सर्ग 62: विश्वामित्र शुनःशेप की रक्षा करते हैं

शुनःशेपं नरश्रेष्ठ गृहीत्वा तु महायशाः ।
व्यश्रमत् पुष्करे राजा मध्याह्ने रघुनन्दन

śunaḥśepaṃ naraśreṣṭha gṛhītvā tu mahāyaśāḥ |
vyaśramat puṣkare rājā madhyāhne raghunandana

तस्य विश्रममाणस्य शुनःशेपो महायशाः ।
पुष्करं ज्येष्ठमागम्य विश्वामित्रं ददर्श ह

tasya viśramamāṇasya śunaḥśepo mahāyaśāḥ |
puṣkaraṃ jyeṣṭhamāgamya viśvāmitraṃ dadarśa ha

तप्यन्तमृषिभिः सार्धं मातुलं परमातुरः ।
विषण्णवदनो दीनस्तृष्णया च श्रमेण च

tapyantamṛṣibhiḥ sārdhaṃ mātulaṃ paramāturaḥ |
viṣaṇṇavadano dīnastṛṣṇayā ca śrameṇa ca

पपाताङ्के मुने राम वाक्यं चेदमुवाच ह ।
न मेऽस्ति माता न पिता ज्ञातयो बान्धवाः कुतः

papātāṅke mune rāma vākyaṃ cedamuvāca ha |
na me'sti mātā na pitā jñātayo bāndhavāḥ kutaḥ

त्रातुमर्हसि मां सौम्य धर्मेण मुनिपुंगव ।
त्राता त्वं हि नरश्रेष्ठ सर्वेषां त्वं हि भावनः

trātumarhasi māṃ saumya dharmeṇa munipuṃgava |
trātā tvaṃ hi naraśreṣṭha sarveṣāṃ tvaṃ hi bhāvanaḥ

राजा च कृतकार्यः स्यादहं दीर्घायुरव्ययः ।
स्वर्गलोकमुपाश्नीयां तपस्तप्त्वा ह्यनुत्तमम्

rājā ca kṛtakāryaḥ syādahaṃ dīrghāyuravyayaḥ |
svargalokamupāśnīyāṃ tapastaptvā hyanuttamam

स मे नाथो ह्यनाथस्य भव भव्येन चेतसा ।
पितेव पुत्रं धर्मात्मंस्त्रातुमर्हसि किल्बिषात्

sa me nātho hyanāthasya bhava bhavyena cetasā |
piteva putraṃ dharmātmaṃstrātumarhasi kilbiṣāt

तस्य तद् वचनं श्रुत्वा विश्वामित्रो महातपाः ।
सान्त्वयित्वा बहुविधं पुत्रानिदमुवाच ह

tasya tad vacanaṃ śrutvā viśvāmitro mahātapāḥ |
sāntvayitvā bahuvidhaṃ putrānidamuvāca ha

यत्कृते पितरः पुत्राञ्जनयन्ति शुभार्थिनः ।
परलोकहितार्थाय तस्य कालोऽयमागतः

yatkṛte pitaraḥ putrāñjanayanti śubhārthinaḥ |
paralokahitārthāya tasya kālo'yamāgataḥ

अयं मुनिसुतो बालो मत्तः शरणमिच्छति ।
अस्य जीवितमात्रेण प्रियं कुरुत पुत्रकाः

ayaṃ munisuto bālo mattaḥ śaraṇamicchati |
asya jīvitamātreṇa priyaṃ kuruta putrakāḥ

सर्वे सुकृतकर्माणः सर्वे धर्मपरायणाः ।
पशुभूता नरेन्द्रस्य तृप्तिमग्नेः प्रयच्छत

sarve sukṛtakarmāṇaḥ sarve dharmaparāyaṇāḥ |
paśubhūtā narendrasya tṛptimagneḥ prayacchata

नाथवांश्च शुनःशेपो यज्ञश्चाविघ्नतो भवेत् ।
देवतास्तर्पिताश्च स्युर्मम चापि कृतं वचः

nāthavāṃśca śunaḥśepo yajñaścāvighnato bhavet |
devatāstarpitāśca syurmama cāpi kṛtaṃ vacaḥ

मुनेस्तद् वचनं श्रुत्वा मधुच्छन्दादयः सुताः ।
साभिमानं नरश्रेष्ठ सलीलमिदमब्रुवन्

munestad vacanaṃ śrutvā madhucchandādayaḥ sutāḥ |
sābhimānaṃ naraśreṣṭha salīlamidamabruvan

कथमात्मसुतान् हित्वा त्रायसेऽन्यसुतं विभो ।
अकार्यमिव पश्यामः श्वमांसमिव भोजने

kathamātmasutān hitvā trāyase'nyasutaṃ vibho |
akāryamiva paśyāmaḥ śvamāṃsamiva bhojane

तेषां तद् वचनं श्रुत्वा पुत्राणां मुनिपुंगवः ।
क्रोधसंरक्तनयनो व्याहर्तुमुपचक्रमे

teṣāṃ tad vacanaṃ śrutvā putrāṇāṃ munipuṃgavaḥ |
krodhasaṃraktanayano vyāhartumupacakrame

निःसाध्वसमिदं प्रोक्तं धर्मादपि विगर्हितम् ।
अतिक्रम्य तु मद्वाक्यं दारुणं रोमहर्षणम्

niḥsādhvasamidaṃ proktaṃ dharmādapi vigarhitam |
atikramya tu madvākyaṃ dāruṇaṃ romaharṣaṇam

श्वमांसभोजिनः सर्वे वासिष्ठा इव जातिषु ।
पूर्णं वर्षसहस्रं तु पृथिव्यामनुवत्स्यथ

śvamāṃsabhojinaḥ sarve vāsiṣṭhā iva jātiṣu |
pūrṇaṃ varṣasahasraṃ tu pṛthivyāmanuvatsyatha

कृत्वा शापसमायुक्तान् पुत्रान् मुनिवरस्तदा ।
शुनःशेपमुवाचार्तं कृत्वा रक्षां निरामयाम्

kṛtvā śāpasamāyuktān putrān munivarastadā |
śunaḥśepamuvācārtaṃ kṛtvā rakṣāṃ nirāmayām

पवित्रपाशैराबद्धो रक्तमाल्यानुलेपनः ।
वैष्णवं यूपमासाद्य वाग्भिरग्निमुदाहर

pavitrapāśairābaddho raktamālyānulepanaḥ |
vaiṣṇavaṃ yūpamāsādya vāgbhiragnimudāhara

इमे च गाथे द्वे दिव्ये गायेथा मुनिपुत्रक ।
अम्बरीषस्य यज्ञेऽस्मिंस्ततः सिद्धिमवाप्स्यसि

ime ca gāthe dve divye gāyethā muniputraka |
ambarīṣasya yajñe'smiṃstataḥ siddhimavāpsyasi

शुनःशेपो गृहीत्वा ते द्वे गाथे सुसमाहितः ।
त्वरया राजसिंहं तमम्बरीषमुवाच ह

śunaḥśepo gṛhītvā te dve gāthe susamāhitaḥ |
tvarayā rājasiṃhaṃ tamambarīṣamuvāca ha

राजसिंह महाबुद्धे शीघ्रं गच्छावहे वयम् ।
निवर्तयस्व राजेन्द्र दीक्षां च समुदाहर

rājasiṃha mahābuddhe śīghraṃ gacchāvahe vayam |
nivartayasva rājendra dīkṣāṃ ca samudāhara

तद् वाक्यमृषिपुत्रस्य श्रुत्वा हर्षसमन्वितः ।
जगाम नृपतिः शीघ्रं यज्ञवाटमतन्द्रितः

tad vākyamṛṣiputrasya śrutvā harṣasamanvitaḥ |
jagāma nṛpatiḥ śīghraṃ yajñavāṭamatandritaḥ

सदस्यानुमते राजा पवित्रकृतलक्षणम् ।
पशुं रक्ताम्बरं कृत्वा यूपे तं समबन्धयत्

sadasyānumate rājā pavitrakṛtalakṣaṇam |
paśuṃ raktāmbaraṃ kṛtvā yūpe taṃ samabandhayat

स बद्धो वाग्भिरग्र्याभिरभितुष्टाव वै सुरौ ।
इन्द्रमिन्द्रानुजं चैव यथावन्मुनिपुत्रकः

sa baddho vāgbhiragryābhirabhituṣṭāva vai surau |
indramindrānujaṃ caiva yathāvanmuniputrakaḥ

ततः प्रीतः सहस्राक्षो रहस्यस्तुतितोषितः ।
दीर्घमायुस्तदा प्रादाच्छुनःशेपाय वासवः

tataḥ prītaḥ sahasrākṣo rahasyastutitoṣitaḥ |
dīrghamāyustadā prādācchunaḥśepāya vāsavaḥ

स च राजा नरश्रेष्ठ यज्ञस्य च समाप्तवान् ।
फलं बहुगुणं राम सहस्राक्षप्रसादजम्

sa ca rājā naraśreṣṭha yajñasya ca samāptavān |
phalaṃ bahuguṇaṃ rāma sahasrākṣaprasādajam

विश्वामित्रोऽपि धर्मात्मा भूयस्तेपे महातपाः ।
पुष्करेषु नरश्रेष्ठ दशवर्षशतानि च

viśvāmitro'pi dharmātmā bhūyastepe mahātapāḥ |
puṣkareṣu naraśreṣṭha daśavarṣaśatāni ca