सर्ग 4: लव और कुश श्रीराम के सामने गाते हैं

प्राप्तराज्यस्य रामस्य वाल्मीकिर्भगवानृषिः ।
चकार चरितं कृत्स्नं विचित्रपदमर्थवत्

prāptarājyasya rāmasya vālmīkirbhagavānṛṣiḥ |
cakāra caritaṃ kṛtsnaṃ vicitrapadamarthavat

चतुर्विंशत्सहस्राणि श्लोकानामुक्तवानृषिः ।
तथा सर्गशतान् पञ्च षट्काण्डानि तथोत्तरम्

caturviṃśatsahasrāṇi ślokānāmuktavānṛṣiḥ |
tathā sargaśatān pañca ṣaṭkāṇḍāni tathottaram

कृत्वा तु तन्महाप्राज्ञः सभविष्यं सहोत्तरम् ।
चिन्तयामास को न्वेतत् प्रयुञ्जीयादिति प्रभुः

kṛtvā tu tanmahāprājñaḥ sabhaviṣyaṃ sahottaram |
cintayāmāsa ko nvetat prayuñjīyāditi prabhuḥ

तस्य चिन्तयमानस्य महर्षेर्भावितात्मनः ।
अगृह्णीतां ततः पादौ मुनिवेषौ कुशीलवौ

tasya cintayamānasya maharṣerbhāvitātmanaḥ |
agṛhṇītāṃ tataḥ pādau muniveṣau kuśīlavau

कुशीलवौ तु धर्मज्ञौ राजपुत्रौ यशस्विनौ ।
भ्रातरौ स्वरसंपन्नौ ददर्शाश्रमवासिनौ

kuśīlavau tu dharmajñau rājaputrau yaśasvinau |
bhrātarau svarasaṃpannau dadarśāśramavāsinau

स तु मेधाविनौ दृष्ट्वा वेदेषु परिनिष्ठितौ ।
वेदोपबृंह्मणार्थाय तावग्राहयत प्रभुः

sa tu medhāvinau dṛṣṭvā vedeṣu pariniṣṭhitau |
vedopabṛṃhmaṇārthāya tāvagrāhayata prabhuḥ

काव्यं रामायणं कृत्स्नं सीतायाश्चरितं महत् ।
पौलस्त्यवधमित्येवं चकार चरितव्रतः

kāvyaṃ rāmāyaṇaṃ kṛtsnaṃ sītāyāścaritaṃ mahat |
paulastyavadhamityevaṃ cakāra caritavrataḥ

पाठ्ये गेये च मधुरं प्रमाणैस्त्रिभिरन्वितम् ।
जातिभिः सप्तभिर्युक्तं तन्त्रीलयसमन्वितम्

pāṭhye geye ca madhuraṃ pramāṇaistribhiranvitam |
jātibhiḥ saptabhiryuktaṃ tantrīlayasamanvitam

रसैः शृङ्गारकरुणहास्यरौद्रभयानकैः ।
वीरादिभी रसैर्युक्तं काव्यमेतदगायताम्

rasaiḥ śṛṅgārakaruṇahāsyaraudrabhayānakaiḥ |
vīrādibhī rasairyuktaṃ kāvyametadagāyatām

तौ तु गान्धर्वतत्त्वज्ञौ स्थानमूर्च्छनकोविदौ ।
भ्रातरौ स्वरसम्पन्नौ गन्धर्वाविव रूपिणौ

tau tu gāndharvatattvajñau sthānamūrcchanakovidau |
bhrātarau svarasampannau gandharvāviva rūpiṇau

रूपलक्षणसम्पन्नौ मधुरस्वरभाषिणौ ।
बिम्बादिवोत्थितौ बिम्बौ रामदेहात् तथापरौ

rūpalakṣaṇasampannau madhurasvarabhāṣiṇau |
bimbādivotthitau bimbau rāmadehāt tathāparau

तौ राजपुत्रौ कार्त्स्न्येन धर्म्यमाख्यानमुत्तमम् ।
वाचोविधेयं तत्सर्वं कृत्वा काव्यमनिन्दितौ

tau rājaputrau kārtsnyena dharmyamākhyānamuttamam |
vācovidheyaṃ tatsarvaṃ kṛtvā kāvyamaninditau

ऋषीणां च द्विजातीनां साधूनां च समागमे ।
यथोपदेशं तत्त्वज्ञौ जगतुः सुसमाहितौ

ṛṣīṇāṃ ca dvijātīnāṃ sādhūnāṃ ca samāgame |
yathopadeśaṃ tattvajñau jagatuḥ susamāhitau

महात्मानौ महाभागौ सर्वलक्षणलक्षितौ ।
तौ कदाचित् समेतानामृषीणां भावितात्मनाम्

mahātmānau mahābhāgau sarvalakṣaṇalakṣitau |
tau kadācit sametānāmṛṣīṇāṃ bhāvitātmanām

मध्ये सभं समीपस्थाविदं काव्यमगायताम् ।
तच्छ्रुत्वा मुनयः सर्वे बाष्पपर्याकुलेक्षणाः

madhye sabhaṃ samīpasthāvidaṃ kāvyamagāyatām |
tacchrutvā munayaḥ sarve bāṣpaparyākulekṣaṇāḥ

साधु साध्विति तावूचुः परं विस्मयमागताः ।
ते प्रीतमनसः सर्वे मुनयो धर्मवत्सलाः

sādhu sādhviti tāvūcuḥ paraṃ vismayamāgatāḥ |
te prītamanasaḥ sarve munayo dharmavatsalāḥ

प्रशशंसुः प्रशस्तव्यौ गायमानौ कुशीलवौ ।
अहो गीतस्य माधुर्यं श्लोकानां च विशेषतः

praśaśaṃsuḥ praśastavyau gāyamānau kuśīlavau |
aho gītasya mādhuryaṃ ślokānāṃ ca viśeṣataḥ

चिरनिर्वृत्तमप्येतत् प्रत्यक्षमिव दर्शितम् ।
प्रविश्य तावुभौ सुष्ठु तथाभावमगायताम्

ciranirvṛttamapyetat pratyakṣamiva darśitam |
praviśya tāvubhau suṣṭhu tathābhāvamagāyatām

सहितौ मधुरं रक्तं सम्पन्नं स्वरसंपदा ।
एवं प्रशस्यमानौ तौ तपः श्लाघ्यैर्महर्षिभिः

sahitau madhuraṃ raktaṃ sampannaṃ svarasaṃpadā |
evaṃ praśasyamānau tau tapaḥ ślāghyairmaharṣibhiḥ

संरक्ततरमत्यर्थं मधुरं तावगायताम् ।
प्रीतः कश्चिन्मुनिस्ताभ्यां संस्थितः कलशं ददौ

saṃraktataramatyarthaṃ madhuraṃ tāvagāyatām |
prītaḥ kaścinmunistābhyāṃ saṃsthitaḥ kalaśaṃ dadau

प्रसन्नो वल्कलं कश्चिद् ददौ ताभ्यां महायशाः ।
अन्यः कृष्णाजिनमदाद् यज्ञसूत्रं तथापरः

prasanno valkalaṃ kaścid dadau tābhyāṃ mahāyaśāḥ |
anyaḥ kṛṣṇājinamadād yajñasūtraṃ tathāparaḥ

कश्चित् कमण्डलुं प्रादान्मौञ्जीमन्यो महामुनिः ।
बृसीमन्यस्तदा प्रादात् कौपीनमपरो मुनिः

kaścit kamaṇḍaluṃ prādānmauñjīmanyo mahāmuniḥ |
bṛsīmanyastadā prādāt kaupīnamaparo muniḥ

ताभ्यां ददौ तदा हृष्टः कुठारमपरो मुनिः ।
काषायमपरो वस्त्रं चीरमन्यो ददौ मुनिः

tābhyāṃ dadau tadā hṛṣṭaḥ kuṭhāramaparo muniḥ |
kāṣāyamaparo vastraṃ cīramanyo dadau muniḥ

जटाबन्धनमन्यस्तु काष्ठरज्जुं मुदान्वितः ।
यज्ञभाण्डमृषिः कश्चित् काष्ठभारं तथा परः

jaṭābandhanamanyastu kāṣṭharajjuṃ mudānvitaḥ |
yajñabhāṇḍamṛṣiḥ kaścit kāṣṭhabhāraṃ tathā paraḥ

औदुम्बरीं ब्रुसीमन्यः स्वस्ति केचित् तदावदन् ।
आयुष्यमपरे प्राहुर्मुदा तत्र महर्षयः

audumbarīṃ brusīmanyaḥ svasti kecit tadāvadan |
āyuṣyamapare prāhurmudā tatra maharṣayaḥ

ददुश्चैवं वरान् सर्वे मुनयः सत्यवादिनः ।
आश्चर्यमिदमाख्यानं मुनिना सम्प्रकीर्तितम्

daduścaivaṃ varān sarve munayaḥ satyavādinaḥ |
āścaryamidamākhyānaṃ muninā samprakīrtitam

परं कवीनामाधारं समाप्तं च यथाक्रमम् ।
अभिगीतमिदं गीतं सर्वगीतेषु कोविदौ

paraṃ kavīnāmādhāraṃ samāptaṃ ca yathākramam |
abhigītamidaṃ gītaṃ sarvagīteṣu kovidau

आयुष्यं पुष्टिजननं सर्वश्रुतिमनोहरम् ।
प्रशस्यमानौ सर्वत्र कदाचित् तत्र गायकौ

āyuṣyaṃ puṣṭijananaṃ sarvaśrutimanoharam |
praśasyamānau sarvatra kadācit tatra gāyakau

रथ्यासु राजमार्गेषु ददर्श भरताग्रजः ।
स्ववेश्म चानीय ततो भ्रातरौ स कुशीलवौ

rathyāsu rājamārgeṣu dadarśa bharatāgrajaḥ |
svaveśma cānīya tato bhrātarau sa kuśīlavau

पूजयामास पूजार्हौ रामः शत्रुनिबर्हणः ।
आसीनः काञ्चने दिव्ये स च सिंहासने प्रभुः

pūjayāmāsa pūjārhau rāmaḥ śatrunibarhaṇaḥ |
āsīnaḥ kāñcane divye sa ca siṃhāsane prabhuḥ

उपोपविष्टैः सचिवैर्भ्रातृभिश्च समन्वितः ।
दृष्ट्वा तु रूपसम्पन्नौ विनीतौ भ्रातरावुभौ

upopaviṣṭaiḥ sacivairbhrātṛbhiśca samanvitaḥ |
dṛṣṭvā tu rūpasampannau vinītau bhrātarāvubhau

उवाच लक्ष्मणं रामः शत्रुघ्नं भरतं तथा ।
श्रूयतामेतदाख्यानमनयोर्देववर्चसोः

uvāca lakṣmaṇaṃ rāmaḥ śatrughnaṃ bharataṃ tathā |
śrūyatāmetadākhyānamanayordevavarcasoḥ

विचित्रार्थपदं सम्यग्गायकौ समचोदयत् ।
तौ चापि मधुरं रक्तं स्वचित्तायतनिःस्वनम्

vicitrārthapadaṃ samyaggāyakau samacodayat |
tau cāpi madhuraṃ raktaṃ svacittāyataniḥsvanam

तन्त्रीलयवदत्यर्थं विश्रुतार्थमगायताम् ।
ह्लादयत् सर्वगात्राणि मनांसि हृदयानि च ।
श्रोत्राश्रयसुखं गेयं तद् बभौ जनसंसदि

tantrīlayavadatyarthaṃ viśrutārthamagāyatām |
hlādayat sarvagātrāṇi manāṃsi hṛdayāni ca |
śrotrāśrayasukhaṃ geyaṃ tad babhau janasaṃsadi

इमौ मुनी पार्थिवलक्षणान्वितौ ।
कुशीलवौ चैव महातपस्विनौ ।
ममापि तद् भूतिकरं प्रचक्षते ।
महानुभावं चरितं निबोधत

imau munī pārthivalakṣaṇānvitau |
kuśīlavau caiva mahātapasvinau |
mamāpi tad bhūtikaraṃ pracakṣate |
mahānubhāvaṃ caritaṃ nibodhata

ततस्तु तौ रामवचः प्रचोदिता-
वगायतां मार्गविधानसम्पदा ।
स चापि रामः परिषद्गतः शनै-
र्बुभूषयासक्तमना बभूव ह

tatastu tau rāmavacaḥ pracoditā-
vagāyatāṃ mārgavidhānasampadā |
sa cāpi rāmaḥ pariṣadgataḥ śanai-
rbubhūṣayāsaktamanā babhūva ha