सर्ग 61: अम्बरीष यज्ञ के लिए शुनःशेप को लेते हैं

विश्वामित्रो महातेजाः प्रस्थितान् वीक्ष्य तानृषीन् ।
अब्रवीन्नरशार्दूल सर्वांस्तान् वनवासिनः

viśvāmitro mahātejāḥ prasthitān vīkṣya tānṛṣīn |
abravīnnaraśārdūla sarvāṃstān vanavāsinaḥ

महाविघ्नः प्रवृत्तोऽयं दक्षिणामास्थितो दिशम् ।
दिशमन्यां प्रपत्स्यामस्तत्र तप्स्यामहे तपः

mahāvighnaḥ pravṛtto'yaṃ dakṣiṇāmāsthito diśam |
diśamanyāṃ prapatsyāmastatra tapsyāmahe tapaḥ

पश्चिमायां विशालायां पुष्करेषु महात्मनः ।
सुखं तपश्चरिष्यामः सुखं तद्धि तपोवनम्

paścimāyāṃ viśālāyāṃ puṣkareṣu mahātmanaḥ |
sukhaṃ tapaścariṣyāmaḥ sukhaṃ taddhi tapovanam

एवमुक्त्वा महातेजाः पुष्करेषु महामुनिः ।
तप उग्रं दुराधर्षं तेपे मूलफलाशनः

evamuktvā mahātejāḥ puṣkareṣu mahāmuniḥ |
tapa ugraṃ durādharṣaṃ tepe mūlaphalāśanaḥ

एतस्मिन्नेव काले तु अयोध्याधिपतिर्महान् ।
अम्बरीष इति ख्यातो यष्टुं समुपचक्रमे

etasminneva kāle tu ayodhyādhipatirmahān |
ambarīṣa iti khyāto yaṣṭuṃ samupacakrame

तस्य वै यजमानस्य पशुमिन्द्रो जहार ह ।
प्रणष्टे तु पशौ विप्रो राजानमिदमब्रवीत्

tasya vai yajamānasya paśumindro jahāra ha |
praṇaṣṭe tu paśau vipro rājānamidamabravīt

पशुरभ्याहृतो राजन् प्रणष्टस्तव दुर्नयात् ।
अरक्षितारं राजानं घ्नन्ति दोषा नरेश्वर

paśurabhyāhṛto rājan praṇaṣṭastava durnayāt |
arakṣitāraṃ rājānaṃ ghnanti doṣā nareśvara

प्रायश्चित्तं महद्ध्येतन्नरं वा पुरुषर्षभ ।
आनयस्व पशुं शीघ्रं यावत् कर्म प्रवर्तते

prāyaścittaṃ mahaddhyetannaraṃ vā puruṣarṣabha |
ānayasva paśuṃ śīghraṃ yāvat karma pravartate

उपाध्यायवचः श्रुत्वा स राजा पुरुषर्षभः ।
अन्वियेष महाबुद्धिः पशुं गोभिः सहस्रशः

upādhyāyavacaḥ śrutvā sa rājā puruṣarṣabhaḥ |
anviyeṣa mahābuddhiḥ paśuṃ gobhiḥ sahasraśaḥ

देशाञ्जनपदांस्तांस्तान् नगराणि वनानि च ।
आश्रमाणि च पुण्यानि मार्गमाणो महीपतिः

deśāñjanapadāṃstāṃstān nagarāṇi vanāni ca |
āśramāṇi ca puṇyāni mārgamāṇo mahīpatiḥ

स पुत्रसहितं तात सभार्यं रघुनन्दन ।
भृगुतुंगे समासीनमृचीकं संददर्श ह

sa putrasahitaṃ tāta sabhāryaṃ raghunandana |
bhṛgutuṃge samāsīnamṛcīkaṃ saṃdadarśa ha

तमुवाच महातेजाः प्रणम्याभिप्रसाद्य च ।
महर्षिं तपसा दीप्तं राजर्षिरमितप्रभः

tamuvāca mahātejāḥ praṇamyābhiprasādya ca |
maharṣiṃ tapasā dīptaṃ rājarṣiramitaprabhaḥ

पृष्ट्वा सर्वत्र कुशलमृचीकं तमिदं वचः ।
गवां शतसहस्रेण विक्रीणीषे सुतं यदि

pṛṣṭvā sarvatra kuśalamṛcīkaṃ tamidaṃ vacaḥ |
gavāṃ śatasahasreṇa vikrīṇīṣe sutaṃ yadi

पशोरर्थे महाभाग कृतकृत्योऽस्मि भार्गव ।
सर्वे परिगता देशा यज्ञियं न लभे पशुम्

paśorarthe mahābhāga kṛtakṛtyo'smi bhārgava |
sarve parigatā deśā yajñiyaṃ na labhe paśum

दातुमर्हसि मूल्येन सुतमेकमितो मम ।
एवमुक्तो महातेजा ऋचीकस्त्वब्रवीद् वचः

dātumarhasi mūlyena sutamekamito mama |
evamukto mahātejā ṛcīkastvabravīd vacaḥ

नाहं ज्येष्ठं नरश्रेष्ठ विक्रीणीयां कथंचन ।
ऋचीकस्य वचः श्रुत्वा तेषां माता महात्मनाम्

nāhaṃ jyeṣṭhaṃ naraśreṣṭha vikrīṇīyāṃ kathaṃcana |
ṛcīkasya vacaḥ śrutvā teṣāṃ mātā mahātmanām

उवाच नरशार्दूलमम्बरीषमिदं वचः ।
अविक्रेयं सुतं ज्येष्ठं भगवानाह भार्गवः

uvāca naraśārdūlamambarīṣamidaṃ vacaḥ |
avikreyaṃ sutaṃ jyeṣṭhaṃ bhagavānāha bhārgavaḥ

ममापि दयितं विद्धि कनिष्ठं शुनकं प्रभो ।
तस्मात् कनीयसं पुत्रं न दास्ये तव पार्थिव

mamāpi dayitaṃ viddhi kaniṣṭhaṃ śunakaṃ prabho |
tasmāt kanīyasaṃ putraṃ na dāsye tava pārthiva

प्रायेण हि नरश्रेष्ठ ज्येष्ठाः पितृषु वल्लभाः ।
मातॄणां च कनीयांसस्तस्माद् रक्ष्ये कनीयसम्

prāyeṇa hi naraśreṣṭha jyeṣṭhāḥ pitṛṣu vallabhāḥ |
mātṝṇāṃ ca kanīyāṃsastasmād rakṣye kanīyasam

उक्तवाक्ये मुनौ तस्मिन् मुनिपत्न्यां तथैव च ।
शुनःशेपः स्वयं राम मध्यमो वाक्यमब्रवीत्

uktavākye munau tasmin munipatnyāṃ tathaiva ca |
śunaḥśepaḥ svayaṃ rāma madhyamo vākyamabravīt

पिता ज्येष्ठमविक्रेयं माता चाह कनीयसम् ।
विक्रेयं मध्यमं मन्ये राजपुत्र नयस्व माम्

pitā jyeṣṭhamavikreyaṃ mātā cāha kanīyasam |
vikreyaṃ madhyamaṃ manye rājaputra nayasva mām

अथ राजा महाबाहो वाक्यान्ते ब्रह्मवादिनः ।
हिरण्यस्य सुवर्णस्य कोटिभी रत्नराशिभिः

atha rājā mahābāho vākyānte brahmavādinaḥ |
hiraṇyasya suvarṇasya koṭibhī ratnarāśibhiḥ

गवां शतसहस्रेण शुनःशेपं नरेश्वरः ।
गृहीत्वा परमप्रीतो जगाम रघुनन्दन

gavāṃ śatasahasreṇa śunaḥśepaṃ nareśvaraḥ |
gṛhītvā paramaprīto jagāma raghunandana

अम्बरीषस्तु राजर्षी रथमारोप्य सत्वरः ।
शुनःशेपं महातेजा जगामाशु महायशाः

ambarīṣastu rājarṣī rathamāropya satvaraḥ |
śunaḥśepaṃ mahātejā jagāmāśu mahāyaśāḥ