सर्ग 30: शरद का आगमन और लक्ष्मण को भेजना

गृहं प्रविष्टे सुग्रीवे विमुक्ते गगने घनैः ।
वर्षरात्रे स्थितो रामः कामशोकाभिपीडितः

gṛhaṃ praviṣṭe sugrīve vimukte gagane ghanaiḥ |
varṣarātre sthito rāmaḥ kāmaśokābhipīḍitaḥ

पाण्डुरं गगनं दृष्ट्वा विमलं चन्द्रमण्डलम् ।
शारदीं रजनीं चैव दृष्ट्वा ज्योत्स्नानुलेपनाम्

pāṇḍuraṃ gaganaṃ dṛṣṭvā vimalaṃ candramaṇḍalam |
śāradīṃ rajanīṃ caiva dṛṣṭvā jyotsnānulepanām

कामवृत्तं च सुग्रीवं नष्टां च जनकात्मजाम् ।
दृष्ट्वा कालमतीतं च मुमोह परमातुरः

kāmavṛttaṃ ca sugrīvaṃ naṣṭāṃ ca janakātmajām |
dṛṣṭvā kālamatītaṃ ca mumoha paramāturaḥ

स तु संज्ञामुपागम्य मुहूर्तान्मतिमान् नृपः ।
मनःस्थामपि वैदेहीं चिन्तयामास राघवः

sa tu saṃjñāmupāgamya muhūrtānmatimān nṛpaḥ |
manaḥsthāmapi vaidehīṃ cintayāmāsa rāghavaḥ

दृष्ट्वा च विमलं व्योम गतविद्युद्बलाहकम् ।
सारसारावसंघुष्टं विललापार्तया गिरा

dṛṣṭvā ca vimalaṃ vyoma gatavidyudbalāhakam |
sārasārāvasaṃghuṣṭaṃ vilalāpārtayā girā

आसीनः पर्वतस्याग्रे हेमधातुविभूषिते ।
शारदं गगनं दृष्ट्वा जगाम मनसा प्रियाम्

āsīnaḥ parvatasyāgre hemadhātuvibhūṣite |
śāradaṃ gaganaṃ dṛṣṭvā jagāma manasā priyām

सारसारावसंनादैः सारसारावनादिनी ।
याऽऽश्रमे रमते बाला साद्य मे रमते कथम्

sārasārāvasaṃnādaiḥ sārasārāvanādinī |
yā''śrame ramate bālā sādya me ramate katham

पुष्पितांश्चासनान् दृष्ट्वा काञ्चनानिव निर्मलान् ।
कथं सा रमते बाला पश्यन्ती मामपश्यती

puṣpitāṃścāsanān dṛṣṭvā kāñcanāniva nirmalān |
kathaṃ sā ramate bālā paśyantī māmapaśyatī

या पुरा कलहंसानां कलेन कलभाषिणी ।
बुध्यते चारुसर्वाङ्गी साद्य मे रमते कथम्

yā purā kalahaṃsānāṃ kalena kalabhāṣiṇī |
budhyate cārusarvāṅgī sādya me ramate katham

निःस्वनं चक्रवाकानां निशम्य सहचारिणाम् ।
पुण्डरीकविशालाक्षी कथमेषा भविष्यति

niḥsvanaṃ cakravākānāṃ niśamya sahacāriṇām |
puṇḍarīkaviśālākṣī kathameṣā bhaviṣyati

सरांसि सरितो वापीः काननानि वनानि च ।
तां विना मृगशावाक्षीं चरन्नाद्य सुखं लभे

sarāṃsi sarito vāpīḥ kānanāni vanāni ca |
tāṃ vinā mṛgaśāvākṣīṃ carannādya sukhaṃ labhe

अपि तां मद्वियोगाच्च सौकुमार्याच्च भामिनीम् ।
सुदूरं पीडयेत् कामः शरद्गुणनिरन्तरः

api tāṃ madviyogācca saukumāryācca bhāminīm |
sudūraṃ pīḍayet kāmaḥ śaradguṇanirantaraḥ

एवमादि नरश्रेष्ठो विललाप नृपात्मजः ।
विहंग इव सारङ्गः सलिलं त्रिदशेश्वरात्

evamādi naraśreṣṭho vilalāpa nṛpātmajaḥ |
vihaṃga iva sāraṅgaḥ salilaṃ tridaśeśvarāt

ततश्चञ्चूर्य रम्येषु फलार्थी गिरिसानुषु ।
ददर्श पर्युपावृत्तो लक्ष्मीवाँल्लक्ष्मणोऽग्रजम्

tataścañcūrya ramyeṣu phalārthī girisānuṣu |
dadarśa paryupāvṛtto lakṣmīvām̐llakṣmaṇo'grajam

स चिन्तया दुस्सहया परीतं
विसंज्ञमेकं विजने मनस्वी ।
भ्रातुर्विषादात् त्वरितोऽतिदीनः
समीक्ष्य सौमित्रिरुवाच दीनम्

sa cintayā dussahayā parītaṃ
visaṃjñamekaṃ vijane manasvī |
bhrāturviṣādāt tvarito'tidīnaḥ
samīkṣya saumitriruvāca dīnam

किमार्य कामस्य वशंगतेन
किमात्मपौरुष्यपराभवेन ।
अयं ह्रिया संह्रियते समाधिः
किमत्र योगेन निवर्तते न

kimārya kāmasya vaśaṃgatena
kimātmapauruṣyaparābhavena |
ayaṃ hriyā saṃhriyate samādhiḥ
kimatra yogena nivartate na

क्रियाभियोगं मनसः प्रसादं
समाधियोगानुगतं च कालम् ।
सहायसामर्थ्यमदीनसत्त्वः
स्वकर्महेतुं च कुरुष्व तात

kriyābhiyogaṃ manasaḥ prasādaṃ
samādhiyogānugataṃ ca kālam |
sahāyasāmarthyamadīnasattvaḥ
svakarmahetuṃ ca kuruṣva tāta

न जानकी मानववंशनाथ
त्वया सनाथा सुलभा परेण ।
न चाग्निचूडां ज्वलितामुपेत्य
न दह्यते वीर वरार्ह कश्चित्

na jānakī mānavavaṃśanātha
tvayā sanāthā sulabhā pareṇa |
na cāgnicūḍāṃ jvalitāmupetya
na dahyate vīra varārha kaścit

सलक्षणं लक्ष्मणमप्रधृष्यं
स्वभावजं वाक्यमुवाच रामः ।
हितं च पथ्यं च नयप्रसक्तं
ससामधर्मार्थसमाहितं च

salakṣaṇaṃ lakṣmaṇamapradhṛṣyaṃ
svabhāvajaṃ vākyamuvāca rāmaḥ |
hitaṃ ca pathyaṃ ca nayaprasaktaṃ
sasāmadharmārthasamāhitaṃ ca

निस्संशयं कार्यमवेक्षितव्यं
क्रियाविशेषोऽप्यनुवर्तितव्यः ।
न तु प्रवृद्धस्य दुरासदस्य
कुमार वीर्यस्य फलं च चिन्त्यम्

nissaṃśayaṃ kāryamavekṣitavyaṃ
kriyāviśeṣo'pyanuvartitavyaḥ |
na tu pravṛddhasya durāsadasya
kumāra vīryasya phalaṃ ca cintyam

अथ पद्मपलाशाक्षीं मैथिलीमनुचिन्तयन् ।
उवाच लक्ष्मणं रामो मुखेन परिशुष्यता

atha padmapalāśākṣīṃ maithilīmanucintayan |
uvāca lakṣmaṇaṃ rāmo mukhena pariśuṣyatā

तर्पयित्वा सहस्राक्षः सलिलेन वसुंधराम् ।
निर्वर्तयित्वा सस्यानि कृतकर्मा व्यवस्थितः

tarpayitvā sahasrākṣaḥ salilena vasuṃdharām |
nirvartayitvā sasyāni kṛtakarmā vyavasthitaḥ

दीर्घगम्भीरनिर्घोषाः शैलद्रुमपुरोगमाः ।
विसृज्य सलिलं मेघाः परिशान्ता नृपात्मज

dīrghagambhīranirghoṣāḥ śailadrumapurogamāḥ |
visṛjya salilaṃ meghāḥ pariśāntā nṛpātmaja

नीलोत्पलदलश्यामाः श्यामीकृत्वा दिशो दश ।
विमदा इव मातङ्गाः शान्तवेगाः पयोधराः

nīlotpaladalaśyāmāḥ śyāmīkṛtvā diśo daśa |
vimadā iva mātaṅgāḥ śāntavegāḥ payodharāḥ

जलगर्भा महावेगाः कुटजार्जुनगन्धिनः ।
चरित्वा विरताः सौम्य वृष्टिवाताः समुद्यताः

jalagarbhā mahāvegāḥ kuṭajārjunagandhinaḥ |
caritvā viratāḥ saumya vṛṣṭivātāḥ samudyatāḥ

घनानां वारणानां च मयूराणां च लक्ष्मण ।
नादः प्रस्रवणानां च प्रशान्तः सहसानघ

ghanānāṃ vāraṇānāṃ ca mayūrāṇāṃ ca lakṣmaṇa |
nādaḥ prasravaṇānāṃ ca praśāntaḥ sahasānagha

अभिवृष्टा महामेघैर्निर्मलाश्चित्रसानवः ।
अनुलिप्ता इवाभान्ति गिरयश्चन्द्ररश्मिभिः

abhivṛṣṭā mahāmeghairnirmalāścitrasānavaḥ |
anuliptā ivābhānti girayaścandraraśmibhiḥ

शाखासु सप्तच्छदपादपानां
प्रभासु तारार्कनिशाकराणाम् ।
लीलासु चैवोत्तमवारणानां
श्रियं विभज्याद्य शरत्प्रवृत्ता

śākhāsu saptacchadapādapānāṃ
prabhāsu tārārkaniśākarāṇām |
līlāsu caivottamavāraṇānāṃ
śriyaṃ vibhajyādya śaratpravṛttā

सम्प्रत्यनेकाश्रयचित्रशोभा
लक्ष्मीः शरत्कालगुणोपपन्ना ।
सूर्याग्रहस्तप्रतिबोधितेषु
पद्माकरेष्वभ्यधिकं विभाति

sampratyanekāśrayacitraśobhā
lakṣmīḥ śaratkālaguṇopapannā |
sūryāgrahastapratibodhiteṣu
padmākareṣvabhyadhikaṃ vibhāti

सप्तच्छदानां कुसुमोपगन्धी
षट्पादवृन्दैरनुगीयमानः ।
मत्तद्विपानां पवनानुसारी
दर्पं विनेष्यन्नधिकं विभाति

saptacchadānāṃ kusumopagandhī
ṣaṭpādavṛndairanugīyamānaḥ |
mattadvipānāṃ pavanānusārī
darpaṃ vineṣyannadhikaṃ vibhāti

अभ्यागतैश्चारुविशालपक्षैः
स्मरप्रियैः पद्मरजोऽवकीर्णैः ।
महानदीनां पुलिनोपयातैः
क्रीडन्ति हंसाः सह चक्रवाकैः

abhyāgataiścāruviśālapakṣaiḥ
smarapriyaiḥ padmarajo'vakīrṇaiḥ |
mahānadīnāṃ pulinopayātaiḥ
krīḍanti haṃsāḥ saha cakravākaiḥ

मदप्रगल्भेषु च वारणेषु
गवां समूहेषु च दर्पितेषु ।
प्रसन्नतोयासु च निम्नगासु
विभाति लक्ष्मीर्बहुधा विभक्ता

madapragalbheṣu ca vāraṇeṣu
gavāṃ samūheṣu ca darpiteṣu |
prasannatoyāsu ca nimnagāsu
vibhāti lakṣmīrbahudhā vibhaktā

नभः समीक्ष्याम्बुधरैर्विमुक्तं
विमुक्तबर्हाभरणा वनेषु ।
प्रियास्वरक्ता विनिवृत्तशोभा
गतोत्सवा ध्यानपरा मयूराः

nabhaḥ samīkṣyāmbudharairvimuktaṃ
vimuktabarhābharaṇā vaneṣu |
priyāsvaraktā vinivṛttaśobhā
gatotsavā dhyānaparā mayūrāḥ

मनोज्ञगन्धैः प्रियकैरनल्पैः
पुष्पातिभारावनताग्रशाखैः ।
सुवर्णगौरैर्नयनाभिरामै-
रुद्योतितानीव वनान्तराणि

manojñagandhaiḥ priyakairanalpaiḥ
puṣpātibhārāvanatāgraśākhaiḥ |
suvarṇagaurairnayanābhirāmai-
rudyotitānīva vanāntarāṇi

प्रियान्वितानां नलिनीप्रियाणां
वने प्रियाणां कुसुमोद्गतानाम् ।
मदोत्कटानां मदलालसानां
गजोत्तमानां गतयोऽद्य मन्दाः

priyānvitānāṃ nalinīpriyāṇāṃ
vane priyāṇāṃ kusumodgatānām |
madotkaṭānāṃ madalālasānāṃ
gajottamānāṃ gatayo'dya mandāḥ

व्यक्तं नभः शस्त्रविधौतवर्णं
कृशप्रवाहानि नदीजलानि ।
कह्लारशीताः पवनाः प्रवान्ति
तमो विमुक्ताश्च दिशः प्रकाशाः

vyaktaṃ nabhaḥ śastravidhautavarṇaṃ
kṛśapravāhāni nadījalāni |
kahlāraśītāḥ pavanāḥ pravānti
tamo vimuktāśca diśaḥ prakāśāḥ

सूर्यातपक्रामणनष्टपङ्का
भूमिश्चिरोद्घाटितसान्द्ररेणुः ।
अन्योन्यवैरेण समायुताना-
मुद्योगकालोऽद्य नराधिपानाम्

sūryātapakrāmaṇanaṣṭapaṅkā
bhūmiścirodghāṭitasāndrareṇuḥ |
anyonyavaireṇa samāyutānā-
mudyogakālo'dya narādhipānām

शरद्गुणाप्यायितरूपशोभाः
प्रहर्षिताः पांसुसमुत्थिताङ्गाः ।
मदोत्कटाः सम्प्रति युद्धलुब्धा
वृषा गवां मध्यगता नदन्ति

śaradguṇāpyāyitarūpaśobhāḥ
praharṣitāḥ pāṃsusamutthitāṅgāḥ |
madotkaṭāḥ samprati yuddhalubdhā
vṛṣā gavāṃ madhyagatā nadanti

समन्मथा तीव्रतरानुरागा
कुलान्विता मन्दगतिः करेणुः ।
मदान्वितं सम्परिवार्य यान्तं
वनेषु भर्तारमनुप्रयाति

samanmathā tīvratarānurāgā
kulānvitā mandagatiḥ kareṇuḥ |
madānvitaṃ samparivārya yāntaṃ
vaneṣu bhartāramanuprayāti

त्यक्त्वा वराण्यात्मविभूषितानि
बर्हाणि तीरोपगता नदीनाम् ।
निर्भर्त्स्यमाना इव सारसौघैः
प्रयान्ति दीना विमना मयूराः

tyaktvā varāṇyātmavibhūṣitāni
barhāṇi tīropagatā nadīnām |
nirbhartsyamānā iva sārasaughaiḥ
prayānti dīnā vimanā mayūrāḥ

वित्रास्य कारण्डवचक्रवाकान्
महारवैर्भिन्नकटा गजेन्द्राः ।
सरस्सुबद्धाम्बुजभूषणेषु
विक्षोभ्य विक्षोभ्य जलं पिबन्ति

vitrāsya kāraṇḍavacakravākān
mahāravairbhinnakaṭā gajendrāḥ |
sarassubaddhāmbujabhūṣaṇeṣu
vikṣobhya vikṣobhya jalaṃ pibanti

व्यपेतपङ्कासु सवालुकासु
प्रसन्नतोयासु सगोकुलासु ।
ससारसारावविनादितासु
नदीषु हंसा निपतन्ति हृष्टाः

vyapetapaṅkāsu savālukāsu
prasannatoyāsu sagokulāsu |
sasārasārāvavināditāsu
nadīṣu haṃsā nipatanti hṛṣṭāḥ

नदीघनप्रस्रवणोदकाना-
मतिप्रवृद्धानिलबर्हिणानाम् ।
प्लवंगमानां च गतोत्सवानां
ध्रुवं रवाः सम्प्रति सम्प्रणष्टाः

nadīghanaprasravaṇodakānā-
matipravṛddhānilabarhiṇānām |
plavaṃgamānāṃ ca gatotsavānāṃ
dhruvaṃ ravāḥ samprati sampraṇaṣṭāḥ

अनेकवर्णाः सुविनष्टकाया
नवोदितेष्वम्बुधरेषु नष्टाः ।
क्षुधार्दिता घोरविषा बिलेभ्य-
श्चिरोषिता विप्रसरन्ति सर्पाः

anekavarṇāḥ suvinaṣṭakāyā
navoditeṣvambudhareṣu naṣṭāḥ |
kṣudhārditā ghoraviṣā bilebhya-
ściroṣitā viprasaranti sarpāḥ

चञ्चच्चन्द्रकरस्पर्शहर्षोन्मीलिततारका ।
अहो रागवती संध्या जहाति स्वयमम्बरम्

cañcaccandrakarasparśaharṣonmīlitatārakā |
aho rāgavatī saṃdhyā jahāti svayamambaram

रात्रिः शशाङ्कोदितसौम्यवक्त्रा
तारागणोन्मीलितचारुनेत्रा ।
ज्योत्स्नांशुकप्रावरणा विभाति
नारीव शुक्लांशुकसंवृताङ्गी

rātriḥ śaśāṅkoditasaumyavaktrā
tārāgaṇonmīlitacārunetrā |
jyotsnāṃśukaprāvaraṇā vibhāti
nārīva śuklāṃśukasaṃvṛtāṅgī

विपक्वशालिप्रसवानि भुक्त्वा
प्रहर्षिता सारसचारुपङ्क्तिः ।
नभः समाक्रामति शीघ्रवेगा
वातावधूता ग्रथितेव माला

vipakvaśāliprasavāni bhuktvā
praharṣitā sārasacārupaṅktiḥ |
nabhaḥ samākrāmati śīghravegā
vātāvadhūtā grathiteva mālā

सुप्तैकहंसं कुमुदैरुपेतं
महाह्रदस्थं सलिलं विभाति ।
घनैर्विमुक्तं निशि पूर्णचन्द्रं
तारागणाकीर्णमिवान्तरिक्षम्

suptaikahaṃsaṃ kumudairupetaṃ
mahāhradasthaṃ salilaṃ vibhāti |
ghanairvimuktaṃ niśi pūrṇacandraṃ
tārāgaṇākīrṇamivāntarikṣam

प्रकीर्णहंसाकुलमेखलानां
प्रबुद्धपद्मोत्पलमालिनीनाम् ।
वाप्युत्तमानामधिकाद्य लक्ष्मी-
र्वराङ्गनानामिव भूषितानाम्

prakīrṇahaṃsākulamekhalānāṃ
prabuddhapadmotpalamālinīnām |
vāpyuttamānāmadhikādya lakṣmī-
rvarāṅganānāmiva bhūṣitānām

वेणुस्वरव्यञ्जिततूर्यमिश्रः
प्रत्यूषकालेऽनिलसम्प्रवृत्तः ।
सम्मूर्छितो गर्गरगोवृषाणा-
मन्योन्यमापूरयतीव शब्दः

veṇusvaravyañjitatūryamiśraḥ
pratyūṣakāle'nilasampravṛttaḥ |
sammūrchito gargaragovṛṣāṇā-
manyonyamāpūrayatīva śabdaḥ

नवैर्नदीनां कुसुमप्रहासै-
र्व्याधूयमानैर्मृदुमारुतेन ।
धौतामलक्षौमपटप्रकाशैः
कूलानि काशैरुपशोभितानि

navairnadīnāṃ kusumaprahāsai-
rvyādhūyamānairmṛdumārutena |
dhautāmalakṣaumapaṭaprakāśaiḥ
kūlāni kāśairupaśobhitāni

वनप्रचण्डा मधुपानशौण्डाः
प्रियान्विताः षट्चरणाः प्रहृष्टाः ।
वनेषु मत्ताः पवनानुयात्रां
कुर्वन्ति पद्मासनरेणुगौराः

vanapracaṇḍā madhupānaśauṇḍāḥ
priyānvitāḥ ṣaṭcaraṇāḥ prahṛṣṭāḥ |
vaneṣu mattāḥ pavanānuyātrāṃ
kurvanti padmāsanareṇugaurāḥ

जलं प्रसन्नं कुसुमप्रहासं
क्रौञ्चस्वनं शालिवनं विपक्वम् ।
मृदुश्च वायुर्विमलश्च चन्द्रः
शंसन्ति वर्षव्यपनीतकालम्

jalaṃ prasannaṃ kusumaprahāsaṃ
krauñcasvanaṃ śālivanaṃ vipakvam |
mṛduśca vāyurvimalaśca candraḥ
śaṃsanti varṣavyapanītakālam

मीनोपसंदर्शितमेखलानां
नदीवधूनां गतयोऽद्य मन्दाः ।
कान्तोपभुक्तालसगामिनीनां
प्रभातकालेष्विव कामिनीनाम्

mīnopasaṃdarśitamekhalānāṃ
nadīvadhūnāṃ gatayo'dya mandāḥ |
kāntopabhuktālasagāminīnāṃ
prabhātakāleṣviva kāminīnām

सचक्रवाकानि सशैवलानि
काशैर्दुकूलैरिव संवृतानि ।
सपत्ररेखाणि सरोचनानि
वधूमुखानीव नदीमुखानि

sacakravākāni saśaivalāni
kāśairdukūlairiva saṃvṛtāni |
sapatrarekhāṇi sarocanāni
vadhūmukhānīva nadīmukhāni

प्रफुल्लबाणासनचित्रितेषु
प्रहृष्टषट्पादनिकूजितेषु ।
गृहीतचापोद्यतदण्डचण्डः
प्रचण्डचापोऽद्य वनेषु कामः

praphullabāṇāsanacitriteṣu
prahṛṣṭaṣaṭpādanikūjiteṣu |
gṛhītacāpodyatadaṇḍacaṇḍaḥ
pracaṇḍacāpo'dya vaneṣu kāmaḥ

लोकं सुवृष्ट्या परितोषयित्वा
नदीस्तटाकानि च पूरयित्वा ।
निष्पन्नसस्यां वसुधां च कृत्वा
त्यक्त्वा नभस्तोयधराः प्रणष्टाः

lokaṃ suvṛṣṭyā paritoṣayitvā
nadīstaṭākāni ca pūrayitvā |
niṣpannasasyāṃ vasudhāṃ ca kṛtvā
tyaktvā nabhastoyadharāḥ praṇaṣṭāḥ

दर्शयन्ति शरन्नद्यः पुलिनानि शनैः शनैः ।
नवसंगमसव्रीडा जघनानीव योषितः

darśayanti śarannadyaḥ pulināni śanaiḥ śanaiḥ |
navasaṃgamasavrīḍā jaghanānīva yoṣitaḥ

प्रसन्नसलिलाः सौम्य कुरराभिविनादिताः ।
चक्रवाकगणाकीर्णा विभान्ति सलिलाशयाः

prasannasalilāḥ saumya kurarābhivināditāḥ |
cakravākagaṇākīrṇā vibhānti salilāśayāḥ

अन्योन्यबद्धवैराणां जिगीषूणां नृपात्मज ।
उद्योगसमयः सौम्य पार्थिवानामुपस्थितः

anyonyabaddhavairāṇāṃ jigīṣūṇāṃ nṛpātmaja |
udyogasamayaḥ saumya pārthivānāmupasthitaḥ

इयं सा प्रथमा यात्रा पार्थिवानां नृपात्मज ।
न च पश्यामि सुग्रीवमुद्योगं च तथाविधम्

iyaṃ sā prathamā yātrā pārthivānāṃ nṛpātmaja |
na ca paśyāmi sugrīvamudyogaṃ ca tathāvidham

असनाः सप्तपर्णाश्च कोविदाराश्च पुष्पिताः ।
दृश्यन्ते बन्धुजीवाश्च श्यामाश्च गिरिसानुषु

asanāḥ saptaparṇāśca kovidārāśca puṣpitāḥ |
dṛśyante bandhujīvāśca śyāmāśca girisānuṣu

हंससारसचक्राह्वैः कुररैश्च समन्ततः ।
पुलिनान्यवकीर्णानि नदीनां पश्य लक्ष्मण

haṃsasārasacakrāhvaiḥ kuraraiśca samantataḥ |
pulinānyavakīrṇāni nadīnāṃ paśya lakṣmaṇa

चत्वारो वार्षिका मासा गता वर्षशतोपमाः ।
मम शोकाभितप्तस्य तथा सीतामपश्यतः

catvāro vārṣikā māsā gatā varṣaśatopamāḥ |
mama śokābhitaptasya tathā sītāmapaśyataḥ

चक्रवाकीव भर्तारं पृष्ठतोऽनुगता वनम् ।
विषमं दण्डकारण्यमुद्यानमिव चाङ्गना

cakravākīva bhartāraṃ pṛṣṭhato'nugatā vanam |
viṣamaṃ daṇḍakāraṇyamudyānamiva cāṅganā

प्रियाविहीने दुःखार्ते हृतराज्ये विवासिते ।
कृपां न कुरुते राजा सुग्रीवो मयि लक्ष्मण

priyāvihīne duḥkhārte hṛtarājye vivāsite |
kṛpāṃ na kurute rājā sugrīvo mayi lakṣmaṇa

अनाथो हृतराज्योऽहं रावणेन च धर्षितः ।
दीनो दूरगृहः कामी मां चैव शरणं गतः

anātho hṛtarājyo'haṃ rāvaṇena ca dharṣitaḥ |
dīno dūragṛhaḥ kāmī māṃ caiva śaraṇaṃ gataḥ

इत्येतैः कारणैः सौम्य सुग्रीवस्य दुरात्मनः ।
अहं वानरराजस्य परिभूतः परंतपः

ityetaiḥ kāraṇaiḥ saumya sugrīvasya durātmanaḥ |
ahaṃ vānararājasya paribhūtaḥ paraṃtapaḥ

स कालं परिसंख्याय सीतायाः परिमार्गणे ।
कृतार्थः समयं कृत्वा दुर्मतिर्नाववुध्यते

sa kālaṃ parisaṃkhyāya sītāyāḥ parimārgaṇe |
kṛtārthaḥ samayaṃ kṛtvā durmatirnāvavudhyate

स किष्किन्धां प्रविश्य त्वं ब्रूहि वानरपुङ्गवम् ।
मूर्खं ग्राम्यसुखे सक्तं सुग्रीवं वचनान्मम

sa kiṣkindhāṃ praviśya tvaṃ brūhi vānarapuṅgavam |
mūrkhaṃ grāmyasukhe saktaṃ sugrīvaṃ vacanānmama

अर्थिनामुपपन्नानां पूर्वं चाप्युपकारिणाम् ।
आशां संश्रुत्य यो हन्ति स लोके पुरुषाधमः

arthināmupapannānāṃ pūrvaṃ cāpyupakāriṇām |
āśāṃ saṃśrutya yo hanti sa loke puruṣādhamaḥ

शुभं वा यदि वा पापं यो हि वाक्यमुदीरितम् ।
सत्येन परिगृह्णाति स वीरः पुरुषोत्तमः

śubhaṃ vā yadi vā pāpaṃ yo hi vākyamudīritam |
satyena parigṛhṇāti sa vīraḥ puruṣottamaḥ

कृतार्था ह्यकृतार्थानां मित्राणां न भवन्ति ये ।
तान् मृतानपि क्रव्यादाः कृतघ्नान् नोपभुञ्जते

kṛtārthā hyakṛtārthānāṃ mitrāṇāṃ na bhavanti ye |
tān mṛtānapi kravyādāḥ kṛtaghnān nopabhuñjate

नूनं काञ्चनपृष्ठस्य विकृष्टस्य मया रणे ।
द्रष्टुमिच्छसि चापस्य रूपं विद्युद्गणोपमम्

nūnaṃ kāñcanapṛṣṭhasya vikṛṣṭasya mayā raṇe |
draṣṭumicchasi cāpasya rūpaṃ vidyudgaṇopamam

घोरं ज्यातलनिर्घोषं क्रुद्धस्य मम संयुगे ।
निर्घोषमिव वज्रस्य पुनः संश्रोतुमिच्छसि

ghoraṃ jyātalanirghoṣaṃ kruddhasya mama saṃyuge |
nirghoṣamiva vajrasya punaḥ saṃśrotumicchasi

काममेवंगतेऽप्यस्य परिज्ञाते पराक्रमे ।
त्वत्सहायस्य मे वीर न चिन्ता स्यान्नृपात्मज

kāmamevaṃgate'pyasya parijñāte parākrame |
tvatsahāyasya me vīra na cintā syānnṛpātmaja

यदर्थमयमारम्भः कृतः परपुरंजय ।
समयं नाभिजानाति कृतार्थः प्लवगेश्वरः

yadarthamayamārambhaḥ kṛtaḥ parapuraṃjaya |
samayaṃ nābhijānāti kṛtārthaḥ plavageśvaraḥ

वर्षाः समयकालं तु प्रतिज्ञाय हरीश्वरः ।
व्यतीतांश्चतुरो मासान् विहरन् नावबुध्यते

varṣāḥ samayakālaṃ tu pratijñāya harīśvaraḥ |
vyatītāṃścaturo māsān viharan nāvabudhyate

सामात्यपरिषत्क्रीडन् पानमेवोपसेवते ।
शोकदीनेषु नास्मासु सुग्रीवः कुरुते दयाम्

sāmātyapariṣatkrīḍan pānamevopasevate |
śokadīneṣu nāsmāsu sugrīvaḥ kurute dayām

उच्यतां गच्छ सुग्रीवस्त्वया वीर महाबल ।
मम रोषस्य यद्रूपं ब्रूयाश्चैनमिदं वचः

ucyatāṃ gaccha sugrīvastvayā vīra mahābala |
mama roṣasya yadrūpaṃ brūyāścainamidaṃ vacaḥ

न स संकुचितः पन्था येन वाली हतो गतः ।
समये तिष्ठ सुग्रीव मा वालिपथमन्वगाः

na sa saṃkucitaḥ panthā yena vālī hato gataḥ |
samaye tiṣṭha sugrīva mā vālipathamanvagāḥ

एक एव रणे वाली शरेण निहतो मया ।
त्वां तु सत्यादतिक्रान्तं हनिष्यामि सबान्धवम्

eka eva raṇe vālī śareṇa nihato mayā |
tvāṃ tu satyādatikrāntaṃ haniṣyāmi sabāndhavam

यदेवं विहिते कार्ये यद्धितं पुरुषर्षभ ।
तत् तद् ब्रूहि नरश्रेष्ठ त्वर कालव्यतिक्रमः

yadevaṃ vihite kārye yaddhitaṃ puruṣarṣabha |
tat tad brūhi naraśreṣṭha tvara kālavyatikramaḥ

कुरुष्व सत्यं मम वानरेश्वर
प्रतिश्रुतं धर्ममवेक्ष्य शाश्वतम् ।
मा वालिनं प्रेतगतो यमक्षये
त्वमद्य पश्येर्मम चोदितः शरैः

kuruṣva satyaṃ mama vānareśvara
pratiśrutaṃ dharmamavekṣya śāśvatam |
mā vālinaṃ pretagato yamakṣaye
tvamadya paśyermama coditaḥ śaraiḥ

स पूर्वजं तीव्रविवृद्धकोपं
लालप्यमानं प्रसमीक्ष्य दीनम् ।
चकार तीव्रां मतिमुग्रतेजा
हरीश्वरे मानववंशवर्धनः

sa pūrvajaṃ tīvravivṛddhakopaṃ
lālapyamānaṃ prasamīkṣya dīnam |
cakāra tīvrāṃ matimugratejā
harīśvare mānavavaṃśavardhanaḥ