सर्ग 10: सुग्रीव का निष्कासन और राम का वचन

ततः क्रोधसमाविष्टं संरब्धं तमुपागतम् ।
अहं प्रसादयांचक्रे भ्रातरं हितकाम्यया

tataḥ krodhasamāviṣṭaṃ saṃrabdhaṃ tamupāgatam |
ahaṃ prasādayāṃcakre bhrātaraṃ hitakāmyayā

दिष्ट्यासि कुशली प्राप्तो निहतश्च त्वया रिपुः ।
अनाथस्य हि मे नाथस्त्वमेकोऽनाथनन्दन

diṣṭyāsi kuśalī prāpto nihataśca tvayā ripuḥ |
anāthasya hi me nāthastvameko'nāthanandana

इदं बहुशलाकं ते पूर्णचन्द्रमिवोदितम् ।
छत्रं सवालव्यजनं प्रतीच्छस्व मया धृतम्

idaṃ bahuśalākaṃ te pūrṇacandramivoditam |
chatraṃ savālavyajanaṃ pratīcchasva mayā dhṛtam

आर्तस्तत्र बिलद्वारि स्थितः संवत्सरं नृप ।
दृष्ट्वा च शोणितं द्वारि बिलाच्चापि समुत्थितम्

ārtastatra biladvāri sthitaḥ saṃvatsaraṃ nṛpa |
dṛṣṭvā ca śoṇitaṃ dvāri bilāccāpi samutthitam

शोकसंविग्नहृदयो भृशं व्याकुलितेन्द्रियः ।
अपिधाय बिलद्वारं शैलशृङ्गेण तत् तदा

śokasaṃvignahṛdayo bhṛśaṃ vyākulitendriyaḥ |
apidhāya biladvāraṃ śailaśṛṅgeṇa tat tadā

तस्माद् देशादपाक्रम्य किष्किन्धां प्राविशं पुनः ।
विषादात्त्विह मां दृष्ट्वा पौरैर्मन्त्रिभिरेव च

tasmād deśādapākramya kiṣkindhāṃ prāviśaṃ punaḥ |
viṣādāttviha māṃ dṛṣṭvā paurairmantribhireva ca

अभिषिक्तो न कामेन तन्मे क्षन्तुं त्वमर्हसि ।
त्वमेव राजा मानार्हः सदा चाहं यथा पुरा

abhiṣikto na kāmena tanme kṣantuṃ tvamarhasi |
tvameva rājā mānārhaḥ sadā cāhaṃ yathā purā

राजभावे नियोगोऽयं मम त्वद्विरहात् कृतः ।
सामात्यपौरनगरं स्थितं निहतकण्टकम्

rājabhāve niyogo'yaṃ mama tvadvirahāt kṛtaḥ |
sāmātyapauranagaraṃ sthitaṃ nihatakaṇṭakam

न्यासभूतमिदं राज्यं तव निर्यातयाम्यहम् ।
मा च रोषं कृथाः सौम्य मम शत्रुनिषूदन

nyāsabhūtamidaṃ rājyaṃ tava niryātayāmyaham |
mā ca roṣaṃ kṛthāḥ saumya mama śatruniṣūdana

याचे त्वां शिरसा राजन् मया बद्धोऽयमञ्जलिः ।
बलादस्मिन् समागम्य मन्त्रिभिः पुरवासिभिः

yāce tvāṃ śirasā rājan mayā baddho'yamañjaliḥ |
balādasmin samāgamya mantribhiḥ puravāsibhiḥ

राजभावे नियुक्तोऽहं शून्यदेशजिगीषया ।
स्निग्धमेवं ब्रुवाणं मां स विनिर्भर्त्स्य वानरः

rājabhāve niyukto'haṃ śūnyadeśajigīṣayā |
snigdhamevaṃ bruvāṇaṃ māṃ sa vinirbhartsya vānaraḥ

धिक्त्वामिति च मामुक्त्वा बहु तत्तदुवाच ह ।
प्रकृतीश्च समानीय मन्त्रिणश्चैव सम्मतान्

dhiktvāmiti ca māmuktvā bahu tattaduvāca ha |
prakṛtīśca samānīya mantriṇaścaiva sammatān

मामाह सुहृदां मध्ये वाक्यं परमगर्हितम् ।
विदितं वो मया रात्रौ मायावी स महासुरः

māmāha suhṛdāṃ madhye vākyaṃ paramagarhitam |
viditaṃ vo mayā rātrau māyāvī sa mahāsuraḥ

मां समाह्वयत क्रुद्धो युद्धाकांक्षी तदा पुरा ।
तस्य तद् भाषितं श्रुत्वा निःसृतोऽहं नृपालयात्

māṃ samāhvayata kruddho yuddhākāṃkṣī tadā purā |
tasya tad bhāṣitaṃ śrutvā niḥsṛto'haṃ nṛpālayāt

अनुयातश्च मां तूर्णमयं भ्राता सुदारुणः ।
स तु दृष्ट्वैव मां रात्रौ सद्वितीयं महाबलः

anuyātaśca māṃ tūrṇamayaṃ bhrātā sudāruṇaḥ |
sa tu dṛṣṭvaiva māṃ rātrau sadvitīyaṃ mahābalaḥ

प्राद्रवद् भयसंत्रस्तो वीक्ष्यावां समुपागतौ ।
अभिद्रुतस्तु वेगेन विवेश स महाबिलम्

prādravad bhayasaṃtrasto vīkṣyāvāṃ samupāgatau |
abhidrutastu vegena viveśa sa mahābilam

तं प्रविष्टं विदित्वा तु सुघोरं सुमहद्बिलम् ।
अयमुक्तोऽथ मे भ्राता मया तु क्रूरदर्शनः

taṃ praviṣṭaṃ viditvā tu sughoraṃ sumahadbilam |
ayamukto'tha me bhrātā mayā tu krūradarśanaḥ

अहत्वा नास्ति मे शक्तिः प्रतिगन्तुमितः पुरीम् ।
बिलद्वारि प्रतीक्ष त्वं यावदेनं निहन्म्यहम्

ahatvā nāsti me śaktiḥ pratigantumitaḥ purīm |
biladvāri pratīkṣa tvaṃ yāvadenaṃ nihanmyaham

स्थितोऽयमिति मत्वाहं प्रविष्टस्तु दुरासदम् ।
तं मे मार्गयतस्तत्र गतः संवत्सरस्तदा

sthito'yamiti matvāhaṃ praviṣṭastu durāsadam |
taṃ me mārgayatastatra gataḥ saṃvatsarastadā

स तु दृष्टो मया शत्रुरनिर्वेदाद् भयावहः ।
निहतश्च मया सद्यः स सर्वैः सह बन्धुभिः

sa tu dṛṣṭo mayā śatruranirvedād bhayāvahaḥ |
nihataśca mayā sadyaḥ sa sarvaiḥ saha bandhubhiḥ

तस्यास्यात्तु प्रवृत्तेन रुधिरौघेण तद्बिलम् ।
पूर्णमासीद् दुराक्रामं स्तनतस्तस्य भूतले

tasyāsyāttu pravṛttena rudhiraugheṇa tadbilam |
pūrṇamāsīd durākrāmaṃ stanatastasya bhūtale

सूदयित्वा तु तं शत्रुं विक्रान्तं तमहं सुखम् ।
निष्क्रामं नैव पश्यामि बिलस्य पिहितं मुखम्

sūdayitvā tu taṃ śatruṃ vikrāntaṃ tamahaṃ sukham |
niṣkrāmaṃ naiva paśyāmi bilasya pihitaṃ mukham

विक्रोशमानस्य तु मे सुग्रीवेति पुनः पुनः ।
यतः प्रतिवचो नास्ति ततोऽहं भृशदुःखितः

vikrośamānasya tu me sugrīveti punaḥ punaḥ |
yataḥ prativaco nāsti tato'haṃ bhṛśaduḥkhitaḥ

पादप्रहारैस्तु मया बहुभिः परिपातितम् ।
ततोऽहं तेन निष्क्रम्य पथा पुरमुपागतः

pādaprahāraistu mayā bahubhiḥ paripātitam |
tato'haṃ tena niṣkramya pathā puramupāgataḥ

तत्रानेनास्मि संरुद्धो राज्यं मृगयताऽऽत्मनः ।
सुग्रीवेण नृशंसेन विस्मृत्य भ्रातृसौहृदम्

tatrānenāsmi saṃruddho rājyaṃ mṛgayatā''tmanaḥ |
sugrīveṇa nṛśaṃsena vismṛtya bhrātṛsauhṛdam

एवमुक्त्वा तु मां तत्र वस्त्रेणैकेन वानरः ।
तदा निर्वासयामास वाली विगतसाध्वसः

evamuktvā tu māṃ tatra vastreṇaikena vānaraḥ |
tadā nirvāsayāmāsa vālī vigatasādhvasaḥ

तेनाहमपविद्धश्च हृतदारश्च राघव ।
तद्भयाच्च महीं सर्वां क्रान्तवान् सवनार्णवाम्

tenāhamapaviddhaśca hṛtadāraśca rāghava |
tadbhayācca mahīṃ sarvāṃ krāntavān savanārṇavām

ऋष्यमूकं गिरिवरं भार्याहरणदुःखितः ।
प्रविष्टोऽस्मि दुराधर्षं वालिनः कारणान्तरे

ṛṣyamūkaṃ girivaraṃ bhāryāharaṇaduḥkhitaḥ |
praviṣṭo'smi durādharṣaṃ vālinaḥ kāraṇāntare

एतत्ते सर्वमाख्यातं वैरानुकथनं महत् ।
अनागसा मया प्राप्तं व्यसनं पश्य राघव

etatte sarvamākhyātaṃ vairānukathanaṃ mahat |
anāgasā mayā prāptaṃ vyasanaṃ paśya rāghava

वालिनश्च भयात् तस्य सर्वलोकभयापह ।
कर्तुमर्हसि मे वीर प्रसादं तस्य निग्रहात्

vālinaśca bhayāt tasya sarvalokabhayāpaha |
kartumarhasi me vīra prasādaṃ tasya nigrahāt

एवमुक्तः स तेजस्वी धर्मज्ञो धर्मसंहितम् ।
वचनं वक्तुमारेभे सुग्रीवं प्रहसन्निव

evamuktaḥ sa tejasvī dharmajño dharmasaṃhitam |
vacanaṃ vaktumārebhe sugrīvaṃ prahasanniva

अमोघाः सूर्यसंकाशा निशिता मे शरा इमे ।
तस्मिन् वालिनि दुर्वृत्ते पतिष्यन्ति रुषान्विताः

amoghāḥ sūryasaṃkāśā niśitā me śarā ime |
tasmin vālini durvṛtte patiṣyanti ruṣānvitāḥ

यावत् तं नहि पश्येयं तव भार्यापहारिणम् ।
तावत् स जीवेत् पापात्मा वाली चारित्रदूषकः

yāvat taṃ nahi paśyeyaṃ tava bhāryāpahāriṇam |
tāvat sa jīvet pāpātmā vālī cāritradūṣakaḥ

आत्मानुमानात् पश्यामि मग्नस्त्वं शोकसागरे ।
त्वामहं तारयिष्यामि बाढं प्राप्स्यसि पुष्कलम्

ātmānumānāt paśyāmi magnastvaṃ śokasāgare |
tvāmahaṃ tārayiṣyāmi bāḍhaṃ prāpsyasi puṣkalam

तस्य तद् वचनं श्रुत्वा हर्षपौरुषवर्धनम् ।
सुग्रीवः परमप्रीतः सुमहद्वाक्यमब्रवीत्

tasya tad vacanaṃ śrutvā harṣapauruṣavardhanam |
sugrīvaḥ paramaprītaḥ sumahadvākyamabravīt