सर्ग 16: वाली-सुग्रीव युद्ध और वाली का पतन

तामेवं ब्रुवतीं तारां ताराधिपनिभाननाम् ।
वाली निर्भर्त्सयामास वचनं चेदमब्रवीत्

tāmevaṃ bruvatīṃ tārāṃ tārādhipanibhānanām |
vālī nirbhartsayāmāsa vacanaṃ cedamabravīt

गर्जतोऽस्य सुसंरब्धं भ्रातुः शत्रोर्विशेषतः ।
मर्षयिष्यामि केनापि कारणेन वरानने

garjato'sya susaṃrabdhaṃ bhrātuḥ śatrorviśeṣataḥ |
marṣayiṣyāmi kenāpi kāraṇena varānane

अधर्षितानां शूराणां समरेष्वनिवर्तिनाम् ।
धर्षणामर्षणं भीरु मरणादतिरिच्यते

adharṣitānāṃ śūrāṇāṃ samareṣvanivartinām |
dharṣaṇāmarṣaṇaṃ bhīru maraṇādatiricyate

सोढुं न च समर्थोऽहं युद्धकामस्य संयुगे ।
सुग्रीवस्य च संरम्भं हीनग्रीवस्य गर्जितम्

soḍhuṃ na ca samartho'haṃ yuddhakāmasya saṃyuge |
sugrīvasya ca saṃrambhaṃ hīnagrīvasya garjitam

न च कार्यो विषादस्ते राघवं प्रति मत्कृते ।
धर्मज्ञश्च कृतज्ञश्च कथं पापं करिष्यति

na ca kāryo viṣādaste rāghavaṃ prati matkṛte |
dharmajñaśca kṛtajñaśca kathaṃ pāpaṃ kariṣyati

निवर्तस्व सह स्त्रीभिः कथं भूयोऽनुगच्छसि ।
सौहृदं दर्शितं तावन्मयि भक्तिस्त्वया कृता

nivartasva saha strībhiḥ kathaṃ bhūyo'nugacchasi |
sauhṛdaṃ darśitaṃ tāvanmayi bhaktistvayā kṛtā

प्रतियोत्स्याम्यहं गत्वा सुग्रीवं जहि सम्भ्रमम् ।
दर्पं चास्य विनेष्यामि न च प्राणैर्वियोक्ष्यते

pratiyotsyāmyahaṃ gatvā sugrīvaṃ jahi sambhramam |
darpaṃ cāsya vineṣyāmi na ca prāṇairviyokṣyate

अहं ह्याजिस्थितस्यास्य करिष्यामि यदीप्सितम् ।
वृक्षैर्मुष्टिप्रहारैश्च पीडितः प्रतियास्यति

ahaṃ hyājisthitasyāsya kariṣyāmi yadīpsitam |
vṛkṣairmuṣṭiprahāraiśca pīḍitaḥ pratiyāsyati

न मे गर्वितमायस्तं सहिष्यति दुरात्मवान् ।
कृतं तारे सहायत्वं दर्शितं सौहृदं मयि

na me garvitamāyastaṃ sahiṣyati durātmavān |
kṛtaṃ tāre sahāyatvaṃ darśitaṃ sauhṛdaṃ mayi

शापितासि मम प्राणैर्निवर्तस्व जनेन च ।
अलं जित्वा निवर्तिष्ये तमहं भ्रातरं रणे

śāpitāsi mama prāṇairnivartasva janena ca |
alaṃ jitvā nivartiṣye tamahaṃ bhrātaraṃ raṇe

तं तु तारा परिष्वज्य वालिनं प्रियवादिनी ।
चकार रुदती मन्दं दक्षिणा सा प्रदक्षिणम्

taṃ tu tārā pariṣvajya vālinaṃ priyavādinī |
cakāra rudatī mandaṃ dakṣiṇā sā pradakṣiṇam

ततः स्वस्त्ययनं कृत्वा मन्त्रविद् विजयैषिणी ।
अन्तःपुरं सह स्त्रीभिः प्रविष्टा शोकमोहिता

tataḥ svastyayanaṃ kṛtvā mantravid vijayaiṣiṇī |
antaḥpuraṃ saha strībhiḥ praviṣṭā śokamohitā

प्रविष्टायां तु तारायां सह स्त्रीभिः स्वमालयम् ।
नगर्या निर्ययौ क्रुद्धो महासर्प इव श्वसन्

praviṣṭāyāṃ tu tārāyāṃ saha strībhiḥ svamālayam |
nagaryā niryayau kruddho mahāsarpa iva śvasan

स निःश्वस्य महारोषो वाली परमवेगवान् ।
सर्वतश्चारयन् दृष्टिं शत्रुदर्शनकांक्षया

sa niḥśvasya mahāroṣo vālī paramavegavān |
sarvataścārayan dṛṣṭiṃ śatrudarśanakāṃkṣayā

स ददर्श ततः श्रीमान् सुग्रीवं हेमपिङ्गलम् ।
सुसंवीतमवष्टब्धं दीप्यमानमिवानलम्

sa dadarśa tataḥ śrīmān sugrīvaṃ hemapiṅgalam |
susaṃvītamavaṣṭabdhaṃ dīpyamānamivānalam

तं स दृष्ट्वा महाबाहुः सुग्रीवं पर्यवस्थितम् ।
गाढं परिदधे वासो वाली परमकोपनः

taṃ sa dṛṣṭvā mahābāhuḥ sugrīvaṃ paryavasthitam |
gāḍhaṃ paridadhe vāso vālī paramakopanaḥ

स वाली गाढसंवीतो मुष्टिमुद्यम्य वीर्यवान् ।
सुग्रीवमेवाभिमुखो ययौ योद्धुं कृतक्षणः

sa vālī gāḍhasaṃvīto muṣṭimudyamya vīryavān |
sugrīvamevābhimukho yayau yoddhuṃ kṛtakṣaṇaḥ

श्लिष्टं मुष्टिं समुद्यम्य संरब्धतरमागतः ।
सुग्रीवोऽपि समुद्दिश्य वालिनं हेममालिनम्

śliṣṭaṃ muṣṭiṃ samudyamya saṃrabdhataramāgataḥ |
sugrīvo'pi samuddiśya vālinaṃ hemamālinam

तं वाली क्रोधताम्राक्षः सुग्रीवं रणकोविदम् ।
आपतन्तं महावेगमिदं वचनमब्रवीत्

taṃ vālī krodhatāmrākṣaḥ sugrīvaṃ raṇakovidam |
āpatantaṃ mahāvegamidaṃ vacanamabravīt

एष मुष्टिर्महान् बद्धो गाढः सुनियताङ्गुलिः ।
मया वेगविमुक्तस्ते प्राणानादाय यास्यति

eṣa muṣṭirmahān baddho gāḍhaḥ suniyatāṅguliḥ |
mayā vegavimuktaste prāṇānādāya yāsyati

एवमुक्तस्तु सुग्रीवः क्रुद्धो वालिनमब्रवीत् ।
तव चैष हरन् प्राणान् मुष्टिः पततु मूर्धनि

evamuktastu sugrīvaḥ kruddho vālinamabravīt |
tava caiṣa haran prāṇān muṣṭiḥ patatu mūrdhani

ताडितस्तेन तं क्रुद्धः समभिक्रम्य वेगतः ।
अभवच्छोणितोद्गारी सापीड इव पर्वतः

tāḍitastena taṃ kruddhaḥ samabhikramya vegataḥ |
abhavacchoṇitodgārī sāpīḍa iva parvataḥ

सुग्रीवेण तु निःशङ्कं सालमुत्पाट्य तेजसा ।
गात्रेष्वभिहतो वाली वज्रेणेव महागिरिः

sugrīveṇa tu niḥśaṅkaṃ sālamutpāṭya tejasā |
gātreṣvabhihato vālī vajreṇeva mahāgiriḥ

स तु वृक्षेण निर्भग्नः सालताडनविह्वलः ।
गुरुभारभराक्रान्ता नौः ससार्थेव सागरे

sa tu vṛkṣeṇa nirbhagnaḥ sālatāḍanavihvalaḥ |
gurubhārabharākrāntā nauḥ sasārtheva sāgare

तौ भीमबलविक्रान्तौ सुपर्णसमवेगितौ ।
प्रवृद्धौ घोरवपुषौ चन्द्रसूर्याविवाम्बरे

tau bhīmabalavikrāntau suparṇasamavegitau |
pravṛddhau ghoravapuṣau candrasūryāvivāmbare

परस्परममित्रघ्नौ छिद्रान्वेषणतत्परौ ।
ततोऽवर्धत वाली तु बलवीर्यसमन्वितः

parasparamamitraghnau chidrānveṣaṇatatparau |
tato'vardhata vālī tu balavīryasamanvitaḥ

सूर्यपुत्रो महावीर्यः सुग्रीवः परिहीयत ।
वालिना भग्नदर्पस्तु सुग्रीवो मन्दविक्रमः

sūryaputro mahāvīryaḥ sugrīvaḥ parihīyata |
vālinā bhagnadarpastu sugrīvo mandavikramaḥ

वालिनं प्रति सामर्षो दर्शयामास राघवम् ।
वृक्षैः सशाखैः शिखरैर्वज्रकोटिनिभैर्नखैः

vālinaṃ prati sāmarṣo darśayāmāsa rāghavam |
vṛkṣaiḥ saśākhaiḥ śikharairvajrakoṭinibhairnakhaiḥ

मुष्टिभिर्जानुभिः पद्भिर्बाहुभिश्च पुनः पुनः ।
तयोर्युद्धमभूद्घोरं वृत्रवासवयोरिव

muṣṭibhirjānubhiḥ padbhirbāhubhiśca punaḥ punaḥ |
tayoryuddhamabhūdghoraṃ vṛtravāsavayoriva

तौ शोणिताक्तौ युध्येतां वानरौ वनचारिणौ ।
मेघाविव महाशब्दैस्तर्जमानौ परस्परम्

tau śoṇitāktau yudhyetāṃ vānarau vanacāriṇau |
meghāviva mahāśabdaistarjamānau parasparam

हीयमानमथापश्यत् सुग्रीवं वानरेश्वरम् ।
प्रेक्षमाणं दिशश्चैव राघवः स मुहुर्मुहुः

hīyamānamathāpaśyat sugrīvaṃ vānareśvaram |
prekṣamāṇaṃ diśaścaiva rāghavaḥ sa muhurmuhuḥ

ततो रामो महातेजा आर्तं दृष्ट्वा हरीश्वरम् ।
स शरं वीक्षते वीरो वालिनो वधकांक्षया

tato rāmo mahātejā ārtaṃ dṛṣṭvā harīśvaram |
sa śaraṃ vīkṣate vīro vālino vadhakāṃkṣayā

ततो धनुषि संधाय शरमाशीविषोपमम् ।
पूरयामास तच्चापं कालचक्रमिवान्तकः

tato dhanuṣi saṃdhāya śaramāśīviṣopamam |
pūrayāmāsa taccāpaṃ kālacakramivāntakaḥ

तस्य ज्यातलघोषेण त्रस्ताः पत्ररथेश्वराः ।
प्रदुद्रुवुर्मृगाश्चैव युगान्त इव मोहिताः

tasya jyātalaghoṣeṇa trastāḥ patraratheśvarāḥ |
pradudruvurmṛgāścaiva yugānta iva mohitāḥ

मुक्तस्तु वज्रनिर्घोषः प्रदीप्ताशनिसंनिभः ।
राघवेण महाबाणो वालिवक्षसि पातितः

muktastu vajranirghoṣaḥ pradīptāśanisaṃnibhaḥ |
rāghaveṇa mahābāṇo vālivakṣasi pātitaḥ

ततस्तेन महातेजा वीर्ययुक्तः कपीश्वरः ।
वेगेनाभिहतो वाली निपपात महीतले

tatastena mahātejā vīryayuktaḥ kapīśvaraḥ |
vegenābhihato vālī nipapāta mahītale

इन्द्रध्वज इवोद्धूतः पौर्णमास्यां महीतले ।
आश्वयुक्समये मासि गतश्रीको विचेतनः ।
बाष्पसंरुद्धकण्ठस्तु वाली चार्तस्वरः शनैः

indradhvaja ivoddhūtaḥ paurṇamāsyāṃ mahītale |
āśvayuksamaye māsi gataśrīko vicetanaḥ |
bāṣpasaṃruddhakaṇṭhastu vālī cārtasvaraḥ śanaiḥ

नरोत्तमः कालयुगान्तकोपमं
शरोत्तमं काञ्चनरूप्यभूषितम् ।
ससर्ज दीप्तं तममित्रमर्दनं
सधूममग्निं मुखतो यथा हरः

narottamaḥ kālayugāntakopamaṃ
śarottamaṃ kāñcanarūpyabhūṣitam |
sasarja dīptaṃ tamamitramardanaṃ
sadhūmamagniṃ mukhato yathā haraḥ

अथोक्षितः शोणिततोयविस्रवैः
सुपुष्पिताशोक इवानिलोद्धतः ।
विचेतनो वासवसूनुराहवे
प्रभ्रंशितेन्द्रध्वजवत् क्षितिं गतः

athokṣitaḥ śoṇitatoyavisravaiḥ
supuṣpitāśoka ivāniloddhataḥ |
vicetano vāsavasūnurāhave
prabhraṃśitendradhvajavat kṣitiṃ gataḥ