सर्ग 5: अयोध्या नगरी का वर्णन

सर्वा पूर्वमियं येषामासीत् कृत्स्ना वसुंधरा ।
प्रजापतिमुपादाय नृपाणां जयशालिनाम्

sarvā pūrvamiyaṃ yeṣāmāsīt kṛtsnā vasuṃdharā |
prajāpatimupādāya nṛpāṇāṃ jayaśālinām

येषां स सगरो नाम सागरो येन खानितः ।
षष्टिपुत्रसहस्राणि यं यान्तं पर्यवारयन्

yeṣāṃ sa sagaro nāma sāgaro yena khānitaḥ |
ṣaṣṭiputrasahasrāṇi yaṃ yāntaṃ paryavārayan

इक्ष्वाकूणामिदं तेषां राज्ञां वंशे महात्मनाम् ।
महदुत्पन्नमाख्यानं रामायणमिति श्रुतम्

ikṣvākūṇāmidaṃ teṣāṃ rājñāṃ vaṃśe mahātmanām |
mahadutpannamākhyānaṃ rāmāyaṇamiti śrutam

तदिदं वर्तयिष्यावः सर्वं निखिलमादितः ।
धर्मकामार्थसहितं श्रोतव्यमनसूयता

tadidaṃ vartayiṣyāvaḥ sarvaṃ nikhilamāditaḥ |
dharmakāmārthasahitaṃ śrotavyamanasūyatā

कोसलो नाम मुदितः स्फीतो जनपदो महान् ।
निविष्टः सरयूतीरे प्रभूतधनधान्यवान्

kosalo nāma muditaḥ sphīto janapado mahān |
niviṣṭaḥ sarayūtīre prabhūtadhanadhānyavān

अयोध्या नाम नगरी तत्रासील्लोकविश्रुता ।
मनुना मानवेन्द्रेण या पुरी निर्मिता स्वयम्

ayodhyā nāma nagarī tatrāsīllokaviśrutā |
manunā mānavendreṇa yā purī nirmitā svayam

आयता दश च द्वे च योजनानि महापुरी ।
श्रीमती त्रीणि विस्तीर्णा सुविभक्तमहापथा

āyatā daśa ca dve ca yojanāni mahāpurī |
śrīmatī trīṇi vistīrṇā suvibhaktamahāpathā

राजमार्गेण महता सुविभक्तेन शोभिता ।
मुक्तपुष्पावकीर्णेन जलसिक्तेन नित्यशः

rājamārgeṇa mahatā suvibhaktena śobhitā |
muktapuṣpāvakīrṇena jalasiktena nityaśaḥ

तां तु राजा दशरथो महाराष्ट्रविवर्धनः ।
पुरीमावासयामास दिवि देवपतिर्यथा

tāṃ tu rājā daśaratho mahārāṣṭravivardhanaḥ |
purīmāvāsayāmāsa divi devapatiryathā

कपाटतोरणवतीं सुविभक्तान्तरापणाम् ।
सर्वयन्त्रायुधवतीमुषितां सर्वशिल्पिभिः

kapāṭatoraṇavatīṃ suvibhaktāntarāpaṇām |
sarvayantrāyudhavatīmuṣitāṃ sarvaśilpibhiḥ

सूतमागधसम्बाधां श्रीमतीमतुलप्रभाम् ।
उच्चाट्टालध्वजवतीं शतघ्नीशतसंकुलाम्

sūtamāgadhasambādhāṃ śrīmatīmatulaprabhām |
uccāṭṭāladhvajavatīṃ śataghnīśatasaṃkulām

वधूनाटकसङ्घैश्च संयुक्तां सर्वतः पुरीम् ।
उद्यानाम्रवणोपेतां महतीं सालमेखलाम्

vadhūnāṭakasaṅghaiśca saṃyuktāṃ sarvataḥ purīm |
udyānāmravaṇopetāṃ mahatīṃ sālamekhalām

दुर्गगम्भीरपरिखां दुर्गामन्यैर्दुरासदाम् ।
वाजिवारणसम्पूर्णां गोभिरुष्ट्रैः खरैस्तथा

durgagambhīraparikhāṃ durgāmanyairdurāsadām |
vājivāraṇasampūrṇāṃ gobhiruṣṭraiḥ kharaistathā

सामन्तराजसङ्घैश्च बलिकर्मभिरावृताम् ।
नानादेशनिवासैश्च वणिग्भिरुपशोभिताम्

sāmantarājasaṅghaiśca balikarmabhirāvṛtām |
nānādeśanivāsaiśca vaṇigbhirupaśobhitām

प्रासादै रत्नविकृतैः पर्वतैरिव शोभिताम् ।
कूटागारैश्च सम्पूर्णामिन्द्रस्येवामरावतीम्

prāsādai ratnavikṛtaiḥ parvatairiva śobhitām |
kūṭāgāraiśca sampūrṇāmindrasyevāmarāvatīm

चित्रामष्टापदाकारां वरनारीगणायुताम् ।
सर्वरत्नसमाकीर्णां विमानगृहशोभिताम्

citrāmaṣṭāpadākārāṃ varanārīgaṇāyutām |
sarvaratnasamākīrṇāṃ vimānagṛhaśobhitām

गृहगाढामविच्छिद्रां समभूमौ निवेशिताम् ।
शालितण्डुलसम्पूर्णामिक्षुकाण्डरसोदकाम्

gṛhagāḍhāmavicchidrāṃ samabhūmau niveśitām |
śālitaṇḍulasampūrṇāmikṣukāṇḍarasodakām

दुन्दुभीभिर्मृदङ्गैश्च वीणाभिः पणवैस्तथा ।
नादितां भृशमत्यर्थं पृथिव्यां तामनुत्तमाम्

dundubhībhirmṛdaṅgaiśca vīṇābhiḥ paṇavaistathā |
nāditāṃ bhṛśamatyarthaṃ pṛthivyāṃ tāmanuttamām

विमानमिव सिद्धानां तपसाधिगतं दिवि ।
सुनिवेशितवेश्मान्तां नरोत्तमसमावृताम्

vimānamiva siddhānāṃ tapasādhigataṃ divi |
suniveśitaveśmāntāṃ narottamasamāvṛtām

ये च बाणैर्न विध्यन्ति विविक्तमपरापरम् ।
शब्दवेध्यं च विततं लघुहस्ता विशारदाः

ye ca bāṇairna vidhyanti viviktamaparāparam |
śabdavedhyaṃ ca vitataṃ laghuhastā viśāradāḥ

सिंहव्याघ्रवराहाणां मत्तानां नदतां वने ।
हन्तारो निशितैः शस्त्रैर्बलाद् बाहुबलैरपि

siṃhavyāghravarāhāṇāṃ mattānāṃ nadatāṃ vane |
hantāro niśitaiḥ śastrairbalād bāhubalairapi

तादृशानां सहस्रैस्तामभिपूर्णां महारथैः ।
पुरीमावासयामास राजा दशरथस्तदा

tādṛśānāṃ sahasraistāmabhipūrṇāṃ mahārathaiḥ |
purīmāvāsayāmāsa rājā daśarathastadā

तामग्निमद्भिर्गुणवद्भिरावृतां
द्विजोत्तमैर्वेदषडङ्गपारगैः ।
सहस्रदैः सत्यरतैर्महात्मभि-
र्महर्षिकल्पैर्ऋषिभिश्च केवलैः

tāmagnimadbhirguṇavadbhirāvṛtāṃ
dvijottamairvedaṣaḍaṅgapāragaiḥ |
sahasradaiḥ satyaratairmahātmabhi-
rmaharṣikalpairṛṣibhiśca kevalaiḥ