सर्ग 29: हनुमान का सुग्रीव को कर्तव्य-स्मरण

समीक्ष्य विमलं व्योम गतविद्युद्बलाहकम् ।
सारसाकुलसंघुष्टं रम्यज्योत्स्नानुलेपनम्

samīkṣya vimalaṃ vyoma gatavidyudbalāhakam |
sārasākulasaṃghuṣṭaṃ ramyajyotsnānulepanam

समृद्धार्थं च सुग्रीवं मन्दधर्मार्थसंग्रहम् ।
अत्यर्थं चासतां मार्गमेकान्तगतमानसम्

samṛddhārthaṃ ca sugrīvaṃ mandadharmārthasaṃgraham |
atyarthaṃ cāsatāṃ mārgamekāntagatamānasam

निवृत्तकार्यं सिद्धार्थं प्रमदाभिरतं सदा ।
प्राप्तवन्तमभिप्रेतान् सर्वानेव मनोरथान्

nivṛttakāryaṃ siddhārthaṃ pramadābhirataṃ sadā |
prāptavantamabhipretān sarvāneva manorathān

स्वां च पत्नीमभिप्रेतां तारां चापि समीप्सिताम् ।
विहरन्तमहोरात्रं कृतार्थं विगतज्वरम्

svāṃ ca patnīmabhipretāṃ tārāṃ cāpi samīpsitām |
viharantamahorātraṃ kṛtārthaṃ vigatajvaram

क्रीडन्तमिव देवेशं गन्धर्वाप्सरसां गणैः ।
मन्त्रिषु न्यस्तकार्यं च मन्त्रिणामनवेक्षकम्

krīḍantamiva deveśaṃ gandharvāpsarasāṃ gaṇaiḥ |
mantriṣu nyastakāryaṃ ca mantriṇāmanavekṣakam

उच्छिन्नराज्यसंदेहं कामवृत्तमिव स्थितम् ।
निश्चितार्थोऽर्थतत्त्वज्ञः कालधर्मविशेषवित्

ucchinnarājyasaṃdehaṃ kāmavṛttamiva sthitam |
niścitārtho'rthatattvajñaḥ kāladharmaviśeṣavit

प्रसाद्य वाक्यैर्विविधैर्हेतुमद्भिर्मनोरमैः ।
वाक्यविद् वाक्यतत्त्वज्ञं हरीशं मारुतात्मजः

prasādya vākyairvividhairhetumadbhirmanoramaiḥ |
vākyavid vākyatattvajñaṃ harīśaṃ mārutātmajaḥ

हितं तथ्यं च पथ्यं च सामधर्मार्थनीतिमत् ।
प्रणयप्रीतिसंयुक्तं विश्वासकृतनिश्चयम्

hitaṃ tathyaṃ ca pathyaṃ ca sāmadharmārthanītimat |
praṇayaprītisaṃyuktaṃ viśvāsakṛtaniścayam

हरीश्वरमुपागम्य हनूमान् वाक्यमब्रवीत् ।
राज्यं प्राप्तं यशश्चैव कौली श्रीरभिवर्धिता

harīśvaramupāgamya hanūmān vākyamabravīt |
rājyaṃ prāptaṃ yaśaścaiva kaulī śrīrabhivardhitā

मित्राणां संग्रहः शेषस्तद् भवान् कर्तुमर्हति ।
यो हि मित्रेषु कालज्ञः सततं साधु वर्तते

mitrāṇāṃ saṃgrahaḥ śeṣastad bhavān kartumarhati |
yo hi mitreṣu kālajñaḥ satataṃ sādhu vartate

तस्य राज्यं च कीर्तिश्च प्रतापश्चापि वर्धते ।
यस्य कोशश्च दण्डश्च मित्राण्यात्मा च भूमिप ।
समान्येतानि सर्वाणि स राज्यं महदश्नुते

tasya rājyaṃ ca kīrtiśca pratāpaścāpi vardhate |
yasya kośaśca daṇḍaśca mitrāṇyātmā ca bhūmipa |
samānyetāni sarvāṇi sa rājyaṃ mahadaśnute

तद् भवान् वृत्तसम्पन्नः स्थितः पथि निरत्यये ।
मित्रार्थमभिनीतार्थं यथावत् कर्तुमर्हति

tad bhavān vṛttasampannaḥ sthitaḥ pathi niratyaye |
mitrārthamabhinītārthaṃ yathāvat kartumarhati

संत्यज्य सर्वकर्माणि मित्रार्थे यो न वर्तते ।
सम्भ्रमाद् विकृतोत्साहः सोऽनर्थैर्नावरुध्यते

saṃtyajya sarvakarmāṇi mitrārthe yo na vartate |
sambhramād vikṛtotsāhaḥ so'narthairnāvarudhyate

यो हि कालव्यतीतेषु मित्रकार्येषु वर्तते ।
स कृत्वा महतोऽप्यर्थान्न मित्रार्थेन युज्यते

yo hi kālavyatīteṣu mitrakāryeṣu vartate |
sa kṛtvā mahato'pyarthānna mitrārthena yujyate

तदिदं मित्रकार्यं नः कालातीतमरिंदम ।
क्रियतां राघवस्यैतद् वैदेह्याः परिमार्गणम्

tadidaṃ mitrakāryaṃ naḥ kālātītamariṃdama |
kriyatāṃ rāghavasyaitad vaidehyāḥ parimārgaṇam

न च कालमतीतं ते निवेदयति कालवित् ।
त्वरमाणोऽपि स प्राज्ञस्तव राजन् वशानुगः

na ca kālamatītaṃ te nivedayati kālavit |
tvaramāṇo'pi sa prājñastava rājan vaśānugaḥ

कुलस्य हेतुः स्फीतस्य दीर्घबन्धुश्च राघवः ।
अप्रमेयप्रभावश्च स्वयं चाप्रतिमो गुणैः

kulasya hetuḥ sphītasya dīrghabandhuśca rāghavaḥ |
aprameyaprabhāvaśca svayaṃ cāpratimo guṇaiḥ

तस्य त्वं कुरु वै कार्यं पूर्वं तेन कृतं तव ।
हरीश्वर कपिश्रेष्ठानाज्ञापयितुमर्हसि

tasya tvaṃ kuru vai kāryaṃ pūrvaṃ tena kṛtaṃ tava |
harīśvara kapiśreṣṭhānājñāpayitumarhasi

नहि तावद् भवेत् कालो व्यतीतश्चोदनादृते ।
चोदितस्य हि कार्यस्य भवेत् कालव्यतिक्रमः

nahi tāvad bhavet kālo vyatītaścodanādṛte |
coditasya hi kāryasya bhavet kālavyatikramaḥ

अकर्तुरपि कार्यस्य भवान् कर्ता हरीश्वर ।
किं पुनः प्रतिकर्तुस्ते राज्येन च वधेन च

akarturapi kāryasya bhavān kartā harīśvara |
kiṃ punaḥ pratikartuste rājyena ca vadhena ca

शक्तिमानतिविक्रान्तो वानरर्क्षगणेश्वर ।
कर्तुं दाशरथेः प्रीतिमाज्ञायां किं नु सज्जसे

śaktimānativikrānto vānararkṣagaṇeśvara |
kartuṃ dāśaratheḥ prītimājñāyāṃ kiṃ nu sajjase

कामं खलु शरैः शक्तः सुरासुरमहोरगान् ।
वशे दाशरथिः कर्तुं त्वत्प्रतिज्ञामवेक्षते

kāmaṃ khalu śaraiḥ śaktaḥ surāsuramahoragān |
vaśe dāśarathiḥ kartuṃ tvatpratijñāmavekṣate

प्राणत्यागाविशंकेन कृतं तेन महत् प्रियम् ।
तस्य मार्गाम वैदेहीं पृथिव्यामपि चाम्बरे

prāṇatyāgāviśaṃkena kṛtaṃ tena mahat priyam |
tasya mārgāma vaidehīṃ pṛthivyāmapi cāmbare

देवदानवगन्धर्वा असुराः समरुद्गणाः ।
न च यक्षा भयं तस्य कुर्युः किमिव राक्षसाः

devadānavagandharvā asurāḥ samarudgaṇāḥ |
na ca yakṣā bhayaṃ tasya kuryuḥ kimiva rākṣasāḥ

तदेवं शक्तियुक्तस्य पूर्वं प्रतिकृतस्तथा ।
रामस्यार्हसि पिङ्गेश कर्तुं सर्वात्मना प्रियम्

tadevaṃ śaktiyuktasya pūrvaṃ pratikṛtastathā |
rāmasyārhasi piṅgeśa kartuṃ sarvātmanā priyam

नाधस्तादवनौ नाप्सु गतिर्नोपरि चाम्बरे ।
कस्यचित् सज्जतेऽस्माकं कपीश्वर तवाज्ञया

nādhastādavanau nāpsu gatirnopari cāmbare |
kasyacit sajjate'smākaṃ kapīśvara tavājñayā

तदाज्ञापय कः किं ते कुतो वापि व्यवस्यतु ।
हरयो ह्यप्रधृष्यास्ते सन्ति कोट्यग्रतोऽनघ

tadājñāpaya kaḥ kiṃ te kuto vāpi vyavasyatu |
harayo hyapradhṛṣyāste santi koṭyagrato'nagha

तस्य तद् वचनं श्रुत्वा काले साधु निरूपितम् ।
सुग्रीवः सत्त्वसम्पन्नश्चकार मतिमुत्तमाम्

tasya tad vacanaṃ śrutvā kāle sādhu nirūpitam |
sugrīvaḥ sattvasampannaścakāra matimuttamām

संदिदेशातिमतिमान् नीलं नित्यकृतोद्यमम् ।
दिक्षु सर्वासु सर्वेषां सैन्यानामुपसंग्रहे

saṃdideśātimatimān nīlaṃ nityakṛtodyamam |
dikṣu sarvāsu sarveṣāṃ sainyānāmupasaṃgrahe

यथा सेना समग्रा मे यूथपालाश्च सर्वशः ।
समागच्छन्त्यसङ्गेन सेनाग्र्ये ण तथा कुरु

yathā senā samagrā me yūthapālāśca sarvaśaḥ |
samāgacchantyasaṅgena senāgrye ṇa tathā kuru

ये त्वन्तपालाः प्लवगाः शीघ्रगा व्यवसायिनः ।
समानयन्तु ते शीघ्रं त्वरिताः शासनान्मम ।
स्वयं चानन्तरं कार्यं भवानेवानुपश्यतु

ye tvantapālāḥ plavagāḥ śīghragā vyavasāyinaḥ |
samānayantu te śīghraṃ tvaritāḥ śāsanānmama |
svayaṃ cānantaraṃ kāryaṃ bhavānevānupaśyatu

त्रिपञ्चरात्रादूर्ध्वं यः प्राप्नुयादिह वानरः ।
तस्य प्राणान्तिको दण्डो नात्र कार्या विचारणा

tripañcarātrādūrdhvaṃ yaḥ prāpnuyādiha vānaraḥ |
tasya prāṇāntiko daṇḍo nātra kāryā vicāraṇā

हरींश्च वृद्धानुपयातु साङ्गदो
भवान् ममाज्ञामधिकृत्य निश्चितम् ।
इति व्यवस्थां हरिपुङ्गवेश्वरो
विधाय वेश्म प्रविवेश वीर्यवान्

harīṃśca vṛddhānupayātu sāṅgado
bhavān mamājñāmadhikṛtya niścitam |
iti vyavasthāṃ haripuṅgaveśvaro
vidhāya veśma praviveśa vīryavān