सर्ग 17: घायल वाली का श्रीराम को उलाहना

ततः शरेणाभिहतो रामेण रणकर्कशः ।
पपात सहसा वाली निकृत्त इव पादपः

tataḥ śareṇābhihato rāmeṇa raṇakarkaśaḥ |
papāta sahasā vālī nikṛtta iva pādapaḥ

स भूमौ न्यस्तसर्वाङ्गस्तप्तकाञ्चनभूषणः ।
अपतद् देवराजस्य मुक्तरश्मिरिव ध्वजः

sa bhūmau nyastasarvāṅgastaptakāñcanabhūṣaṇaḥ |
apatad devarājasya muktaraśmiriva dhvajaḥ

अस्मिन् निपतिते भूमौ हर्यृक्षाणां गणेश्वरे ।
नष्टचन्द्रमिव व्योम न व्यराजत मेदिनी

asmin nipatite bhūmau haryṛkṣāṇāṃ gaṇeśvare |
naṣṭacandramiva vyoma na vyarājata medinī

भूमौ निपतितस्यापि तस्य देहं महात्मनः ।
न श्रीर्जहाति न प्राणा न तेजो न पराक्रमः

bhūmau nipatitasyāpi tasya dehaṃ mahātmanaḥ |
na śrīrjahāti na prāṇā na tejo na parākramaḥ

शक्रदत्ता वरा माला काञ्चनी रत्नभूषिता ।
दधार हरिमुख्यस्य प्राणांस्तेजः श्रियं च सा

śakradattā varā mālā kāñcanī ratnabhūṣitā |
dadhāra harimukhyasya prāṇāṃstejaḥ śriyaṃ ca sā

स तया मालया वीरो हैमया हरियूथपः ।
संध्यानुगतपर्यन्तः पयोधर इवाभवत्

sa tayā mālayā vīro haimayā hariyūthapaḥ |
saṃdhyānugataparyantaḥ payodhara ivābhavat

तस्य माला च देहश्च मर्मघाती च यः शरः ।
त्रिधेव रचिता लक्ष्मीः पतितस्यापि शोभते

tasya mālā ca dehaśca marmaghātī ca yaḥ śaraḥ |
tridheva racitā lakṣmīḥ patitasyāpi śobhate

तदस्त्रं तस्य वीरस्य स्वर्गमार्गप्रभावनम् ।
रामबाणासनक्षिप्तमावहत् परमां गतिम्

tadastraṃ tasya vīrasya svargamārgaprabhāvanam |
rāmabāṇāsanakṣiptamāvahat paramāṃ gatim

तं तथा पतितं संख्ये गतार्चिषमिवानलम् ।
ययातिमिव पुण्यान्ते देवलोकादिह च्युतम्

taṃ tathā patitaṃ saṃkhye gatārciṣamivānalam |
yayātimiva puṇyānte devalokādiha cyutam

आदित्यमिव कालेन युगान्ते भुवि पातितम् ।
महेन्द्रमिव दुर्धर्षमुपेन्द्रमिव दुःसहम्

ādityamiva kālena yugānte bhuvi pātitam |
mahendramiva durdharṣamupendramiva duḥsaham

महेन्द्रपुत्रं पतितं वालिनं हेममालिनम् ।
व्यूढोरस्कं महाबाहुं दीप्तास्यं हरिलोचनम्

mahendraputraṃ patitaṃ vālinaṃ hemamālinam |
vyūḍhoraskaṃ mahābāhuṃ dīptāsyaṃ harilocanam

लक्ष्मणानुचरो रामो ददर्शोपससर्प च ।
तं तथा पतितं वीरं गतार्चिषमिवानलम्

lakṣmaṇānucaro rāmo dadarśopasasarpa ca |
taṃ tathā patitaṃ vīraṃ gatārciṣamivānalam

बहुमान्य च तं वीरं वीक्षमाणं शनैरिव ।
उपयातौ महावीर्यौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ

bahumānya ca taṃ vīraṃ vīkṣamāṇaṃ śanairiva |
upayātau mahāvīryau bhrātarau rāmalakṣmaṇau

तं दृष्ट्वा राघवं वाली लक्ष्मणं च महाबलम् ।
अब्रवीत् परुषं वाक्यं प्रश्रितं धर्मसंहितम्

taṃ dṛṣṭvā rāghavaṃ vālī lakṣmaṇaṃ ca mahābalam |
abravīt paruṣaṃ vākyaṃ praśritaṃ dharmasaṃhitam

स भूमावल्पतेजोऽसुर्निहतो नष्टचेतनः ।
अर्थसंहितया वाचा गर्वितं रणगर्वितम्

sa bhūmāvalpatejo'surnihato naṣṭacetanaḥ |
arthasaṃhitayā vācā garvitaṃ raṇagarvitam

त्वं नराधिपतेः पुत्रः प्रथितः प्रियदर्शनः ।
पराङ्मुखवधं कृत्वा कोऽत्र प्राप्तस्त्वया गुणः ।
यदहं युद्धसंरब्धस्त्वत्कृते निधनं गतः

tvaṃ narādhipateḥ putraḥ prathitaḥ priyadarśanaḥ |
parāṅmukhavadhaṃ kṛtvā ko'tra prāptastvayā guṇaḥ |
yadahaṃ yuddhasaṃrabdhastvatkṛte nidhanaṃ gataḥ

कुलीनः सत्त्वसम्पन्नस्तेजस्वी चरितव्रतः ।
रामः करुणवेदी च प्रजानां च हिते रतः

kulīnaḥ sattvasampannastejasvī caritavrataḥ |
rāmaḥ karuṇavedī ca prajānāṃ ca hite rataḥ

सानुक्रोशो महोत्साहः समयज्ञो दृढव्रतः ।
इत्येतत् सर्वभूतानि कथयन्ति यशो भुवि

sānukrośo mahotsāhaḥ samayajño dṛḍhavrataḥ |
ityetat sarvabhūtāni kathayanti yaśo bhuvi

दमः शमः क्षमा धर्मो धृतिः सत्यं पराक्रमः ।
पार्थिवानां गुणा राजन् दण्डश्चाप्यपकारिषु

damaḥ śamaḥ kṣamā dharmo dhṛtiḥ satyaṃ parākramaḥ |
pārthivānāṃ guṇā rājan daṇḍaścāpyapakāriṣu

तान् गुणान् सम्प्रधार्याहमग्र्यं चाभिजनं तव ।
तारया प्रतिषिद्धः सन् सुग्रीवेण समागतः

tān guṇān sampradhāryāhamagryaṃ cābhijanaṃ tava |
tārayā pratiṣiddhaḥ san sugrīveṇa samāgataḥ

न मामन्येन संरब्धं प्रमत्तं वेद्धुमर्हसि ।
इति मे बुद्धिरुत्पन्ना बभूवादर्शने तव

na māmanyena saṃrabdhaṃ pramattaṃ veddhumarhasi |
iti me buddhirutpannā babhūvādarśane tava

स त्वां विनिहतात्मानं धर्मध्वजमधार्मिकम् ।
जाने पापसमाचारं तृणैः कूपमिवावृतम्

sa tvāṃ vinihatātmānaṃ dharmadhvajamadhārmikam |
jāne pāpasamācāraṃ tṛṇaiḥ kūpamivāvṛtam

सतां वेषधरं पापं प्रच्छन्नमिव पावकम् ।
नाहं त्वामभिजानामि धर्मच्छद्माभिसंवृतम्

satāṃ veṣadharaṃ pāpaṃ pracchannamiva pāvakam |
nāhaṃ tvāmabhijānāmi dharmacchadmābhisaṃvṛtam

विषये वा पुरे वा ते यदा पापं करोम्यहम् ।
न च त्वामवजानेऽहं कस्मात् तं हंस्यकिल्बिषम्

viṣaye vā pure vā te yadā pāpaṃ karomyaham |
na ca tvāmavajāne'haṃ kasmāt taṃ haṃsyakilbiṣam

फलमूलाशनं नित्यं वानरं वनगोचरम् ।
मामिहाप्रतियुध्यन्तमन्येन च समागतम्

phalamūlāśanaṃ nityaṃ vānaraṃ vanagocaram |
māmihāpratiyudhyantamanyena ca samāgatam

त्वं नराधिपतेः पुत्रः प्रतीतः प्रियदर्शनः ।
लिङ्गमप्यस्ति ते राजन् दृश्यते धर्मसंहितम्

tvaṃ narādhipateḥ putraḥ pratītaḥ priyadarśanaḥ |
liṅgamapyasti te rājan dṛśyate dharmasaṃhitam

कः क्षत्रियकुले जातः श्रुतवान् नष्टसंशयः ।
धर्मलिङ्गप्रतिच्छन्नः क्रूरं कर्म समाचरेत्

kaḥ kṣatriyakule jātaḥ śrutavān naṣṭasaṃśayaḥ |
dharmaliṅgapraticchannaḥ krūraṃ karma samācaret

त्वं राघवकुले जातो धर्मवानिति विश्रुतः ।
अभव्यो भव्यरूपेण किमर्थं परिधावसे

tvaṃ rāghavakule jāto dharmavāniti viśrutaḥ |
abhavyo bhavyarūpeṇa kimarthaṃ paridhāvase

साम दानं क्षमा धर्मः सत्यं धृतिपराक्रमौ ।
पार्थिवानां गुणा राजन् दण्डश्चाप्यपकारिषु

sāma dānaṃ kṣamā dharmaḥ satyaṃ dhṛtiparākramau |
pārthivānāṃ guṇā rājan daṇḍaścāpyapakāriṣu

वयं वनचरा राम मृगा मूलफलाशिनः ।
एषा प्रकृतिरस्माकं पुरुषस्त्वं नरेश्वर

vayaṃ vanacarā rāma mṛgā mūlaphalāśinaḥ |
eṣā prakṛtirasmākaṃ puruṣastvaṃ nareśvara

भूमिर्हिरण्यं रूपं च विग्रहे कारणानि च ।
तत्र कस्ते वने लोभो मदीयेषु फलेषु वा

bhūmirhiraṇyaṃ rūpaṃ ca vigrahe kāraṇāni ca |
tatra kaste vane lobho madīyeṣu phaleṣu vā

नयश्च विनयश्चोभौ निग्रहानुग्रहावपि ।
राजवृत्तिरसंकीर्णा न नृपाः कामवृत्तयः

nayaśca vinayaścobhau nigrahānugrahāvapi |
rājavṛttirasaṃkīrṇā na nṛpāḥ kāmavṛttayaḥ

त्वं तु कामप्रधानश्च कोपनश्चानवस्थितः ।
राजवृत्तेषु संकीर्णः शरासनपरायणः

tvaṃ tu kāmapradhānaśca kopanaścānavasthitaḥ |
rājavṛtteṣu saṃkīrṇaḥ śarāsanaparāyaṇaḥ

न तेऽस्त्यपचितिर्धर्मे नार्थे बुद्धिरवस्थिता ।
इन्द्रियैः कामवृत्तः सन् कृष्यसे मनुजेश्वर

na te'styapacitirdharme nārthe buddhiravasthitā |
indriyaiḥ kāmavṛttaḥ san kṛṣyase manujeśvara

हत्वा बाणेन काकुत्स्थ मामिहानपराधिनम् ।
किं वक्ष्यसि सतां मध्ये कर्म कृत्वा जुगुप्सितम्

hatvā bāṇena kākutstha māmihānaparādhinam |
kiṃ vakṣyasi satāṃ madhye karma kṛtvā jugupsitam

राजहा ब्रह्महा गोघ्नश्चोरः प्राणिवधे रतः ।
नास्तिकः परिवेत्ता च सर्वे निरयगामिनः

rājahā brahmahā goghnaścoraḥ prāṇivadhe rataḥ |
nāstikaḥ parivettā ca sarve nirayagāminaḥ

सूचकश्च कदर्यश्च मित्रघ्नो गुरुतल्पगः ।
लोकं पापात्मनामेते गच्छन्ते नात्र संशयः

sūcakaśca kadaryaśca mitraghno gurutalpagaḥ |
lokaṃ pāpātmanāmete gacchante nātra saṃśayaḥ

अधार्यं चर्म मे सद्भी रोमाण्यस्थि च वर्जितम् ।
अभक्ष्याणि च मांसानि त्वद्विधैर्धर्मचारिभिः

adhāryaṃ carma me sadbhī romāṇyasthi ca varjitam |
abhakṣyāṇi ca māṃsāni tvadvidhairdharmacāribhiḥ

पञ्च पञ्चनखा भक्ष्या ब्रह्मक्षत्रेण राघव ।
शल्यकः श्वाविधो गोधा शशः कूर्मश्च पञ्चमः

pañca pañcanakhā bhakṣyā brahmakṣatreṇa rāghava |
śalyakaḥ śvāvidho godhā śaśaḥ kūrmaśca pañcamaḥ

चर्म चास्थि च मे राम न स्पृशन्ति मनीषिणः ।
अभक्ष्याणि च मांसानि सोऽहं पञ्चनखो हतः

carma cāsthi ca me rāma na spṛśanti manīṣiṇaḥ |
abhakṣyāṇi ca māṃsāni so'haṃ pañcanakho hataḥ

तारया वाक्यमुक्तोऽहं सत्यं सर्वज्ञया हितम् ।
तदतिक्रम्य मोहेन कालस्य वशमागतः

tārayā vākyamukto'haṃ satyaṃ sarvajñayā hitam |
tadatikramya mohena kālasya vaśamāgataḥ

त्वया नाथेन काकुत्स्थ न सनाथा वसुंधरा ।
प्रमदा शीलसम्पूर्णा पत्येव च विधर्मणा

tvayā nāthena kākutstha na sanāthā vasuṃdharā |
pramadā śīlasampūrṇā patyeva ca vidharmaṇā

शठो नैकृतिकः क्षुद्रो मिथ्याप्रश्रितमानसः ।
कथं दशरथेन त्वं जातः पापो महात्मना

śaṭho naikṛtikaḥ kṣudro mithyāpraśritamānasaḥ |
kathaṃ daśarathena tvaṃ jātaḥ pāpo mahātmanā

छिन्नचारित्र्यकक्ष्येण सतां धर्मातिवर्तिना ।
त्यक्तधर्माङ्कुशेनाहं निहतो रामहस्तिना

chinnacāritryakakṣyeṇa satāṃ dharmātivartinā |
tyaktadharmāṅkuśenāhaṃ nihato rāmahastinā

अशुभं चाप्ययुक्तं च सतां चैव विगर्हितम् ।
वक्ष्यसे चेदृशं कृत्वा सद्भिः सह समागतः

aśubhaṃ cāpyayuktaṃ ca satāṃ caiva vigarhitam |
vakṣyase cedṛśaṃ kṛtvā sadbhiḥ saha samāgataḥ

उदासीनेषु योऽस्मासु विक्रमोऽयं प्रकाशितः ।
अपकारिषु ते राम नैवं पश्यामि विक्रमम्

udāsīneṣu yo'smāsu vikramo'yaṃ prakāśitaḥ |
apakāriṣu te rāma naivaṃ paśyāmi vikramam

दृश्यमानस्तु युध्येथा मया युधि नृपात्मज ।
अद्य वैवस्वतं देवं पश्येस्त्वं निहतो मया

dṛśyamānastu yudhyethā mayā yudhi nṛpātmaja |
adya vaivasvataṃ devaṃ paśyestvaṃ nihato mayā

त्वयादृश्येन तु रणे निहतोऽहं दुरासदः ।
प्रसुप्तः पन्नगेनैव नरः पापवशं गतः

tvayādṛśyena tu raṇe nihato'haṃ durāsadaḥ |
prasuptaḥ pannagenaiva naraḥ pāpavaśaṃ gataḥ

सुग्रीवप्रियकामेन यदहं निहतस्त्वया ।
मामेव यदि पूर्वं त्वमेतदर्थमचोदयः ।
मैथिलीमहमेकाह्ना तव चानीतवान् भवेः

sugrīvapriyakāmena yadahaṃ nihatastvayā |
māmeva yadi pūrvaṃ tvametadarthamacodayaḥ |
maithilīmahamekāhnā tava cānītavān bhaveḥ

राक्षसं च दुरात्मानं तव भार्यापहारिणम् ।
कण्ठे बद्ध्वा प्रदद्यां तेऽनिहतं रावणं रणे

rākṣasaṃ ca durātmānaṃ tava bhāryāpahāriṇam |
kaṇṭhe baddhvā pradadyāṃ te'nihataṃ rāvaṇaṃ raṇe

न्यस्तां सागरतोये वा पाताले वापि मैथिलीम् ।
आनयेयं तवादेशाच्छ्वेतामश्वतरीमिव

nyastāṃ sāgaratoye vā pātāle vāpi maithilīm |
ānayeyaṃ tavādeśācchvetāmaśvatarīmiva

युक्तं यत्प्राप्नुयाद् राज्यं सुग्रीवः स्वर्गते मयि ।
अयुक्तं यदधर्मेण त्वयाहं निहतो रणे

yuktaṃ yatprāpnuyād rājyaṃ sugrīvaḥ svargate mayi |
ayuktaṃ yadadharmeṇa tvayāhaṃ nihato raṇe

काममेवंविधो लोकः कालेन विनियुज्यते ।
क्षमं चेद्भवता प्राप्तमुत्तरं साधु चिन्त्यताम्

kāmamevaṃvidho lokaḥ kālena viniyujyate |
kṣamaṃ cedbhavatā prāptamuttaraṃ sādhu cintyatām

इत्येवमुक्त्वा परिशुष्कवक्त्रः
शराभिघाताद् व्यथितो महात्मा ।
समीक्ष्य रामं रविसंनिकाशं
तूष्णीं बभौ वानरराजसूनुः

ityevamuktvā pariśuṣkavaktraḥ
śarābhighātād vyathito mahātmā |
samīkṣya rāmaṃ ravisaṃnikāśaṃ
tūṣṇīṃ babhau vānararājasūnuḥ