सर्ग 31: क्रुद्ध लक्ष्मण का किष्किन्धा-प्रवेश

स कामिनं दीनमदीनसत्त्वं
शोकाभिपन्नं समुदीर्णकोपम् ।
नरेन्द्रसूनुर्नरदेवपुत्रं
रामानुजः पूर्वजमित्युवाच

sa kāminaṃ dīnamadīnasattvaṃ
śokābhipannaṃ samudīrṇakopam |
narendrasūnurnaradevaputraṃ
rāmānujaḥ pūrvajamityuvāca

न वानरः स्थास्यति साधुवृत्ते
न मन्यते कर्मफलानुषङ्गान् ।
न भोक्ष्यते वानरराज्यलक्ष्मीं
तथा हि नातिक्रमतेऽस्य बुद्धिः

na vānaraḥ sthāsyati sādhuvṛtte
na manyate karmaphalānuṣaṅgān |
na bhokṣyate vānararājyalakṣmīṃ
tathā hi nātikramate'sya buddhiḥ

मतिक्षयाद् ग्राम्यसुखेषु सक्त-
स्तव प्रसादात् प्रतिकारबुद्धिः ।
हतोऽग्रजं पश्यतु वीरवालिनं
न राज्यमेवं विगुणस्य देयम्

matikṣayād grāmyasukheṣu sakta-
stava prasādāt pratikārabuddhiḥ |
hato'grajaṃ paśyatu vīravālinaṃ
na rājyamevaṃ viguṇasya deyam

न धारये कोपमुदीर्णवेगं
निहन्मि सुग्रीवमसत्यमद्य ।
हरिप्रवीरैः सह वालिपुत्रो
नरेन्द्रपुत्र्या विचयं करोतु

na dhāraye kopamudīrṇavegaṃ
nihanmi sugrīvamasatyamadya |
haripravīraiḥ saha vāliputro
narendraputryā vicayaṃ karotu

तमात्तबाणासनमुत्पतन्तं
निवेदितार्थं रणचण्डकोपम् ।
उवाच रामः परवीरहन्ता
स्ववीक्षितं सानुनयं च वाक्यम्

tamāttabāṇāsanamutpatantaṃ
niveditārthaṃ raṇacaṇḍakopam |
uvāca rāmaḥ paravīrahantā
svavīkṣitaṃ sānunayaṃ ca vākyam

नहि वै त्वद्विधो लोके पापमेवं समाचरेत् ।
कोपमार्येण यो हन्ति स वीरः पुरुषोत्तमः

nahi vai tvadvidho loke pāpamevaṃ samācaret |
kopamāryeṇa yo hanti sa vīraḥ puruṣottamaḥ

नेदमत्र त्वया ग्राह्यं साधुवृत्तेन लक्ष्मण ।
तां प्रीतिमनुवर्तस्व पूर्ववृत्तं च संगतम्

nedamatra tvayā grāhyaṃ sādhuvṛttena lakṣmaṇa |
tāṃ prītimanuvartasva pūrvavṛttaṃ ca saṃgatam

सामोपहितया वाचा रूक्षाणि परिवर्जयन् ।
वक्तुमर्हसि सुग्रीवं व्यतीतं कालपर्यये

sāmopahitayā vācā rūkṣāṇi parivarjayan |
vaktumarhasi sugrīvaṃ vyatītaṃ kālaparyaye

सोऽग्रजेनानुशिष्टार्थो यथावत् पुरुषर्षभः ।
प्रविवेश पुरीं वीरो लक्ष्मणः परवीरहा

so'grajenānuśiṣṭārtho yathāvat puruṣarṣabhaḥ |
praviveśa purīṃ vīro lakṣmaṇaḥ paravīrahā

ततः शुभमतिः प्राज्ञो भ्रातुः प्रियहिते रतः ।
लक्ष्मणः प्रतिसंरब्धो जगाम भवनं कपेः

tataḥ śubhamatiḥ prājño bhrātuḥ priyahite rataḥ |
lakṣmaṇaḥ pratisaṃrabdho jagāma bhavanaṃ kapeḥ

शक्रबाणासनप्रख्यं धनुः कालान्तकोपमम् ।
प्रगृह्य गिरिशृङ्गाभं मन्दरः सानुमानिव

śakrabāṇāsanaprakhyaṃ dhanuḥ kālāntakopamam |
pragṛhya giriśṛṅgābhaṃ mandaraḥ sānumāniva

यथोक्तकारी वचनमुत्तरं चैव सोत्तरम् ।
बृहस्पतिसमो बुद्ध्या मत्वा रामानुजस्तदा

yathoktakārī vacanamuttaraṃ caiva sottaram |
bṛhaspatisamo buddhyā matvā rāmānujastadā

कामक्रोधसमुत्थेन भ्रातुः क्रोधाग्निना वृतः ।
प्रभञ्जन इवाप्रीतः प्रययौ लक्ष्मणस्ततः

kāmakrodhasamutthena bhrātuḥ krodhāgninā vṛtaḥ |
prabhañjana ivāprītaḥ prayayau lakṣmaṇastataḥ

सालतालाश्वकर्णांश्च तरसा पातयन् बलात् ।
पर्यस्यन् गिरिकूटानि द्रुमानन्यांश्च वेगितः

sālatālāśvakarṇāṃśca tarasā pātayan balāt |
paryasyan girikūṭāni drumānanyāṃśca vegitaḥ

शिलाश्च शकलीकुर्वन् पद्भ्यां गज इवाशुगः ।
दूरमेकपदं त्यक्त्वा ययौ कार्यवशाद् द्रुतम्

śilāśca śakalīkurvan padbhyāṃ gaja ivāśugaḥ |
dūramekapadaṃ tyaktvā yayau kāryavaśād drutam

तामपश्यद् बलाकीर्णां हरिराजमहापुरीम् ।
दुर्गामिक्ष्वाकुशार्दूलः किष्किन्धां गिरिसंकटे

tāmapaśyad balākīrṇāṃ harirājamahāpurīm |
durgāmikṣvākuśārdūlaḥ kiṣkindhāṃ girisaṃkaṭe

रोषात् प्रस्फुरमाणोष्ठः सुग्रीवं प्रति लक्ष्मणः ।
ददर्श वानरान् भीमान् किष्किन्धायां बहिश्चरान्

roṣāt prasphuramāṇoṣṭhaḥ sugrīvaṃ prati lakṣmaṇaḥ |
dadarśa vānarān bhīmān kiṣkindhāyāṃ bahiścarān

तं दृष्ट्वा वानराः सर्वे लक्ष्मणं पुरुषर्षभम् ।
शैलशृङ्गाणि शतशः प्रवृद्धांश्च महीरुहान् ।
जगृहुः कुञ्जरप्रख्या वानराः पर्वतान्तरे

taṃ dṛṣṭvā vānarāḥ sarve lakṣmaṇaṃ puruṣarṣabham |
śailaśṛṅgāṇi śataśaḥ pravṛddhāṃśca mahīruhān |
jagṛhuḥ kuñjaraprakhyā vānarāḥ parvatāntare

तान् गृहीतप्रहरणान् सर्वान् दृष्ट्वा तु लक्ष्मणः ।
बभूव द्विगुणं क्रुद्धो बह्विन्धन इवानलः

tān gṛhītapraharaṇān sarvān dṛṣṭvā tu lakṣmaṇaḥ |
babhūva dviguṇaṃ kruddho bahvindhana ivānalaḥ

तं ते भयपरीताङ्गा क्षुब्धं दृष्ट्वा प्लवंगमाः ।
कालमृत्युयुगान्ताभं शतशो विद्रुता दिशः

taṃ te bhayaparītāṅgā kṣubdhaṃ dṛṣṭvā plavaṃgamāḥ |
kālamṛtyuyugāntābhaṃ śataśo vidrutā diśaḥ

ततः सुग्रीवभवनं प्रविश्य हरिपुंगवाः ।
क्रोधमागमनं चैव लक्ष्मणस्य न्यवेदयन्

tataḥ sugrīvabhavanaṃ praviśya haripuṃgavāḥ |
krodhamāgamanaṃ caiva lakṣmaṇasya nyavedayan

तारया सहितः कामी सक्तः कपिवृषस्तदा ।
न तेषां कपिसिंहानां शुश्राव वचनं तदा

tārayā sahitaḥ kāmī saktaḥ kapivṛṣastadā |
na teṣāṃ kapisiṃhānāṃ śuśrāva vacanaṃ tadā

ततः सचिवसंदिष्टा हरयो रोमहर्षणाः ।
गिरिकुञ्जरमेघाभा नगरान्निर्ययुस्तदा

tataḥ sacivasaṃdiṣṭā harayo romaharṣaṇāḥ |
girikuñjarameghābhā nagarānniryayustadā

नखदंष्ट्रायुधाः सर्वे वीरा विकृतदर्शनाः ।
सर्वे शार्दूलदंष्ट्राश्च सर्वे विवृतदर्शनाः

nakhadaṃṣṭrāyudhāḥ sarve vīrā vikṛtadarśanāḥ |
sarve śārdūladaṃṣṭrāśca sarve vivṛtadarśanāḥ

दशनागबलाः केचित् केचिद् दशगुणोत्तराः ।
केचिन्नागसहस्रस्य बभूवुस्तुल्यवर्चसः

daśanāgabalāḥ kecit kecid daśaguṇottarāḥ |
kecinnāgasahasrasya babhūvustulyavarcasaḥ

ततस्तैः कपिभिर्व्याप्तां द्रुमहस्तैर्महाबलैः ।
अपश्यल्लक्ष्मणः क्रुद्धः किष्किन्धां तां दुरासदाम्

tatastaiḥ kapibhirvyāptāṃ drumahastairmahābalaiḥ |
apaśyallakṣmaṇaḥ kruddhaḥ kiṣkindhāṃ tāṃ durāsadām

ततस्ते हरयः सर्वे प्राकारपरिखान्तरात् ।
निष्क्रम्योदग्रसत्त्वास्तु तस्थुराविष्कृतं तदा

tataste harayaḥ sarve prākāraparikhāntarāt |
niṣkramyodagrasattvāstu tasthurāviṣkṛtaṃ tadā

सुग्रीवस्य प्रमादं च पूर्वजस्यार्थमात्मवान् ।
दृष्ट्वा क्रोधवशं वीरः पुनरेव जगाम सः

sugrīvasya pramādaṃ ca pūrvajasyārthamātmavān |
dṛṣṭvā krodhavaśaṃ vīraḥ punareva jagāma saḥ

स दीर्घोष्णमहोच्छ्वासः कोपसंरक्तलोचनः ।
बभूव नरशार्दूलः सधूम इव पावकः

sa dīrghoṣṇamahocchvāsaḥ kopasaṃraktalocanaḥ |
babhūva naraśārdūlaḥ sadhūma iva pāvakaḥ

बाणशल्यस्फुरज्जिह्वः सायकासनभोगवान् ।
स्वतेजोविषसम्भूतः पञ्चास्य इव पन्नगः

bāṇaśalyasphurajjihvaḥ sāyakāsanabhogavān |
svatejoviṣasambhūtaḥ pañcāsya iva pannagaḥ

तं दीप्तमिव कालाग्निं नागेन्द्रमिव कोपितम् ।
समासाद्याङ्गदस्त्रासाद् विषादमगमत् परम्

taṃ dīptamiva kālāgniṃ nāgendramiva kopitam |
samāsādyāṅgadastrāsād viṣādamagamat param

सोऽङ्गदं रोषताम्राक्षः संदिदेश महायशाः ।
सुग्रीवः कथ्यतां वत्स ममागमनमित्युत

so'ṅgadaṃ roṣatāmrākṣaḥ saṃdideśa mahāyaśāḥ |
sugrīvaḥ kathyatāṃ vatsa mamāgamanamityuta

एष रामानुजः प्राप्तस्त्वत्सकाशमरिंदम ।
भ्रातुर्व्यसनसंतप्तो द्वारि तिष्ठति लक्ष्मणः

eṣa rāmānujaḥ prāptastvatsakāśamariṃdama |
bhrāturvyasanasaṃtapto dvāri tiṣṭhati lakṣmaṇaḥ

तस्य वाक्यं यदि रुचिः क्रियतां साधु वानर ।
इत्युक्त्वा शीघ्रमागच्छ वत्स वाक्यमरिंदम

tasya vākyaṃ yadi ruciḥ kriyatāṃ sādhu vānara |
ityuktvā śīghramāgaccha vatsa vākyamariṃdama

लक्ष्मणस्य वचः श्रुत्वा शोकाविष्टोऽङ्गदोऽब्रवीत् ।
पितुः समीपमागम्य सौमित्रिरयमागतः

lakṣmaṇasya vacaḥ śrutvā śokāviṣṭo'ṅgado'bravīt |
pituḥ samīpamāgamya saumitrirayamāgataḥ

अथाङ्गदस्तस्य सुतीव्रवाचा
सम्भ्रान्तभावः परिदीनवक्त्रः ।
निर्गत्य पूर्वं नृपतेस्तरस्वी
ततो रुमायाश्चरणौ ववन्दे

athāṅgadastasya sutīvravācā
sambhrāntabhāvaḥ paridīnavaktraḥ |
nirgatya pūrvaṃ nṛpatestarasvī
tato rumāyāścaraṇau vavande

संगृह्य पादौ पितुरुग्रतेजा
जग्राह मातुः पुनरेव पादौ ।
पादौ रुमायाश्च निपीडयित्वा
निवेदयामास ततस्तदर्थम्

saṃgṛhya pādau piturugratejā
jagrāha mātuḥ punareva pādau |
pādau rumāyāśca nipīḍayitvā
nivedayāmāsa tatastadartham

स निद्राक्लान्तसंवीतो वानरो न विबुद्धवान् ।
बभूव मदमत्तश्च मदनेन च मोहितः

sa nidrāklāntasaṃvīto vānaro na vibuddhavān |
babhūva madamattaśca madanena ca mohitaḥ

ततः किलकिलां चक्रुर्लक्ष्मणं प्रेक्ष्य वानराः ।
प्रसादयन्तस्तं क्रुद्धं भयमोहितचेतसः

tataḥ kilakilāṃ cakrurlakṣmaṇaṃ prekṣya vānarāḥ |
prasādayantastaṃ kruddhaṃ bhayamohitacetasaḥ

ते महौघनिभं दृष्ट्वा वज्राशनिसमस्वनम् ।
सिंहनादं समं चक्रुर्लक्ष्मणस्य समीपतः

te mahaughanibhaṃ dṛṣṭvā vajrāśanisamasvanam |
siṃhanādaṃ samaṃ cakrurlakṣmaṇasya samīpataḥ

तेन शब्देन महता प्रत्यबुध्यत वानरः ।
मदविह्वलताम्राक्षो व्याकुलः स्रग्विभूषणः

tena śabdena mahatā pratyabudhyata vānaraḥ |
madavihvalatāmrākṣo vyākulaḥ sragvibhūṣaṇaḥ

अथाङ्गदवचः श्रुत्वा तेनैव च समागतौ ।
मन्त्रिणौ वानरेन्द्रस्य सम्मतोदारदर्शनौ

athāṅgadavacaḥ śrutvā tenaiva ca samāgatau |
mantriṇau vānarendrasya sammatodāradarśanau

प्लक्षश्चैव प्रभावश्च मन्त्रिणावर्थधर्मयोः ।
वक्तुमुच्चावचं प्राप्तं लक्ष्मणं तौ शशंसतुः

plakṣaścaiva prabhāvaśca mantriṇāvarthadharmayoḥ |
vaktumuccāvacaṃ prāptaṃ lakṣmaṇaṃ tau śaśaṃsatuḥ

प्रसादयित्वा सुग्रीवं वचनैः सार्थनिश्चितैः ।
आसीनं पर्युपासीनौ यथा शक्रं मरुत्पतिम्

prasādayitvā sugrīvaṃ vacanaiḥ sārthaniścitaiḥ |
āsīnaṃ paryupāsīnau yathā śakraṃ marutpatim

सत्यसंधौ महाभागौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ ।
मनुष्यभावं सम्प्राप्तौ राज्यार्हौ राज्यदायिनौ

satyasaṃdhau mahābhāgau bhrātarau rāmalakṣmaṇau |
manuṣyabhāvaṃ samprāptau rājyārhau rājyadāyinau

तयोरेको धनुष्पाणिर्द्वारि तिष्ठति लक्ष्मणः ।
यस्य भीताः प्रवेपन्तो नादान् मुञ्चन्ति वानराः

tayoreko dhanuṣpāṇirdvāri tiṣṭhati lakṣmaṇaḥ |
yasya bhītāḥ pravepanto nādān muñcanti vānarāḥ

स एष राघवभ्राता लक्ष्मणो वाक्यसारथिः ।
व्यवसायरथः प्राप्तस्तस्य रामस्य शासनात्

sa eṣa rāghavabhrātā lakṣmaṇo vākyasārathiḥ |
vyavasāyarathaḥ prāptastasya rāmasya śāsanāt

अयं च तनयो राजंस्ताराया दयितोऽङ्गदः ।
लक्ष्मणेन सकाशं ते प्रेषितस्त्वरयानघ

ayaṃ ca tanayo rājaṃstārāyā dayito'ṅgadaḥ |
lakṣmaṇena sakāśaṃ te preṣitastvarayānagha

सोऽयं रोषपरीताक्षो द्वारि तिष्ठति वीर्यवान् ।
वानरान् वानरपते चक्षुषा निर्दहन्निव

so'yaṃ roṣaparītākṣo dvāri tiṣṭhati vīryavān |
vānarān vānarapate cakṣuṣā nirdahanniva

तस्य मूर्ध्ना प्रणामं त्वं सपुत्रः सहबान्धवः ।
गच्छ शीघ्रं महाराज रोषो ह्यद्योपशाम्यताम्

tasya mūrdhnā praṇāmaṃ tvaṃ saputraḥ sahabāndhavaḥ |
gaccha śīghraṃ mahārāja roṣo hyadyopaśāmyatām

यथा हि रामो धर्मात्मा तत्कुरुष्व समाहितः ।
राजंस्तिष्ठ स्वसमये भव सत्यप्रतिश्रवः

yathā hi rāmo dharmātmā tatkuruṣva samāhitaḥ |
rājaṃstiṣṭha svasamaye bhava satyapratiśravaḥ