सर्ग 60: दक्षिण आकाश में त्रिशंकु का स्वर्ग

तपोबलहतान् ज्ञात्वा वासिष्ठान् समहोदयान् ।
ऋषिमध्ये महातेजा विश्वामित्रोऽभ्यभाषत

tapobalahatān jñātvā vāsiṣṭhān samahodayān |
ṛṣimadhye mahātejā viśvāmitro'bhyabhāṣata

अयमिक्ष्वाकुदायादस्त्रिशङ्कुरिति विश्रुतः ।
धर्मिष्ठश्च वदान्यश्च मां चैव शरणं गतः

ayamikṣvākudāyādastriśaṅkuriti viśrutaḥ |
dharmiṣṭhaśca vadānyaśca māṃ caiva śaraṇaṃ gataḥ

स्वेनानेन शरीरेण देवलोकजिगीषया ।
यथायं स्वशरीरेण देवलोकं गमिष्यति

svenānena śarīreṇa devalokajigīṣayā |
yathāyaṃ svaśarīreṇa devalokaṃ gamiṣyati

तथा प्रवर्त्यतां यज्ञो भवद्भिश्च मया सह ।
विश्वामित्रवचः श्रुत्वा सर्व एव महर्षयः

tathā pravartyatāṃ yajño bhavadbhiśca mayā saha |
viśvāmitravacaḥ śrutvā sarva eva maharṣayaḥ

ऊचुः समेताः सहसा धर्मज्ञा धर्मसंहितम् ।
अयं कुशिकदायादो मुनिः परमकोपनः

ūcuḥ sametāḥ sahasā dharmajñā dharmasaṃhitam |
ayaṃ kuśikadāyādo muniḥ paramakopanaḥ

यदाह वचनं सम्यगेतत् कार्यं न संशयः ।
अग्निकल्पो हि भगवान् शापं दास्यति रोषतः

yadāha vacanaṃ samyagetat kāryaṃ na saṃśayaḥ |
agnikalpo hi bhagavān śāpaṃ dāsyati roṣataḥ

तस्मात् प्रवर्त्यतां यज्ञः सशरीरो यथा दिवि ।
गच्छेदिक्ष्वाकुदायादो विश्वामित्रस्य तेजसा

tasmāt pravartyatāṃ yajñaḥ saśarīro yathā divi |
gacchedikṣvākudāyādo viśvāmitrasya tejasā

ततः प्रवर्त्यतां यज्ञः सर्वे समधितिष्ठत ।
एवमुक्त्वा महर्षयः संजह्रुस्ताः क्रियास्तदा

tataḥ pravartyatāṃ yajñaḥ sarve samadhitiṣṭhata |
evamuktvā maharṣayaḥ saṃjahrustāḥ kriyāstadā

याजकश्च महातेजा विश्वामित्रोऽभवत् क्रतौ ।
ऋत्विजश्चानुपूर्व्येण मन्त्रवन्मन्त्रकोविदाः

yājakaśca mahātejā viśvāmitro'bhavat kratau |
ṛtvijaścānupūrvyeṇa mantravanmantrakovidāḥ

चक्रुः सर्वाणि कर्माणि यथाकल्पं यथाविधि ।
ततः कालेन महता विश्वामित्रो महातपाः

cakruḥ sarvāṇi karmāṇi yathākalpaṃ yathāvidhi |
tataḥ kālena mahatā viśvāmitro mahātapāḥ

चकारावाहनं तत्र भागार्थं सर्वदेवताः ।
नाभ्यागमंस्तदा तत्र भागार्थं सर्वदेवताः

cakārāvāhanaṃ tatra bhāgārthaṃ sarvadevatāḥ |
nābhyāgamaṃstadā tatra bhāgārthaṃ sarvadevatāḥ

ततः कोपसमाविष्टो विश्वामित्रो महामुनिः ।
स्रुवमुद्यम्य सक्रोधस्त्रिशङ्कुमिदमब्रवीत्

tataḥ kopasamāviṣṭo viśvāmitro mahāmuniḥ |
sruvamudyamya sakrodhastriśaṅkumidamabravīt

पश्य मे तपसो वीर्यं स्वार्जितस्य नरेश्वर ।
एष त्वां स्वशरीरेण नयामि स्वर्गमोजसा

paśya me tapaso vīryaṃ svārjitasya nareśvara |
eṣa tvāṃ svaśarīreṇa nayāmi svargamojasā

दुष्प्रापं स्वशरीरेण स्वर्गं गच्छ नरेश्वर ।
स्वार्जितं किंचिदप्यस्ति मया हि तपसः फलम्

duṣprāpaṃ svaśarīreṇa svargaṃ gaccha nareśvara |
svārjitaṃ kiṃcidapyasti mayā hi tapasaḥ phalam

राजंस्त्वं तेजसा तस्य सशरीरो दिवं व्रज ।
उक्तवाक्ये मुनौ तस्मिन् सशरीरो नरेश्वरः

rājaṃstvaṃ tejasā tasya saśarīro divaṃ vraja |
uktavākye munau tasmin saśarīro nareśvaraḥ

दिवं जगाम काकुत्स्थ मुनीनां पश्यतां तदा ।
स्वर्गलोकं गतं दृष्ट्वा त्रिशङ्कुं पाकशासनः

divaṃ jagāma kākutstha munīnāṃ paśyatāṃ tadā |
svargalokaṃ gataṃ dṛṣṭvā triśaṅkuṃ pākaśāsanaḥ

सह सर्वैः सुरगणैरिदं वचनमब्रवीत् ।
त्रिशङ्को गच्छ भूयस्त्वं नासि स्वर्गकृतालयः

saha sarvaiḥ suragaṇairidaṃ vacanamabravīt |
triśaṅko gaccha bhūyastvaṃ nāsi svargakṛtālayaḥ

गुरुशापहतो मूढ पत भूमिमवाक्शिराः ।
एवमुक्तो महेन्द्रेण त्रिशङ्कुरपतत् पुनः

guruśāpahato mūḍha pata bhūmimavākśirāḥ |
evamukto mahendreṇa triśaṅkurapatat punaḥ

विक्रोशमानस्त्राहीति विश्वामित्रं तपोधनम् ।
तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य क्रोशमानस्य कौशिकः

vikrośamānastrāhīti viśvāmitraṃ tapodhanam |
tacchrutvā vacanaṃ tasya krośamānasya kauśikaḥ

रोषमाहारयत् तीव्रं तिष्ठ तिष्ठेति चाब्रवीत् ।
ऋषिमध्ये स तेजस्वी प्रजापतिरिवापरः

roṣamāhārayat tīvraṃ tiṣṭha tiṣṭheti cābravīt |
ṛṣimadhye sa tejasvī prajāpatirivāparaḥ

सृजन् दक्षिणमार्गस्थान् सप्तर्षीनपरान् पुनः ।
नक्षत्रवंशमपरमसृजत् क्रोधमूर्च्छितः

sṛjan dakṣiṇamārgasthān saptarṣīnaparān punaḥ |
nakṣatravaṃśamaparamasṛjat krodhamūrcchitaḥ

दक्षिणां दिशमास्थाय ऋषिमध्ये महायशाः ।
सृष्ट्वा नक्षत्रवंशं च क्रोधेन कलुषीकृतः

dakṣiṇāṃ diśamāsthāya ṛṣimadhye mahāyaśāḥ |
sṛṣṭvā nakṣatravaṃśaṃ ca krodhena kaluṣīkṛtaḥ

अन्यमिन्द्रं करिष्यामि लोको वा स्यादनिन्द्रकः ।
दैवतान्यपि स क्रोधात् स्रष्टुं समुपचक्रमे

anyamindraṃ kariṣyāmi loko vā syādanindrakaḥ |
daivatānyapi sa krodhāt sraṣṭuṃ samupacakrame

ततः परमसम्भ्रान्ताः सर्षिसङ्घाः सुरासुराः ।
विश्वामित्रं महात्मानमूचुः सानुनयं वचः

tataḥ paramasambhrāntāḥ sarṣisaṅghāḥ surāsurāḥ |
viśvāmitraṃ mahātmānamūcuḥ sānunayaṃ vacaḥ

अयं राजा महाभाग गुरुशापपरिक्षतः ।
सशरीरो दिवं यातुं नार्हत्येव तपोधन

ayaṃ rājā mahābhāga guruśāpaparikṣataḥ |
saśarīro divaṃ yātuṃ nārhatyeva tapodhana

तेषां तद् वचनं श्रुत्वा देवानां मुनिपुंगवः ।
अब्रवीत् सुमहद् वाक्यं कौशिकः सर्वदेवताः

teṣāṃ tad vacanaṃ śrutvā devānāṃ munipuṃgavaḥ |
abravīt sumahad vākyaṃ kauśikaḥ sarvadevatāḥ

सशरीरस्य भद्रं वस्त्रिशङ्कोरस्य भूपतेः ।
आरोहणं प्रतिज्ञातं नानृतं कर्तुमुत्सहे

saśarīrasya bhadraṃ vastriśaṅkorasya bhūpateḥ |
ārohaṇaṃ pratijñātaṃ nānṛtaṃ kartumutsahe

स्वर्गोऽस्तु सशरीरस्य त्रिशङ्कोरस्य शाश्वतः ।
नक्षत्राणि च सर्वाणि मामकानि ध्रुवाण्यथ

svargo'stu saśarīrasya triśaṅkorasya śāśvataḥ |
nakṣatrāṇi ca sarvāṇi māmakāni dhruvāṇyatha

यावल्लोका धरिष्यन्ति तिष्ठन्त्वेतानि सर्वशः ।
यत् कृतानि सुराः सर्वे तदनुज्ञातुमर्हथ

yāvallokā dhariṣyanti tiṣṭhantvetāni sarvaśaḥ |
yat kṛtāni surāḥ sarve tadanujñātumarhatha

एवमुक्ताः सुराः सर्वे प्रत्यूचुर्मुनिपुंगवम् ।
एवं भवतु भद्रं ते तिष्ठन्त्वेतानि सर्वशः

evamuktāḥ surāḥ sarve pratyūcurmunipuṃgavam |
evaṃ bhavatu bhadraṃ te tiṣṭhantvetāni sarvaśaḥ

गगने तान्यनेकानि वैश्वानरपथाद् बहिः ।
नक्षत्राणि मुनिश्रेष्ठ तेषु ज्योतिःषु जाज्वलन्

gagane tānyanekāni vaiśvānarapathād bahiḥ |
nakṣatrāṇi muniśreṣṭha teṣu jyotiḥṣu jājvalan

अवाक्शिरास्त्रिशङ्कुश्च तिष्ठत्वमरसंनिभः ।
अनुयास्यन्ति चैतानि ज्योतींषि नृपसत्तमम्

avākśirāstriśaṅkuśca tiṣṭhatvamarasaṃnibhaḥ |
anuyāsyanti caitāni jyotīṃṣi nṛpasattamam

कृतार्थं कीर्तिमन्तं च स्वर्गलोकगतं यथा ।
विश्वामित्रस्तु धर्मात्मा सर्वदेवैरभिष्टुतः

kṛtārthaṃ kīrtimantaṃ ca svargalokagataṃ yathā |
viśvāmitrastu dharmātmā sarvadevairabhiṣṭutaḥ

ऋषिमध्ये महातेजा बाढमित्येव देवताः ।
ततो देवा महात्मानो ऋषयश्च तपोधनाः ।
जग्मुर्यथागतं सर्वे यज्ञस्यान्ते नरोत्तम

ṛṣimadhye mahātejā bāḍhamityeva devatāḥ |
tato devā mahātmāno ṛṣayaśca tapodhanāḥ |
jagmuryathāgataṃ sarve yajñasyānte narottama