थितः

darīmukhaśca balavān yūthapo'bhyāyayau tadā |
vṛtaḥ koṭisahasreṇa sugrīvaṃ samavasthitaḥ

मैन्दश्च द्विविदश्चोभावश्विपुत्रौ महाबलौ ।
कोटिकोटिसहस्रेण वानराणामदृश्यताम्

maindaśca dvividaścobhāvaśviputrau mahābalau |
koṭikoṭisahasreṇa vānarāṇāmadṛśyatām

गजश्च बलवान् वीरस्तिसृभिः कोटिभिर्वृतः ।
आजगाम महातेजाः सुग्रीवस्य समीपतः

gajaśca balavān vīrastisṛbhiḥ koṭibhirvṛtaḥ |
ājagāma mahātejāḥ sugrīvasya samīpataḥ

ऋक्षराजो महातेजा जाम्बवान्नाम नामतः ।
कोटिभिर्दशभिर्व्याप्तः सुग्रीवस्य वशे स्थितः

ṛkṣarājo mahātejā jāmbavānnāma nāmataḥ |
koṭibhirdaśabhirvyāptaḥ sugrīvasya vaśe sthitaḥ

रुमणो नाम तेजस्वी विक्रान्तैर्वानरैर्वृतः ।
आगतो बलवांस्तूर्णं कोटीशतसमावृतः

rumaṇo nāma tejasvī vikrāntairvānarairvṛtaḥ |
āgato balavāṃstūrṇaṃ koṭīśatasamāvṛtaḥ

ततः कोटिसहस्राणां सहस्रेण शतेन च ।
पृष्ठतोऽनुगतः प्राप्तो हरिभिर्गन्धमादनः

tataḥ koṭisahasrāṇāṃ sahasreṇa śatena ca |
pṛṣṭhato'nugataḥ prāpto haribhirgandhamādanaḥ

ततः पद्मसहस्रेण वृतः शङ्कुशतेन च ।
युवराजोऽङ्गदः प्राप्तः पितुस्तुल्यपराक्रमः

tataḥ padmasahasreṇa vṛtaḥ śaṅkuśatena ca |
yuvarājo'ṅgadaḥ prāptaḥ pitustulyaparākramaḥ

ततस्ताराद्युतिस्तारो हरिभिर्भीमविक्रमैः ।
पञ्चभिर्हरिकोटीभिर्दूरतः पर्यदृश्यत

tatastārādyutistāro haribhirbhīmavikramaiḥ |
pañcabhirharikoṭībhirdūrataḥ paryadṛśyata

इन्द्रजानुः कविर्वीरो यूथपः प्रत्यदृश्यत ।
एकादशानां कोटीनामीश्वरस्तैश्च संवृतः

indrajānuḥ kavirvīro yūthapaḥ pratyadṛśyata |
ekādaśānāṃ koṭīnāmīśvarastaiśca saṃvṛtaḥ

ततो रम्भस्त्वनुप्राप्तस्तरुणादित्यसंनिभः ।
अयुतेन वृतश्चैव सहस्रेण शतेन च

tato rambhastvanuprāptastaruṇādityasaṃnibhaḥ |
ayutena vṛtaścaiva sahasreṇa śatena ca

ततो यूथपतिर्वीरो दुर्मुखो नाम वानरः ।
प्रत्यदृश्यत कोटीभ्यां द्वाभ्यां परिवृतो बली

tato yūthapatirvīro durmukho nāma vānaraḥ |
pratyadṛśyata koṭībhyāṃ dvābhyāṃ parivṛto balī

कैलासशिखराकारैर्वानरैर्भीमविक्रमैः ।
वृतः कोटिसहस्रेण हनुमान् प्रत्यदृश्यत

kailāsaśikharākārairvānarairbhīmavikramaiḥ |
vṛtaḥ koṭisahasreṇa hanumān pratyadṛśyata

नलश्चापि महावीर्यः संवृतो द्रुमवासिभिः ।
कोटीशतेन सम्प्राप्तः सहस्रेण शतेन च

nalaścāpi mahāvīryaḥ saṃvṛto drumavāsibhiḥ |
koṭīśatena samprāptaḥ sahasreṇa śatena ca

ततो दधिमुखः श्रीमान् कोटिभिर्दशभिर्वृतः ।
सम्प्राप्तोऽभिनदंस्तस्य सुग्रीवस्य महात्मनः

tato dadhimukhaḥ śrīmān koṭibhirdaśabhirvṛtaḥ |
samprāpto'bhinadaṃstasya sugrīvasya mahātmanaḥ

शरभः कुमुदो वह्निर्वानरो रंह एव च ।
एते चान्ये च बहवो वानराः कामरूपिणः

śarabhaḥ kumudo vahnirvānaro raṃha eva ca |
ete cānye ca bahavo vānarāḥ kāmarūpiṇaḥ

आवृत्य पृथिवीं सर्वां पर्वतांश्च वनानि च ।
यूथपाः समनुप्राप्ता येषां संख्या न विद्यते

āvṛtya pṛthivīṃ sarvāṃ parvatāṃśca vanāni ca |
yūthapāḥ samanuprāptā yeṣāṃ saṃkhyā na vidyate

आगताश्च निविष्टाश्च पृथिव्यां सर्ववानराः ।
आप्लवन्तः प्लवन्तश्च गर्जन्तश्च प्लवंगमाः ।
अभ्यवर्तन्त सुग्रीवं सूर्यमभ्रगणा इव

āgatāśca niviṣṭāśca pṛthivyāṃ sarvavānarāḥ |
āplavantaḥ plavantaśca garjantaśca plavaṃgamāḥ |
abhyavartanta sugrīvaṃ sūryamabhragaṇā iva

कुर्वाणा बहुशब्दांश्च प्रकृष्टा बाहुशालिनः ।
शिरोभिर्वानरेन्द्राय सुग्रीवाय न्यवेदयन्

kurvāṇā bahuśabdāṃśca prakṛṣṭā bāhuśālinaḥ |
śirobhirvānarendrāya sugrīvāya nyavedayan

अपरे वानरश्रेष्ठाः संगम्य च यथोचितम् ।
सुग्रीवेण समागम्य स्थिताः प्राञ्जलयस्तदा

apare vānaraśreṣṭhāḥ saṃgamya ca yathocitam |
sugrīveṇa samāgamya sthitāḥ prāñjalayastadā

सुग्रीवस्त्वरितो रामे सर्वांस्तान् वानरर्षभान् ।
निवेदयित्वा धर्मज्ञः स्थितः प्राञ्जलिरब्रवीत्

sugrīvastvarito rāme sarvāṃstān vānararṣabhān |
nivedayitvā dharmajñaḥ sthitaḥ prāñjalirabravīt

यथासुखं पर्वतनिर्झरेषु
वनेषु सर्वेषु च वानरेन्द्राः ।
निवेशयित्वा विधिवद् बलानि
बलं बलज्ञः प्रतिपत्तुमीष्टे

yathāsukhaṃ parvatanirjhareṣu
vaneṣu sarveṣu ca vānarendrāḥ |
niveśayitvā vidhivad balāni
balaṃ balajñaḥ pratipattumīṣṭe