सर्ग 11: वाली का बल, दुन्दुभि और साल वृक्षों की परीक्षा

रामस्य वचनं श्रुत्वा हर्षपौरुषवर्धनम् ।
सुग्रीवः पूजयांचक्रे राघवं प्रशशंस च

rāmasya vacanaṃ śrutvā harṣapauruṣavardhanam |
sugrīvaḥ pūjayāṃcakre rāghavaṃ praśaśaṃsa ca

असंशयं प्रज्वलितैस्तीक्ष्णैर्मर्मातिगैः शरैः ।
त्वं दहेः कुपितो लोकान् युगान्त इव भास्करः

asaṃśayaṃ prajvalitaistīkṣṇairmarmātigaiḥ śaraiḥ |
tvaṃ daheḥ kupito lokān yugānta iva bhāskaraḥ

वालिनः पौरुषं यत्तद् यच्च वीर्यं धृतिश्च या ।
तन्ममैकमनाः श्रुत्वा विधत्स्व यदनन्तरम्

vālinaḥ pauruṣaṃ yattad yacca vīryaṃ dhṛtiśca yā |
tanmamaikamanāḥ śrutvā vidhatsva yadanantaram

समुद्रात् पश्चिमात् पूर्वं दक्षिणादपि चोत्तरम् ।
क्रामत्यनुदिते सूर्ये वाली व्यपगतक्लमः

samudrāt paścimāt pūrvaṃ dakṣiṇādapi cottaram |
krāmatyanudite sūrye vālī vyapagataklamaḥ

अग्राण्यारुह्य शैलानां शिखराणि महान्त्यपि ।
ऊर्ध्वमुत्पात्य तरसा प्रतिगृह्णाति वीर्यवान्

agrāṇyāruhya śailānāṃ śikharāṇi mahāntyapi |
ūrdhvamutpātya tarasā pratigṛhṇāti vīryavān

बहवः सारवन्तश्च वनेषु विविधा द्रुमाः ।
वालिना तरसा भग्ना बलं प्रथयताऽऽत्मनः

bahavaḥ sāravantaśca vaneṣu vividhā drumāḥ |
vālinā tarasā bhagnā balaṃ prathayatā''tmanaḥ

महिषो दुन्दुभिर्नाम कैलासशिखरप्रभः ।
बलं नागसहस्रस्य धारयामास वीर्यवान्

mahiṣo dundubhirnāma kailāsaśikharaprabhaḥ |
balaṃ nāgasahasrasya dhārayāmāsa vīryavān

स वीर्योत्सेकदुष्टात्मा वरदानेन मोहितः ।
जगाम स महाकायः समुद्रं सरितां पतिम्

sa vīryotsekaduṣṭātmā varadānena mohitaḥ |
jagāma sa mahākāyaḥ samudraṃ saritāṃ patim

ऊर्मिमन्तमतिक्रम्य सागरं रत्नसंचयम् ।
मम युद्धं प्रयच्छेति तमुवाच महार्णवम्

ūrmimantamatikramya sāgaraṃ ratnasaṃcayam |
mama yuddhaṃ prayaccheti tamuvāca mahārṇavam

ततः समुद्रो धर्मात्मा समुत्थाय महाबलः ।
अब्रवीद् वचनं राजन्नसुरं कालचोदितम्

tataḥ samudro dharmātmā samutthāya mahābalaḥ |
abravīd vacanaṃ rājannasuraṃ kālacoditam

समर्थो नास्मि ते दातुं युद्धं युद्धविशारद ।
श्रूयतां त्वभिधास्यामि यस्ते युद्धं प्रदास्यति

samartho nāsmi te dātuṃ yuddhaṃ yuddhaviśārada |
śrūyatāṃ tvabhidhāsyāmi yaste yuddhaṃ pradāsyati

शैलराजो महारण्ये तपस्विशरणं परम् ।
शंकरश्वशुरो नाम्ना हिमवानिति विश्रुतः

śailarājo mahāraṇye tapasviśaraṇaṃ param |
śaṃkaraśvaśuro nāmnā himavāniti viśrutaḥ

महाप्रस्रवणोपेतो बहुकन्दरनिर्झरः ।
स समर्थस्तव प्रीतिमतुलां कर्तुमर्हति

mahāprasravaṇopeto bahukandaranirjharaḥ |
sa samarthastava prītimatulāṃ kartumarhati

तं भीतमिति विज्ञाय समुद्रमसुरोत्तमः ।
हिमवद्वनमागम्य शरश्चापादिव च्युतः

taṃ bhītamiti vijñāya samudramasurottamaḥ |
himavadvanamāgamya śaraścāpādiva cyutaḥ

ततस्तस्य गिरेः श्वेता गजेन्द्रप्रतिमाः शिलाः ।
चिक्षेप बहुधा भूमौ दुन्दुभिर्विननाद च

tatastasya gireḥ śvetā gajendrapratimāḥ śilāḥ |
cikṣepa bahudhā bhūmau dundubhirvinanāda ca

ततः श्वेताम्बुदाकारः सौम्यः प्रीतिकराकृतिः ।
हिमवानब्रवीद् वाक्यं स्व एव शिखरे स्थितः

tataḥ śvetāmbudākāraḥ saumyaḥ prītikarākṛtiḥ |
himavānabravīd vākyaṃ sva eva śikhare sthitaḥ

क्लेष्टुमर्हसि मां न त्वं दुन्दुभे धर्मवत्सल ।
रणकर्मस्वकुशलस्तपस्विशरणो ह्यहम्

kleṣṭumarhasi māṃ na tvaṃ dundubhe dharmavatsala |
raṇakarmasvakuśalastapasviśaraṇo hyaham

तस्य तद् वचनं श्रुत्वा गिरिराजस्य धीमतः ।
उवाच दुन्दुभिर्वाक्यं क्रोधात् संरक्तलोचनः

tasya tad vacanaṃ śrutvā girirājasya dhīmataḥ |
uvāca dundubhirvākyaṃ krodhāt saṃraktalocanaḥ

यदि युद्धेऽसमर्थस्त्वं मद्भयाद् वा निरुद्यमः ।
तमाचक्ष्व प्रदद्यान्मे यो हि युद्धं युयुत्सतः

yadi yuddhe'samarthastvaṃ madbhayād vā nirudyamaḥ |
tamācakṣva pradadyānme yo hi yuddhaṃ yuyutsataḥ

हिमवानब्रवीद् वाक्यं श्रुत्वा वाक्यविशारदः ।
अनुक्तपूर्वं धर्मात्मा क्रोधात् तमसुरोत्तमम्

himavānabravīd vākyaṃ śrutvā vākyaviśāradaḥ |
anuktapūrvaṃ dharmātmā krodhāt tamasurottamam

वाली नाम महाप्राज्ञ शक्रपुत्रः प्रतापवान् ।
अध्यास्ते वानरः श्रीमान् किष्किन्धामतुलप्रभाम्

vālī nāma mahāprājña śakraputraḥ pratāpavān |
adhyāste vānaraḥ śrīmān kiṣkindhāmatulaprabhām

स समर्थो महाप्राज्ञस्तव युद्धविशारदः ।
द्वन्द्वयुद्धं स दातुं ते नमुचेरिव वासवः

sa samartho mahāprājñastava yuddhaviśāradaḥ |
dvandvayuddhaṃ sa dātuṃ te namuceriva vāsavaḥ

तं शीघ्रमभिगच्छ त्वं यदि युद्धमिहेच्छसि ।
स हि दुर्मर्षणो नित्यं शूरः समरकर्मणि

taṃ śīghramabhigaccha tvaṃ yadi yuddhamihecchasi |
sa hi durmarṣaṇo nityaṃ śūraḥ samarakarmaṇi

श्रुत्वा हिमवतो वाक्यं कोपाविष्टः स दुन्दुभिः ।
जगाम तां पुरीं तस्य किष्किन्धां वालिनस्तदा

śrutvā himavato vākyaṃ kopāviṣṭaḥ sa dundubhiḥ |
jagāma tāṃ purīṃ tasya kiṣkindhāṃ vālinastadā

धारयन् माहिषं रूपं तीक्ष्णशृङ्गो भयावहः ।
प्रावृषीव महामेघस्तोयपूर्णो नभस्तले

dhārayan māhiṣaṃ rūpaṃ tīkṣṇaśṛṅgo bhayāvahaḥ |
prāvṛṣīva mahāmeghastoyapūrṇo nabhastale

ततस्तु द्वारमागम्य किष्किन्धाया महाबलः ।
ननर्द कम्पयन् भूमिं दुन्दुभिर्दुन्दुभिर्यथा

tatastu dvāramāgamya kiṣkindhāyā mahābalaḥ |
nanarda kampayan bhūmiṃ dundubhirdundubhiryathā

समीपजान् द्रुमान् भञ्जन् वसुधां दारयन् खुरैः ।
विषाणेनोल्लिखन् दर्पात् तद्द्वारं द्विरदो यथा

samīpajān drumān bhañjan vasudhāṃ dārayan khuraiḥ |
viṣāṇenollikhan darpāt taddvāraṃ dvirado yathā

अन्तःपुरगतो वाली श्रुत्वा शब्दममर्षणः ।
निष्पपात सह स्त्रीभिस्ताराभिरिव चन्द्रमा

antaḥpuragato vālī śrutvā śabdamamarṣaṇaḥ |
niṣpapāta saha strībhistārābhiriva candramā

मितं व्यक्ताक्षरपदं तमुवाच स दुन्दुभिम् ।
हरीणामीश्वरो वाली सर्वेषां वनचारिणाम्

mitaṃ vyaktākṣarapadaṃ tamuvāca sa dundubhim |
harīṇāmīśvaro vālī sarveṣāṃ vanacāriṇām

किमर्थं नगरद्वारमिदं रुद्ध्वा विनर्दसे ।
दुन्दुभे विदितो मेऽसि रक्ष प्राणान् महाबल

kimarthaṃ nagaradvāramidaṃ ruddhvā vinardase |
dundubhe vidito me'si rakṣa prāṇān mahābala

तस्य तद् वचनं श्रुत्वा वानरेन्द्रस्य धीमतः ।
उवाच दुन्दुभिर्वाक्यं क्रोधात् संरक्तलोचनः

tasya tad vacanaṃ śrutvā vānarendrasya dhīmataḥ |
uvāca dundubhirvākyaṃ krodhāt saṃraktalocanaḥ

न त्वं स्त्रीसंनिधौ वीर वचनं वक्तुमर्हसि ।
मम युद्धं प्रयच्छाद्य ततो ज्ञास्यामि ते बलम्

na tvaṃ strīsaṃnidhau vīra vacanaṃ vaktumarhasi |
mama yuddhaṃ prayacchādya tato jñāsyāmi te balam

अथवा धारयिष्यामि क्रोधमद्य निशामिमाम् ।
गृह्यतामुदयः स्वैरं कामभोगेषु वानर

athavā dhārayiṣyāmi krodhamadya niśāmimām |
gṛhyatāmudayaḥ svairaṃ kāmabhogeṣu vānara

दीयतां सम्प्रदानं च परिष्वज्य च वानरान् ।
सर्वशाखामृगेन्द्रस्त्वं संसादय सुहृज्जनम्

dīyatāṃ sampradānaṃ ca pariṣvajya ca vānarān |
sarvaśākhāmṛgendrastvaṃ saṃsādaya suhṛjjanam

सुदृष्टां कुरु किष्किन्धां कुरुष्वात्मसमं पुरे ।
क्रीडस्व च समं स्त्रीभिरहं ते दर्पशासनः

sudṛṣṭāṃ kuru kiṣkindhāṃ kuruṣvātmasamaṃ pure |
krīḍasva ca samaṃ strībhirahaṃ te darpaśāsanaḥ

यो हि मत्तं प्रमत्तं वा भग्नं वा रहितं कृशम् ।
हन्यात् स भ्रूणहा लोके त्वद्विधं मदमोहितम्

yo hi mattaṃ pramattaṃ vā bhagnaṃ vā rahitaṃ kṛśam |
hanyāt sa bhrūṇahā loke tvadvidhaṃ madamohitam

स प्रहस्याब्रवीन्मन्दं क्रोधात् तमसुरेश्वरम् ।
विसृज्य ताः स्त्रियः सर्वास्ताराप्रभृतिकास्तदा

sa prahasyābravīnmandaṃ krodhāt tamasureśvaram |
visṛjya tāḥ striyaḥ sarvāstārāprabhṛtikāstadā

मत्तोऽयमिति मा मंस्था यद्यभीतोऽसि संयुगे ।
मदोऽयं सम्प्रहारेऽस्मिन् वीरपानं समर्थ्यताम्

matto'yamiti mā maṃsthā yadyabhīto'si saṃyuge |
mado'yaṃ samprahāre'smin vīrapānaṃ samarthyatām

तमेवमुक्त्वा संक्रुद्धो मालामुत्क्षिप्य काञ्चनीम् ।
पित्रा दत्तां महेन्द्रेण युद्धाय व्यवतिष्ठत

tamevamuktvā saṃkruddho mālāmutkṣipya kāñcanīm |
pitrā dattāṃ mahendreṇa yuddhāya vyavatiṣṭhata

विषाणयोर्गृहीत्वा तं दुन्दुभिं गिरिसंनिभम् ।
आविध्यत तथा वाली विनदन् कपिकुञ्जरः

viṣāṇayorgṛhītvā taṃ dundubhiṃ girisaṃnibham |
āvidhyata tathā vālī vinadan kapikuñjaraḥ

बलाद् व्यापादयांचक्रे ननर्द च महास्वनम् ।
श्रोत्राभ्यामथ रक्तं तु तस्य सुस्राव पात्यतः

balād vyāpādayāṃcakre nanarda ca mahāsvanam |
śrotrābhyāmatha raktaṃ tu tasya susrāva pātyataḥ

तयोस्तु क्रोधसंरम्भात् परस्परजयैषिणोः ।
युद्धं समभवद् घोरं दुन्दुभेर्वालिनस्तथा

tayostu krodhasaṃrambhāt parasparajayaiṣiṇoḥ |
yuddhaṃ samabhavad ghoraṃ dundubhervālinastathā

अयुध्यत तदा वाली शक्रतुल्यपराक्रमः ।
मुष्टिभिर्जानुभिः पद्भिः शिलाभिः पादपैस्तथा

ayudhyata tadā vālī śakratulyaparākramaḥ |
muṣṭibhirjānubhiḥ padbhiḥ śilābhiḥ pādapaistathā

परस्परं घ्नतोस्तत्र वानरासुरयोस्तदा ।
आसीद्धीनोऽसुरो युद्धे शक्रसूनुर्व्यवर्धत

parasparaṃ ghnatostatra vānarāsurayostadā |
āsīddhīno'suro yuddhe śakrasūnurvyavardhata

तं तु दुन्दुभिमुद्यम्य धरण्यामभ्यपातयत् ।
युद्धे प्राणहरे तस्मिन्निष्पिष्टो दुन्दुभिस्तदा

taṃ tu dundubhimudyamya dharaṇyāmabhyapātayat |
yuddhe prāṇahare tasminniṣpiṣṭo dundubhistadā

स्रोतोभ्यो बहु रक्तं तु तस्य सुस्राव पात्यतः ।
पपात च महाबाहुः क्षितौ पञ्चत्वमागतः

srotobhyo bahu raktaṃ tu tasya susrāva pātyataḥ |
papāta ca mahābāhuḥ kṣitau pañcatvamāgataḥ

तं तोलयित्वा बाहुभ्यां गतसत्त्वमचेतनम् ।
चिक्षेप वेगवान् वाली वेगेनैकेन योजनम्

taṃ tolayitvā bāhubhyāṃ gatasattvamacetanam |
cikṣepa vegavān vālī vegenaikena yojanam

तस्य वेगप्रविद्धस्य वक्त्रात् क्षतजबिन्दवः ।
प्रपेतुर्मारुतोत्क्षिप्ता मतङ्गस्याश्रमं प्रति

tasya vegapraviddhasya vaktrāt kṣatajabindavaḥ |
prapeturmārutotkṣiptā mataṅgasyāśramaṃ prati

तान् दृष्ट्वा पतितांस्तत्र मुनिः शोणितविप्रुषः ।
क्रुद्धस्तस्य महाभाग चिन्तयामास को न्वयम्

tān dṛṣṭvā patitāṃstatra muniḥ śoṇitavipruṣaḥ |
kruddhastasya mahābhāga cintayāmāsa ko nvayam

येनाहं सहसा स्पृष्टः शोणितेन दुरात्मना ।
कोऽयं दुरात्मा दुर्बुद्धिरकृतात्मा च बालिशः

yenāhaṃ sahasā spṛṣṭaḥ śoṇitena durātmanā |
ko'yaṃ durātmā durbuddhirakṛtātmā ca bāliśaḥ

इत्युक्त्वा स विनिष्क्रम्य ददृशे मुनिसत्तमः ।
महिषं पर्वताकारं गतासुं पतितं भुवि

ityuktvā sa viniṣkramya dadṛśe munisattamaḥ |
mahiṣaṃ parvatākāraṃ gatāsuṃ patitaṃ bhuvi

स तु विज्ञाय तपसा वानरेण कृतं हि तत् ।
उत्ससर्ज महाशापं क्षेप्तारं वानरं प्रति

sa tu vijñāya tapasā vānareṇa kṛtaṃ hi tat |
utsasarja mahāśāpaṃ kṣeptāraṃ vānaraṃ prati

इह तेनाप्रवेष्टव्यं प्रविष्टस्य वधो भवेत् ।
वनं मत्संश्रयं येन दूषितं रुधिरस्रवैः

iha tenāpraveṣṭavyaṃ praviṣṭasya vadho bhavet |
vanaṃ matsaṃśrayaṃ yena dūṣitaṃ rudhirasravaiḥ

क्षिपता पादपाश्चेमे सम्भग्नाश्चासुरीं तनुम् ।
समन्तादाश्रमं पूर्णं योजनं मामकं यदि

kṣipatā pādapāśceme sambhagnāścāsurīṃ tanum |
samantādāśramaṃ pūrṇaṃ yojanaṃ māmakaṃ yadi

आगमिष्यति दुर्बुद्धिर्व्यक्तं स न भविष्यति ।
ये चास्य सचिवाः केचित् संश्रिता मामकं वनम्

āgamiṣyati durbuddhirvyaktaṃ sa na bhaviṣyati |
ye cāsya sacivāḥ kecit saṃśritā māmakaṃ vanam

न च तैरिह वस्तव्यं श्रुत्वा यान्तु यथासुखम् ।
तेऽपि वा यदि तिष्ठन्ति शपिष्ये तानपि ध्रुवम्

na ca tairiha vastavyaṃ śrutvā yāntu yathāsukham |
te'pi vā yadi tiṣṭhanti śapiṣye tānapi dhruvam

वनेऽस्मिन् मामके नित्यं पुत्रवत् परिरक्षिते ।
पत्राङ्कुरविनाशाय फलमूलाभवाय च

vane'smin māmake nityaṃ putravat parirakṣite |
patrāṅkuravināśāya phalamūlābhavāya ca

दिवसश्चाद्य मर्यादा यं द्रष्टा श्वोऽस्मि वानरम् ।
बहुवर्षसहस्राणि स वै शैलो भविष्यति

divasaścādya maryādā yaṃ draṣṭā śvo'smi vānaram |
bahuvarṣasahasrāṇi sa vai śailo bhaviṣyati

ततस्ते वानराः श्रुत्वा गिरं मुनिसमीरिताम् ।
निश्चक्रमुर्वनात् तस्मात् तान् दृष्ट्वा वालिरब्रवीत्

tataste vānarāḥ śrutvā giraṃ munisamīritām |
niścakramurvanāt tasmāt tān dṛṣṭvā vālirabravīt

किं भवन्तः समस्ताश्च मतङ्गवनवासिनः ।
मत्समीपमनुप्राप्ता अपि स्वस्ति वनौकसाम्

kiṃ bhavantaḥ samastāśca mataṅgavanavāsinaḥ |
matsamīpamanuprāptā api svasti vanaukasām

ततस्ते कारणं सर्वं तथा शापं च वालिनः ।
शशंसुर्वानराः सर्वे वालिने हेममालिने

tataste kāraṇaṃ sarvaṃ tathā śāpaṃ ca vālinaḥ |
śaśaṃsurvānarāḥ sarve vāline hemamāline

एतच्छ्रुत्वा तदा वाली वचनं वानरेरितम् ।
स महर्षिं समासाद्य याचते स्म कृताञ्जलिः

etacchrutvā tadā vālī vacanaṃ vānareritam |
sa maharṣiṃ samāsādya yācate sma kṛtāñjaliḥ

महर्षिस्तमनादृत्य प्रविवेशाश्रमं प्रति ।
शापधारणभीतस्तु वाली विह्वलतां गतः

maharṣistamanādṛtya praviveśāśramaṃ prati |
śāpadhāraṇabhītastu vālī vihvalatāṃ gataḥ

ततः शापभयाद् भीतो ऋष्यमूकं महागिरिम् ।
प्रवेष्टुं नेच्छति हरिर्द्रष्टुं वापि नरेश्वर

tataḥ śāpabhayād bhīto ṛṣyamūkaṃ mahāgirim |
praveṣṭuṃ necchati harirdraṣṭuṃ vāpi nareśvara

तस्याप्रवेशं ज्ञात्वाहमिदं राम महावनम् ।
विचरामि सहामात्यो विषादेन विवर्जितः

tasyāpraveśaṃ jñātvāhamidaṃ rāma mahāvanam |
vicarāmi sahāmātyo viṣādena vivarjitaḥ

एषोऽस्थिनिचयस्तस्य दुन्दुभेः सम्प्रकाशते ।
वीर्योत्सेकान्निरस्तस्य गिरिकूटनिभो महान्

eṣo'sthinicayastasya dundubheḥ samprakāśate |
vīryotsekānnirastasya girikūṭanibho mahān

इमे च विपुलाः सालाः सप्त शाखावलम्बिनः ।
यत्रैकं घटते वाली निष्पत्रयितुमोजसा

ime ca vipulāḥ sālāḥ sapta śākhāvalambinaḥ |
yatraikaṃ ghaṭate vālī niṣpatrayitumojasā

एतदस्यासमं वीर्यं मया राम प्रकाशितम् ।
कथं तं वालिनं हन्तुं समरे शक्ष्यसे नृप

etadasyāsamaṃ vīryaṃ mayā rāma prakāśitam |
kathaṃ taṃ vālinaṃ hantuṃ samare śakṣyase nṛpa

तथा ब्रुवाणं सुग्रीवं प्रहसँल्लक्ष्मणोऽब्रवीत् ।
कस्मिन् कर्मणि निर्वृत्ते श्रद्दध्या वालिनो वधम्

tathā bruvāṇaṃ sugrīvaṃ prahasam̐llakṣmaṇo'bravīt |
kasmin karmaṇi nirvṛtte śraddadhyā vālino vadham

तमुवाचाथ सुग्रीवः सप्त सालानिमान् पुरा ।
एवमेकैकशो वाली विव्याधाथ स चासकृत्

tamuvācātha sugrīvaḥ sapta sālānimān purā |
evamekaikaśo vālī vivyādhātha sa cāsakṛt

रामो निर्दारयेदेषां बाणेनैकेन च द्रुमम् ।
वालिनं निहतं मन्ये दृष्ट्वा रामस्य विक्रमम्

rāmo nirdārayedeṣāṃ bāṇenaikena ca drumam |
vālinaṃ nihataṃ manye dṛṣṭvā rāmasya vikramam

हतस्य महिषस्यास्थि पादेनैकेन लक्ष्मण ।
उद्यम्य प्रक्षिपेच्चापि तरसा द्वे धनुःशते

hatasya mahiṣasyāsthi pādenaikena lakṣmaṇa |
udyamya prakṣipeccāpi tarasā dve dhanuḥśate

एवमुक्त्वा तु सुग्रीवो रामं रक्तान्तलोचनम् ।
ध्यात्वा मुहूर्तं काकुत्स्थं पुनरेव वचोऽब्रवीत्

evamuktvā tu sugrīvo rāmaṃ raktāntalocanam |
dhyātvā muhūrtaṃ kākutsthaṃ punareva vaco'bravīt

शूरश्च शूरमानी च प्रख्यातबलपौरुषः ।
बलवान् वानरो वाली संयुगेष्वपराजितः

śūraśca śūramānī ca prakhyātabalapauruṣaḥ |
balavān vānaro vālī saṃyugeṣvaparājitaḥ

दृश्यन्ते चास्य कर्माणि दुष्कराणि सुरैरपि ।
यानि संचिन्त्य भीतोऽहमृष्यमूकमुपाश्रितः

dṛśyante cāsya karmāṇi duṣkarāṇi surairapi |
yāni saṃcintya bhīto'hamṛṣyamūkamupāśritaḥ

तमजय्यमधृष्यं च वानरेन्द्रममर्षणम् ।
विचिन्तयन्न मुञ्चापि ऋष्यमूकममुं त्वहम्

tamajayyamadhṛṣyaṃ ca vānarendramamarṣaṇam |
vicintayanna muñcāpi ṛṣyamūkamamuṃ tvaham

उद्विग्नः शङ्कितश्चाहं विचरामि महावने ।
अनुरक्तैः सहामात्यैर्हनुमत्प्रमुखैर्वरैः

udvignaḥ śaṅkitaścāhaṃ vicarāmi mahāvane |
anuraktaiḥ sahāmātyairhanumatpramukhairvaraiḥ

उपलब्धं च मे श्लाघ्यं सन्मित्रं मित्रवत्सल ।
त्वामहं पुरुषव्याघ्र हिमवन्तमिवाश्रितः

upalabdhaṃ ca me ślāghyaṃ sanmitraṃ mitravatsala |
tvāmahaṃ puruṣavyāghra himavantamivāśritaḥ

किं तु तस्य बलज्ञोऽहं दुर्भ्रातुर्बलशालिनः ।
अप्रत्यक्षं तु मे वीर्यं समरे तव राघव

kiṃ tu tasya balajño'haṃ durbhrāturbalaśālinaḥ |
apratyakṣaṃ tu me vīryaṃ samare tava rāghava

न खल्वहं त्वां तुलये नावमन्ये न भीषये ।
कर्मभिस्तस्य भीमैश्च कातर्यं जनितं मम

na khalvahaṃ tvāṃ tulaye nāvamanye na bhīṣaye |
karmabhistasya bhīmaiśca kātaryaṃ janitaṃ mama

कामं राघव ते वाणी प्रमाणं धैर्यमाकृतिः ।
सूचयन्ति परं तेजो भस्मच्छन्नमिवानलम्

kāmaṃ rāghava te vāṇī pramāṇaṃ dhairyamākṛtiḥ |
sūcayanti paraṃ tejo bhasmacchannamivānalam

तस्य तद् वचनं श्रुत्वा सुग्रीवस्य महात्मनः ।
स्मितपूर्वमथो रामः प्रत्युवाच हरिं प्रति

tasya tad vacanaṃ śrutvā sugrīvasya mahātmanaḥ |
smitapūrvamatho rāmaḥ pratyuvāca hariṃ prati

यदि न प्रत्ययोऽस्मासु विक्रमे तव वानर ।
प्रत्ययं समरे श्लाघ्यमहमुत्पादयामि ते

yadi na pratyayo'smāsu vikrame tava vānara |
pratyayaṃ samare ślāghyamahamutpādayāmi te

एवमुक्त्वा तु सुग्रीवं सान्त्वयँल्लक्ष्मणाग्रजः ।
राघवो दुन्दुभेः कायं पादाङ्गुष्ठेन लीलया

evamuktvā tu sugrīvaṃ sāntvayam̐llakṣmaṇāgrajaḥ |
rāghavo dundubheḥ kāyaṃ pādāṅguṣṭhena līlayā

तोलयित्वा महाबाहुश्चिक्षेप दशयोजनम् ।
असुरस्य तनुं शुष्कां पादाङ्गुष्ठेन वीर्यवान्

tolayitvā mahābāhuścikṣepa daśayojanam |
asurasya tanuṃ śuṣkāṃ pādāṅguṣṭhena vīryavān

क्षिप्तं दृष्ट्वा ततः कायं सुग्रीवः पुनरब्रवीत् ।
लक्ष्मणस्याग्रतो रामं तपन्तमिव भास्करम् ।
हरीणामग्रतो वीरमिदं वचनमर्थवत्

kṣiptaṃ dṛṣṭvā tataḥ kāyaṃ sugrīvaḥ punarabravīt |
lakṣmaṇasyāgrato rāmaṃ tapantamiva bhāskaram |
harīṇāmagrato vīramidaṃ vacanamarthavat

आर्द्रः समांसः प्रत्यग्रः क्षिप्तः कायः पुरा सखे ।
परिश्रान्तेन मत्तेन भ्रात्रा मे वालिना तदा

ārdraḥ samāṃsaḥ pratyagraḥ kṣiptaḥ kāyaḥ purā sakhe |
pariśrāntena mattena bhrātrā me vālinā tadā

लघुः सम्प्रति निर्मांसस्तृणभूतश्च राघव ।
क्षिप्त एवं प्रहर्षेण भवता रघुनन्दन

laghuḥ samprati nirmāṃsastṛṇabhūtaśca rāghava |
kṣipta evaṃ praharṣeṇa bhavatā raghunandana

नात्र शक्यं बलं ज्ञातुं तव वा तस्य वाधिकम् ।
आर्द्रं शुष्कमिति ह्येतत् सुमहद् राघवान्तरम्

nātra śakyaṃ balaṃ jñātuṃ tava vā tasya vādhikam |
ārdraṃ śuṣkamiti hyetat sumahad rāghavāntaram

स एव संशयस्तात तव तस्य च यद्बलम् ।
सालमेकं विनिर्भिद्य भवेद् व्यक्तिर्बलाबले

sa eva saṃśayastāta tava tasya ca yadbalam |
sālamekaṃ vinirbhidya bhaved vyaktirbalābale

कृत्वैतत् कार्मुकं सज्यं हस्तिहस्तमिवाततम् ।
आकर्णपूर्णमायम्य विसृजस्व महाशरम्

kṛtvaitat kārmukaṃ sajyaṃ hastihastamivātatam |
ākarṇapūrṇamāyamya visṛjasva mahāśaram

इमं हि सालं प्रहितस्त्वया शरो
न संशयोऽत्रास्ति विदारयिष्यति ।
अलं विमर्शेन मम प्रियं ध्रुवं
कुरुष्व राजन् प्रतिशापितो मया

imaṃ hi sālaṃ prahitastvayā śaro
na saṃśayo'trāsti vidārayiṣyati |
alaṃ vimarśena mama priyaṃ dhruvaṃ
kuruṣva rājan pratiśāpito mayā

यथा हि तेजःसु वरः सदारवि-
र्यथा हि शैलो हिमवान् महाद्रिषु ।
यथा चतुष्पात्सु च केसरी वर-
स्तथा नराणामसि विक्रमे वरः

yathā hi tejaḥsu varaḥ sadāravi-
ryathā hi śailo himavān mahādriṣu |
yathā catuṣpātsu ca kesarī vara-
stathā narāṇāmasi vikrame varaḥ