सर्ग 39: यज्ञ का अश्व चोरी, पृथ्वी की खुदाई

विश्वामित्रवचः श्रुत्वा कथान्ते रघुनन्दनः ।
उवाच परमप्रीतो मुनिं दीप्तमिवानलम्

viśvāmitravacaḥ śrutvā kathānte raghunandanaḥ |
uvāca paramaprīto muniṃ dīptamivānalam

श्रोतुमिच्छामि भद्रं ते विस्तरेण कथामिमाम् ।
पूर्वजो मे कथं ब्रह्मन् यज्ञं वै समुपाहरत्

śrotumicchāmi bhadraṃ te vistareṇa kathāmimām |
pūrvajo me kathaṃ brahman yajñaṃ vai samupāharat

तस्य तद् वचनं श्रुत्वा कौतूहलसमन्वितः ।
विश्वामित्रस्तु काकुत्स्थमुवाच प्रहसन्निव

tasya tad vacanaṃ śrutvā kautūhalasamanvitaḥ |
viśvāmitrastu kākutsthamuvāca prahasanniva

श्रूयतां विस्तरो राम सगरस्य महात्मनः ।
शंकरश्वशुरो नाम्ना हिमवानिति विश्रुतः

śrūyatāṃ vistaro rāma sagarasya mahātmanaḥ |
śaṃkaraśvaśuro nāmnā himavāniti viśrutaḥ

विन्ध्यपर्वतमासाद्य निरीक्षेते परस्परम् ।
तयोर्मध्ये समभवद् यज्ञः स पुरुषोत्तम

vindhyaparvatamāsādya nirīkṣete parasparam |
tayormadhye samabhavad yajñaḥ sa puruṣottama

स हि देशो नरव्याघ्र प्रशस्तो यज्ञकर्मणि ।
तस्याश्वचर्यां काकुत्स्थ दृढधन्वा महारथः

sa hi deśo naravyāghra praśasto yajñakarmaṇi |
tasyāśvacaryāṃ kākutstha dṛḍhadhanvā mahārathaḥ

अंशुमानकरोत् तात सगरस्य मते स्थितः ।
तस्य पर्वणि तं यज्ञं यजमानस्य वासवः

aṃśumānakarot tāta sagarasya mate sthitaḥ |
tasya parvaṇi taṃ yajñaṃ yajamānasya vāsavaḥ

राक्षसीं तनुमास्थाय यज्ञियाश्वमपाहरत् ।
ह्रियमाणे तु काकुत्स्थ तस्मिन्नश्वे महात्मनः

rākṣasīṃ tanumāsthāya yajñiyāśvamapāharat |
hriyamāṇe tu kākutstha tasminnaśve mahātmanaḥ

उपाध्यायगणाः सर्वे यजमानमथाब्रुवन् ।
अयं पर्वणि वेगेन यज्ञियाश्वोऽपनीयते

upādhyāyagaṇāḥ sarve yajamānamathābruvan |
ayaṃ parvaṇi vegena yajñiyāśvo'panīyate

हर्तारं जहि काकुत्स्थ हयश्चैवोपनीयताम् ।
यज्ञच्छिद्रं भवत्येतत् सर्वेषामशिवाय नः

hartāraṃ jahi kākutstha hayaścaivopanīyatām |
yajñacchidraṃ bhavatyetat sarveṣāmaśivāya naḥ

तत् तथा क्रियतां राजन् यज्ञोच्छिद्रः कृतो भवेत् ।
सोपाध्यायवचः श्रुत्वा तस्मिन् सदसि पार्थिवः

tat tathā kriyatāṃ rājan yajñocchidraḥ kṛto bhavet |
sopādhyāyavacaḥ śrutvā tasmin sadasi pārthivaḥ

षष्टिं पुत्रसहस्राणि वाक्यमेतदुवाच ह ।
गतिं पुत्रा न पश्यामि रक्षसां पुरुषर्षभाः

ṣaṣṭiṃ putrasahasrāṇi vākyametaduvāca ha |
gatiṃ putrā na paśyāmi rakṣasāṃ puruṣarṣabhāḥ

मन्त्रपूतैर्महाभागैरास्थितो हि महाक्रतुः ।
तद् गच्छत विचिन्वध्वं पुत्रका भद्रमस्तु वः

mantrapūtairmahābhāgairāsthito hi mahākratuḥ |
tad gacchata vicinvadhvaṃ putrakā bhadramastu vaḥ

समुद्रमालिनीं सर्वां पृथिवीमनुगच्छथ ।
एकैकं योजनं पुत्रा विस्तारमभिगच्छत

samudramālinīṃ sarvāṃ pṛthivīmanugacchatha |
ekaikaṃ yojanaṃ putrā vistāramabhigacchata

यावत् तुरगसंदर्शस्तावत् खनत मेदिनीम् ।
तमेव हयहर्तारं मार्गमाणा ममाज्ञया

yāvat turagasaṃdarśastāvat khanata medinīm |
tameva hayahartāraṃ mārgamāṇā mamājñayā

दीक्षितः पौत्रसहितः सोपाध्यायगणस्त्वहम् ।
इह स्थास्यामि भद्रं वो यावत् तुरगदर्शनम्

dīkṣitaḥ pautrasahitaḥ sopādhyāyagaṇastvaham |
iha sthāsyāmi bhadraṃ vo yāvat turagadarśanam

ते सर्वे हृष्टमनसो राजपुत्रा महाबलाः ।
जग्मुर्महीतलं राम पितुर्वचनयन्त्रिताः

te sarve hṛṣṭamanaso rājaputrā mahābalāḥ |
jagmurmahītalaṃ rāma piturvacanayantritāḥ

गत्वा तु पृथिवीं सर्वामदृष्ट्वा तं महाबलाः ।
योजनायामविस्तारमेकैको धरणीतलम् ।
बिभिदुः पुरुषव्याघ्रा वज्रस्पर्शसमैर्भुजैः

gatvā tu pṛthivīṃ sarvāmadṛṣṭvā taṃ mahābalāḥ |
yojanāyāmavistāramekaiko dharaṇītalam |
bibhiduḥ puruṣavyāghrā vajrasparśasamairbhujaiḥ

शूलैरशनिकल्पैश्च हलैश्चापि सुदारुणैः ।
भिद्यमाना वसुमती ननाद रघुनन्दन

śūlairaśanikalpaiśca halaiścāpi sudāruṇaiḥ |
bhidyamānā vasumatī nanāda raghunandana

नागानां वध्यमानानामसुराणां च राघव ।
राक्षसानां दुराधर्षं सत्त्वानां निनदोऽभवत्

nāgānāṃ vadhyamānānāmasurāṇāṃ ca rāghava |
rākṣasānāṃ durādharṣaṃ sattvānāṃ ninado'bhavat

योजनानां सहस्राणि षष्टिं तु रघुनन्दन ।
बिभिदुर्धरणीं राम रसातलमनुत्तमम्

yojanānāṃ sahasrāṇi ṣaṣṭiṃ tu raghunandana |
bibhidurdharaṇīṃ rāma rasātalamanuttamam

एवं पर्वतसंबाधं जम्बूद्वीपं नृपात्मजाः ।
खनन्तो नृपशार्दूल सर्वतः परिचक्रमुः

evaṃ parvatasaṃbādhaṃ jambūdvīpaṃ nṛpātmajāḥ |
khananto nṛpaśārdūla sarvataḥ paricakramuḥ

ततो देवाः सगन्धर्वाः सासुराः सहपन्नगाः ।
सम्भ्रान्तमनसः सर्वे पितामहमुपागमन्

tato devāḥ sagandharvāḥ sāsurāḥ sahapannagāḥ |
sambhrāntamanasaḥ sarve pitāmahamupāgaman

ते प्रसाद्य महात्मानं विषण्णवदनास्तदा ।
ऊचुः परमसंत्रस्ताः पितामहमिदं वचः

te prasādya mahātmānaṃ viṣaṇṇavadanāstadā |
ūcuḥ paramasaṃtrastāḥ pitāmahamidaṃ vacaḥ

भगवन् पृथिवी सर्वा खन्यते सगरात्मजैः
बहवश्च महात्मानो वध्यन्ते जलचारिणः

bhagavan pṛthivī sarvā khanyate sagarātmajaiḥ
bahavaśca mahātmāno vadhyante jalacāriṇaḥ

अयं यज्ञहरोऽस्माकमनेनाश्वोऽपनीयते ।
इति ते सर्वभूतानि हिंसन्ति सगरात्मजाः

ayaṃ yajñaharo'smākamanenāśvo'panīyate |
iti te sarvabhūtāni hiṃsanti sagarātmajāḥ