सर्ग 9: वाली, मायावी और गुफा

वाली नाम मम भ्राता ज्येष्ठः शत्रुनिषूदनः ।
पितुर्बहुमतो नित्यं मम चापि तथा पुरा

vālī nāma mama bhrātā jyeṣṭhaḥ śatruniṣūdanaḥ |
piturbahumato nityaṃ mama cāpi tathā purā

पितर्युपरते तस्मिन् ज्येष्ठोऽयमिति मन्त्रिभिः ।
कपीनामीश्वरो राज्ये कृतः परमसम्मतः

pitaryuparate tasmin jyeṣṭho'yamiti mantribhiḥ |
kapīnāmīśvaro rājye kṛtaḥ paramasammataḥ

राज्यं प्रशासतस्तस्य पितृपैतामहं महत् ।
अहं सर्वेषु कालेषु प्रणतः प्रेष्यवत् स्थितः

rājyaṃ praśāsatastasya pitṛpaitāmahaṃ mahat |
ahaṃ sarveṣu kāleṣu praṇataḥ preṣyavat sthitaḥ

मायावी नाम तेजस्वी पूर्वजो दुन्दुभेः सुतः ।
तेन तस्य महद्वैरं वालिनः स्त्रीकृतं पुरा

māyāvī nāma tejasvī pūrvajo dundubheḥ sutaḥ |
tena tasya mahadvairaṃ vālinaḥ strīkṛtaṃ purā

स तु सुप्ते जने रात्रौ किष्किन्धाद्वारमागतः ।
नर्दति स्म सुसंरब्धो वालिनं चाह्वयद् रणे

sa tu supte jane rātrau kiṣkindhādvāramāgataḥ |
nardati sma susaṃrabdho vālinaṃ cāhvayad raṇe

प्रसुप्तस्तु मम भ्राता नर्दतो भैरवस्वनम् ।
श्रुत्वा न ममृषे वाली निष्पपात जवात् तदा

prasuptastu mama bhrātā nardato bhairavasvanam |
śrutvā na mamṛṣe vālī niṣpapāta javāt tadā

स तु वै निःसृतः क्रोधात् तं हन्तुमसुरोत्तमम् ।
वार्यमाणस्ततः स्त्रीभिर्मया च प्रणतात्मना

sa tu vai niḥsṛtaḥ krodhāt taṃ hantumasurottamam |
vāryamāṇastataḥ strībhirmayā ca praṇatātmanā

स तु निर्धूय सर्वान् नो निर्जगाम महाबलः ।
ततोऽहमपि सौहार्दान्निःसृतो वालिना सह

sa tu nirdhūya sarvān no nirjagāma mahābalaḥ |
tato'hamapi sauhārdānniḥsṛto vālinā saha

स तु मे भ्रातरं दृष्ट्वा मां च दूरादवस्थितम् ।
असुरो जातसंत्रासः प्रदुद्राव तदा भृशम्

sa tu me bhrātaraṃ dṛṣṭvā māṃ ca dūrādavasthitam |
asuro jātasaṃtrāsaḥ pradudrāva tadā bhṛśam

तस्मिन् द्रवति संत्रस्ते ह्यावां द्रुततरं गतौ ।
प्रकाशोऽपि कृतो मार्गश्चन्द्रेणोद्गच्छता तदा

tasmin dravati saṃtraste hyāvāṃ drutataraṃ gatau |
prakāśo'pi kṛto mārgaścandreṇodgacchatā tadā

स तृणैरावृतं दुर्गं धरण्या विवरं महत् ।
प्रविवेशासुरो वेगादावामासाद्य विष्ठितौ

sa tṛṇairāvṛtaṃ durgaṃ dharaṇyā vivaraṃ mahat |
praviveśāsuro vegādāvāmāsādya viṣṭhitau

तं प्रविष्टं रिपुं दृष्ट्वा बिलं रोषवशं गतः ।
मामुवाच ततो वाली वचनं क्षुभितेन्द्रियः

taṃ praviṣṭaṃ ripuṃ dṛṣṭvā bilaṃ roṣavaśaṃ gataḥ |
māmuvāca tato vālī vacanaṃ kṣubhitendriyaḥ

इह तिष्ठाद्य सुग्रीव बिलद्वारि समाहितः ।
यावदत्र प्रविश्याहं निहन्मि समरे रिपुम्

iha tiṣṭhādya sugrīva biladvāri samāhitaḥ |
yāvadatra praviśyāhaṃ nihanmi samare ripum

मया त्वेतद् वचः श्रुत्वा याचितः स परंतपः ।
शापयित्वा च मां पद्भ्यां प्रविवेश बिलं ततः

mayā tvetad vacaḥ śrutvā yācitaḥ sa paraṃtapaḥ |
śāpayitvā ca māṃ padbhyāṃ praviveśa bilaṃ tataḥ

तस्य प्रविष्टस्य बिलं साग्रः संवत्सरो गतः ।
स्थितस्य च बिलद्वारि स कालो व्यत्यवर्तत

tasya praviṣṭasya bilaṃ sāgraḥ saṃvatsaro gataḥ |
sthitasya ca biladvāri sa kālo vyatyavartata

अहं तु नष्टं तं ज्ञात्वा स्नेहादागतसम्भ्रमः ।
भ्रातरं न प्रपश्यामि पापशङ्कि च मे मनः

ahaṃ tu naṣṭaṃ taṃ jñātvā snehādāgatasambhramaḥ |
bhrātaraṃ na prapaśyāmi pāpaśaṅki ca me manaḥ

अथ दीर्घस्य कालस्य बिलात् तस्माद् विनिःसृतम् ।
सफेनं रुधिरं दृष्ट्वा ततोऽहं भृशदुःखितः

atha dīrghasya kālasya bilāt tasmād viniḥsṛtam |
saphenaṃ rudhiraṃ dṛṣṭvā tato'haṃ bhṛśaduḥkhitaḥ

नर्दतामसुराणां च ध्वनिर्मे श्रोत्रमागतः ।
न रतस्य च संग्रामे क्रोशतोऽपि स्वनो गुरोः

nardatāmasurāṇāṃ ca dhvanirme śrotramāgataḥ |
na ratasya ca saṃgrāme krośato'pi svano guroḥ

अहं त्ववगतो बुद्ध्या चिह्नैस्तैर्भ्रातरं हतम् ।
पिधाय च बिलद्वारं शिलया गिरिमात्रया

ahaṃ tvavagato buddhyā cihnaistairbhrātaraṃ hatam |
pidhāya ca biladvāraṃ śilayā girimātrayā

शोकार्तश्चोदकं कृत्वा किष्किन्धामागतः सखे ।
गूहमानस्य मे तत् त्वं यत्नतो मन्त्रिभिः श्रुतम्

śokārtaścodakaṃ kṛtvā kiṣkindhāmāgataḥ sakhe |
gūhamānasya me tat tvaṃ yatnato mantribhiḥ śrutam

ततोऽहं तैः समागम्य समेतैरभिषेचितः ।
राज्यं प्रशासतस्तस्य न्यायतो मम राघव

tato'haṃ taiḥ samāgamya sametairabhiṣecitaḥ |
rājyaṃ praśāsatastasya nyāyato mama rāghava

आजगाम रिपुं हत्वा दानवं स तु वानरः ।
अभिषिक्तं तु मां दृष्ट्वा क्रोधात् संरक्तलोचनः

ājagāma ripuṃ hatvā dānavaṃ sa tu vānaraḥ |
abhiṣiktaṃ tu māṃ dṛṣṭvā krodhāt saṃraktalocanaḥ

मदीयान् मन्त्रिणो बद्ध्वा परुषं वाक्यमब्रवीत् ।
निग्रहे च समर्थस्य तं पापं प्रति राघव

madīyān mantriṇo baddhvā paruṣaṃ vākyamabravīt |
nigrahe ca samarthasya taṃ pāpaṃ prati rāghava

न प्रावर्तत मे बुद्धिर्भ्रातृगौरवयन्त्रिता ।
हत्वा शत्रुं स मे भ्राता प्रविवेश पुरं तदा

na prāvartata me buddhirbhrātṛgauravayantritā |
hatvā śatruṃ sa me bhrātā praviveśa puraṃ tadā

मानयंस्तं महात्मानं यथावच्चाभिवादयम् ।
उक्ताश्च नाशिषस्तेन प्रहृष्टेनान्तरात्मना

mānayaṃstaṃ mahātmānaṃ yathāvaccābhivādayam |
uktāśca nāśiṣastena prahṛṣṭenāntarātmanā

नत्वा पादावहं तस्य मुकुटेनास्पृशं प्रभो ।
अपि वाली मम क्रोधान्न प्रसादं चकार सः

natvā pādāvahaṃ tasya mukuṭenāspṛśaṃ prabho |
api vālī mama krodhānna prasādaṃ cakāra saḥ